mánadagur 6. apríl 2009síða 13

Nr. 67 - 6. apríl 2009 13 S øgan hjá smáu sam­feløg­un­ um í Norðurhøvum er søgan hjá toskinum og øðrum fiska­ sløg­um. Hetta er grundar­lagið undir búsetingar­mynstri­num og bú­­skapinum um okkara leiðir, og frælsu høvini skaptu ein mental­an radara, ið var mark­ leysur. Havið var eitt sjálv­tøku­ borð og tilfeingið tóktist líka so enda­leyst í rúm­máli sum hav­ sins ómetandi vídd­­ir. Ikki fyrr­ enn vit, sum halda okkum standa ovast í vitsins og vald­ sins føði­ketu, fóru undir menna alt meira framkomnar tekniskar skipanir, í royndini eftir at styrkja okkum um búskapin, kemur hóttafall á fundamentið. Á fiskivinnuráðstevnuni í Klaks­vík í 1973 hevði hav­frøð­ ingurin Erling Bakken eina sera góða lýsing av hesum fyri­brigdi­ num, táið hann greiddi frá, hvussu sildin og makrelurin í Norð­sjónum fjaraði burtur orsak­ að av ovveiði, síðani makrelurin í norskum sjógvi, hareftir atlanto-skandiska sildin, síðani loðnan og til endans toskurin í Barents­havinum. Javnvágin millum natúruna og menniskjað var skeiklað. Grádigheitin farin um øll mørk. Stovnsrøktin fallin fyri stutttíðaráhugamálum í privata og almenna búskapar­ politikki­num. Tað er júst á hes­ um vega­mótinum, í hesi íðuni, har sterk­astu máttirnir møtast, at vit hava tørv á einum hav­rann­ sóknar­stovni, hvørs vísinda­ligu ediling­ar skulu vegleiða og til­ mæla okkum um, hvør skyn­sa­ masta leiðin er at ganga, so­­leið­ is, at javnvágirnar í Skap­anar­ verki­num fáast í rættlag aftur. Søgan um fiskimørkini er besta dømið um ómetaliga týdningin havsins ríkidømið hevur fyri vælferðina hjá fólki­ num. Nobel­vinnarin Haldór Laxness segði í 1930: ”Lívið er saltfiskur.” Eftir at lýðveldið var skipað ráddi um, at gera upp við 550 ára gamalt ráða­ loysi og óskip­aða umsiting av tilfeinginum í íslendskum sjógvi. Bretska-danska konvent­iónin frá 1901 varð søgd upp. Í 1950 fluttu teir fiskimarkið út á 4 fjórðingar og síðani kenna vit søguna um 12, 50 og 200 fjórð­inga markið. Stríðini í kjalar­slóðini fyri at verja matkovan, spísikamarið, hjá unga stati­n­ um, standa fram­vegis í søguni, sum eina­stand­andi dømir um, hvussu hin veikari parturin kann vinna, um bara vilji, áræði, hjarta og heilur hugi eru mergurin í dagskránni fram ímóti einum eksistensiellum máli. Í hesum stórpolitiska meldri­ num kemur ein spelkin sanda­ vágsmaður inn á pallin. Slekt­ aður úr Bø og Vestmanna. Jákup Sverri Joensen, stats­ biologur, sum í fleiri ár hevði verið virkin í danskari fiski­ frøði á okkara leiðum, og sum nú varð settur oddviti á nýggj­ ari vísindaslóð í Føroyum. Oft­ ani var hann bert róptur ”frøð­ ingurin”, teir vóru so fáir, og hetta var tíðin áðrenn infla­tión var komin í hetta aka­dem­iska nýyðrið. Hetta er samstund­is tíðin, táið lunnar vera lagdir undir eitt føroyskt universitets­ umhvørvi á Debesarstrøð. Hetta var eisini tíðin, táið stovn­ar og stovnsleiðarar í fólksins eygum vóru eitt og tað sama. Mikkjal Helmsdal, Niels Juel Arge, Chr. Matras, Jóannes Rasmussen, Fischer Heinesen o.s.fr. Eitt dømi um hetta er ein vinmaður mín, sum hevði verið nakað til skips, áðrenn vit byrj­ aði í Hoydølum í 1972. Hann var m.a. við Sundabergi, táið hesin søkk á heimleið, fullla­ stað­ur av Nýfoundlands­bankun­ um. Umframt vanliga gerandis­ dagin við at skjóta, hála, spleysa, bøta, bløðga, kryvja, heysa, spretta, ryggja og leggja flakta toskin í salt hevði hann serligan áhuga fyri djúp­ara eksistensinum. Kannaði maga, nitrur, táknir o.a., og tað sigst, at hann breyt vakt fyri at gera seg meira kunnugan við hesi viðurskifti. Norðoyingar, sum yvirhøvur eru skemtingar­samir menn, vóru skjótir á takinum, og góvu honum eyk­nevnið Jákup Sverri. Eftir fiskifrøði­ ligu legenduni úr Sandavági. Vit ættleiddu eyk­navnið og millum vinmenn­inar verður hann framvegis bara róptur Jákup Sverri. Alias Ásmundur Guðjónsson, sum seinri gjørdist biologur/fiskifrøðingur, og nú virkar sum slíkur á fiskivinnu­ deildini hjá Norðurlanda­ ráðnum. Søgan sigur okkum nakað um reflektión. Um eitt ávíst mentalt samband millum stovnin og okkara fiskimenn, sum oftani hevur verið í meira lagi ambi­ valent og lítið ekvivalent. Til tað eru søga og hagtøl ein alt ov herskin biti av svølgja. Táið føroyingar fylgja heims­ rák­inum, og flyta sítt fiskimark út á 200 fjórðingar, gerst polit­ iska skipanin ein týðandi partur av sferuni millum fiski­menn og fiskifrøðingar. Tíðin er komin til at tryggja mat­kov­an, spísi­kamarið, undir danska heima­stýrinum í Norðurhøvum, og republikkini, táið hon kem­ ur. Búskapar- og fiskivinnu­poli­ tikkur eru, soleiðis sum Føroyar eru samanskrúvaðar, at kalla eitt og tað sama. Hóast rímilig vælvild verður sýnd Fiskirann­ sóknarstovuni, sum vísindalig­ um stovni, og tilmælandi organi um tøku úr tilfeinginum, so stórtrívist gamla mentala lagið, um frælsu høvini, innanvert nýggju avmarkingarnar. Vit subsidieraðu heldur enn at umstrukturera. Meginorsøkin til ringa standin í fiskiveiðini fyrst í nítiárunum og búskaparliga kollapsið um sama mundið. Fiskimaðurin og fiskiskipar­ arnir eru ongantíð nóg gramm­ ir, annars kunnu teir ikki brúk­ ast. Teir eru havsins kóv­boyar­ ar, sum skulu herja á øll mørk, og trívast best, har sum teir ikki grynna. Andvektin er politiska skipanin, sum eigur at vega eftir avmarkingini og skipa lunnindini fyri einum áhaldandi og støðugum grund­arlagi undir búskapinum. Hon skal skipa samfelagið í síni heild yvir tíð, og eigur ikki at lata seg draga inn í ein reson­ans, ið verður stýrdur av sterk­astu stutttíðar­ áhuga­málunum í vinnuni. Hetta snýr seg bara um, at hvør held­ ur seg til sín dont, og júst á hesum mótum hevur nationali havrannsóknar­stovnurin ein ómetaligan týdning. Hvørs starvsfólk skulu leiðbeina okk­ um fram til tað, sum allur heim­ urin tosar um í dag, eina burð­ar­ dygga fiski­veiði- og vinnu. Tað er Hjalti, sum skal læra okkum at balansera av nýggjum. Vit veiða eftir lívfrøðiligum ásetingum í Barentshavinum, á Íslandsmiðum, á Flamingja­ grunni og á Stóra banka, eftir strandalandasemjum um sild, makrel og svartkjaft, tað er bara á egnum leiðum, at tað knípir við skynseminum – stovnsrøkt­ini. Vit uppfunnu ein karm eftir kreppuna, ið er lanseraður um allan heim sum eitt perpetuum mobile. Eitt ævinligt gongu­verk. Sjálvregulerandi í allar endar og kantar, varð sagt. Fiski­ dagaskipanin. Hesum er fremsti vísindastovnurin í landi­num neyvan samdur við polit­isku skipanina og vinnuna um. Hóast óteljandi ávarðingar og líka nógv sløg í politisku dýnuna, hevur tað verið sum at sletta vatn á gás. Veiðitrýstið vaks og biomassin og avreiðing­ arnar minkaðu. Stutttíðaráhuga­ málini og regional atlit stjórn­ aðu politikkinum og frøðingar­ nir vórðu alment parkeraðir burtur úr valdssferuni sum cand. dittar og cand. dattar av monnum í landsins evstu sess­ um. Ímeðan er biomassin í toskastovninum minkaður 7 ferðir og fiskiveiðan minkað tríggjar ferðir í mun til meðal­ veiðuna í hundrað ár. Búskap­ arliga grundarlagið undir tjóð­ ini er hótt, nú toskastovn­urin ongantíð hevur verið minni, og millumtjóða havgransking­ar­ stovnurin ICES mælir til eitt moratorium – veiðibann. Stundin er komin til eina trípartasemju, har lívfrøðiligu tilmælini vera vektað við heilari megi, táið kvotur og fiskidagar verða ásett. Vísindin hevur onki vald, hon er óheft og greinandi. Valdið liggur hjá kapitalinum og politikkarunum. So mátt­ mikið, at tað við skeivu amboð­ unum kann útradera tað sum fyri er, - niðari í føðiketuni. Civilisatiónin rópar eftir eini loysn, sum er grundað á vísind­ ina, ið hevur skipað sínar metodur í mun til óheftni, avmarkingar og burðardygg­ leika. Próvbyrðan má flytast. So mentað, sum vit halda okkum vera, sum partar av vesturlendsku vælferðarsam­ feløgunum og teirra siðalæru, taka vit oftast støðið í tí veik­ asta partinum í samfelagnum. Í fiskiveiðini á egnum leiðum hevur tað verið diametralt øvut. Hetta siðaskiftið varð roynt á Ólavsvøku í fjør við buldur og brak, ongin ivi er tó um, at hetta bara var byrjanin til tað, sum koma skal. Framtíðina, har Hjalti og hansara teknar ikki bara vera valdsins endurtakandi ringa og troyttandi plága, men grundsúlan undir skilagóðari stovnsrøkt og harvið meginásini undir føroyska búskapinum. Allar broytingar krevja sína tíð. Mentala skiftið í høvdinum á fólki kvinkast ikki eftir einum degi, og lopið er langt, sum Andrias Reinert segði tað so væl í sjónvarpinum: ”Í byrjanini var sannleikin størri í tí, sum messudrongurin umborð á danska havrannsóknarskipinum Dana segði, enn tað sum før­ oysku frøðingarnir umborð í Jens Chr. Svabo høvdu fyri munni, um lívfrøðilig viður­ skifti kring oyggjar okkara.” Fiskirannsóknarstovan hevur verið ein vísindaligur og sam­ felagsligur kastali í Føroyum. Ein skansi, sum stór virðing stendur um, serliga í útheimi. Nú vantar bara, at føroyingurin vil kennast veruliga við sítt egna barn, serliga tann partin, sum kann viðføra optimalari skipan av fólksins materiella gerandisdegi. Til hetta krevjast amboð, og eitt av teimum er nýggja havrannsóknarskipið, sum vit fólksins tænarar vænt­ andi finna rúm fyri, í heima­ stýrisins finansum, áðrenn ársskiftið komandi. Burturav størsta og fremsta gransking­ aravbjóðing tjóðin hevur staðið andvegis í nýggjari tíð. Hjartaliga tillukku við føðing­ ardegnum. - Mátti byrurin verið Havstovuni happadrúgvur. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag. Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2009? Send eina grein til post@sosialurin.fo - Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Valdsins plága tíðargreinin Tórbjørn Jacobsen Tíðargreinin