hósdagur 12. februar 2009síða 14

14 Nr. 30 - 12. februar 2009 Sosialurin Síggja trøll á alljósum degi SAMBAND eirikur liNDeNSkov eirikur@SoSiAluriN.fo tlf 341800 viðmerkingar Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Marknaðarleiðari: Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Tróndur Skaalum trondur@sosialurin.fo Høgni Thomsen hogni@sosialurin.fo Elin Vatnhamar Olsen evo@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Eilen Anthoniussen eilen@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Árni Joensen arni@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Rógvi Nybo rogvi@sosialurin.fo Eirikur í Jákupsstovu eij@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Mánadagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Týsdagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Mikudagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Hósdagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Frí. kl. 09 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39 mm og rúmið millum teigarnar er 4 mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blað leiðsl­ an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Kykmyndir: Harald í Kálvalíð harald@ras2.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e­post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 228814 e­post: aki@sosialurin.fo e­post: dagfinn@sosialurin.fo !!! Haldarar sum ikki hava fingið blaðið, kunnu ringja til 341818 frá kl. 8.00­20.00 og boða frá Uppseting/prent: Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.­frí. 8­16 Tórsgøta 1, 100 Tórshavn Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag­fríggjadag klokkan 1330 Talan er eftir øllum at døma um stóra misskiljing, nú formaðurin í Tjóðveldi er farin í orðadrátt við føroysku peningastovnarnar um part av kapital- vinningsskattalógini. Hetta við teirri grundgeving, at loyvið til privatpersónar at draga rentur og møguligt tap frá í kapitalvinningi hevur virkað til, at fleiri privatir íleggjarar hava lænt seg út á sjógv. Broytingarnar, sum vórðu framdar í kapitalvinningsskattalógini fyri trimum árum síðani, høvdu sum fremsta endamál at javnseta allar juridiskar persónar, tá talan var um tap og vinning av íløgum. Við øðrum orðum at burturbeina tann munin, sum fyri hetta varð gjørdur á partafeløgum og privatpersónum. Vil Tjóðveldi aftur í eina støðu, har bæði privatpersónar og feløg skulu skattast av vinningi, men har bert feløg kunnu draga eina møguliga útreiðslu ella eitt møguligt tap frá, so er at siga hetta við reinum orðum, heldur enn at grugga málið við leysum pástandum. Um tað hinvegin er so, at fólk hava lænt seg út á sjógv við óhepnum íløgum, so er hetta ikki eitt mál, sum hevur við kapitalvinningsskattalógina at gera. Tá hevur talan verið um ein óforsvarligan útlánspolitikk og vánaliga íløguráðgeving. Enn eru ikki ábendingar um, at so hevur verið, men er hetta støðan, hava vit ein heilt annan og nógv álvarsligari trupulleika við ábyrgdarkensluni hjá føroysku peningastovnunum. Nærum 36 ár sum tænastu­ maður á Føroya Gjaldstovu – tey seinastu árini stjóri – gjørdu lívið spennandi, engasjerað, stuttligt. Av ávísum orsøkum, sum tóku støðið undan tí stuttliga, bað eg løgmann um at verða loystur úr embætinum nakað fyri pensiónsaldur. Men sálin var treiskari. Hon legði ikki frá sær. Rýmdi ikki úr samfelagn­ um. Væl vitandi, at orðini skuldu vandast ­ ávís tagn­ arkylda lá á henni ­ vendi eg mær til fólk við drúgv­ um og nógvum lesarabrøv­ um, næstan øll við tí enda­ máli at upplýsa fólk um ríkiskassans blokkstuðul til okkara almenna húsarhald: almannaverkið, heilsu­ verkið og skúlaverkið. Hetta kendi eg sum mína skyldu, tí at sterkar, polit­ iskar kreftir villleiddu – og villeiða framvegis ­ alt Føroya fólk við ósannind­ um og eyðmýkingum um, hvat blokkurin í roynd og veru var og er ætlaður til. Eg havi eftir førimuni roynt at greitt frá søguliga og lógrættarliga støðinum undir blokkinum, og hvussu óprofessionelt og mannminkandi hann hevur verið handfarin síðan 1. januar 2002. Eg havi skrivað so skift­ andi, nuanserað, at onkurs­ vegna skuldi eydnast mær at fáa almennan dialog við politikarar og onnur ábyrgd­ arfólk almennari fyrisiting viðvíkjandi. Men so eiða­ sørt. Sum at sláa í eina dýnu. Tað kvetti ikki úr einum einasta einum. Kann slíkt veruliga henda í framkomnum demokratium? Í hesum døgum frætta vit, at tann høgi bygning­ urin hjá Landssjúkra­ húsinum er í so ringum standi, at hann her og nú má umvælast fyri 27 milli­ ónir krónur, um hann ikki skal kondemnerast. Hetta er tíverri ikki ein­ dømi um órøkt av almenn­ um ognum. Dømini eru mong. Ætlanin var at gevast við skrivingini um blokkstuð­ ulin, men lat hetta so vera punktum finale: Fyrisitingarliga og rokn­ skaparliga umsitingin av ríkiskassans blokki til lands­ kassan er frá fyrsta degi í 1988 til dags dato ópro­ fessionel við óheppnum avleiðingum. Í blokkinum eru upphæddir oyramerktar til rakstur og íløgur. Íløgur til sjúkrahúsverkið, ellis­ og røktarheim, serforsorg og ymiska skúlabygging, samanlagdar umleið 19,2 milliónir árliga. Saman við restini av blokkinum fóru og fara upphæddirnar til íløgur í ”stóra pott”. Við øðrum orðum: hesin pening­ ur varð ikki burturlagdur (goymdur) fyri at verða tøkur til tær skrásettu íløg­ urnar. Ein politisk avgerð? Hesi árligu gjøld – ríkis­ kassans partur til bygging og umvæling av almennum ognum – eru í meðal dag­ førd við 1,5 % um árið, so tað er ikki trupult at rokna út, hvussu nógv ríkiskassin hevur goldið til íløgur í árunum 1988­2008. Her er talan um einar 300 til 400 milliónir krónur, sum ikki eru skrásettar í lands­ kassans roknskapi. Tá ið okkara trý sjúkra­ hús í stóran mun vórðu um­ og útbygd í 1960­ unum og 1970­unum, varð fíggingin avgreidd soleiðis: Fyrst legði ríkiskassin út allan byggikostnaðin, og so við og við varð helvtin (50%) av byggikostnað­ inum umskipað til 25­ára lán (og styttri) úr ríkis­ kassanum. Hendan gjald­ skipan var í samsvari við lógina um, at ríkiskassin og landskassin rinda hvør sína helvt av útreiðslunum viðvíkjandi sjúkrahúsunum í Føroyum. Og hendan lógin er framvegis í gildi. Har ein skriðan er lop­ in…Í 2001 varð ”rótfør­ oysk” avgerð tikin: Skerjið og niðurfrystið blokkin. Hesa ferð fór einki millum skins og hold. Nei, nú vórðu ótaldar millónir av almennum peningi tveittar á bláman, og tað, sum ikki fór á bláman, fekk eina comatilveru í permafrosti. Hetta varð framt av ein­ um landsstýri í politiskum rúsi við spildurnýggjum Sjálvstýrismálaráðharra og Oljumálaráðharra við øllum tí, sum slíkir kosta, og við góðkenning frá einum meiriluta á Føroya Løgtingi. Av hesum rúsi er peninganeyð vorðin ein veruleiki, sum pikkar upp á dyrnar hjá Almanna­ ráðnum og Heilsumála­ ráðnum og, sum vituligt er, eisini aðra staðni í landsins húsarhaldi, eitt nú á skúlaøkinum. Í árunum 1999 til 2003 brúktu Sjálvstýrismálaráð­ ið (frá 2003 alias Løgmála­ ráðið) og Oljumálaráðið 168 milliónir av skatta­ borgaranna peningi. 1. januar 2004 hvurvu hesi bæði ráðini eins og sápu­ bløðrur. Men hesi árini gjørdist nationalisman ein dýrur kleppur fyri tað føroyska fólkið: Tvey ráð fyri 168 milliónir og síðan 1. januar 2002 árlig burtur­ beining av 366 milliónum úr blokkinum. Fyri hesar risaupphæddir – 168 mió. + 7 ferðir 366 mió. – kundu vit nú í dag átt ein nýggjan studentaskula v. m., Føroya Mentanarhús til sjónleik, tónleik (Symfoni­ orkestur) og sang, nýggj berghol á Borðoynni og millum Trongisvág og Hvalba og heilsuverkið og almannaverkið í forsvar­ ligari fíggjarlegu. Í landskassans bókhaldi var ein konto, sum æt ”Útreiðslur viðvíkjandi Ríkishospitalinum”, fíggjað 100% úr ríkiskassanum (í blokkinum). Heitið á konto­ ini varð strikað og broytt til ”Serviðgerð uttanlands”, so skjótt og brátt tað national­ istiska landsstýrið kom í 1998, men fíggingin til Ríkishospitalið er fram­ haldandi í blokkinum – men í coma. Barnsligar fjákalótir, og lítil er barn­ sins uggi, má sigast. Loksins takki øllum teimum, sum hava víst forstáilsi, givið mær herða­ klapp, fyri tað, ið eg havi skrivað um viðurskifti, sum eru týdningarmikil serliga fyri sjúk, gomul og tey, ið krevja hjálp og umsorgan, tí tað eru júst teirra milliónir, okkara politikarar hava fingið í coma og bundið í permafrosti. HErI MoHr Punktum finale