mikudagur 17. oktober 2001síða 5

8 Nr. 200 - 17. oktober 2001 Nr. 200 - 17. oktober 2001 9 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Reyði tráðurin í fullveldisargumentatiónini hevur verið og vísir seg tíverri framvegis at vera, at ein objektiv sannheit er til — teirra -, og so fella øll onnur í partapolitiskar skotgrøvir, eru ósaklig ella ikki óheft. Sjónarmið eru so ymisk, og ilt er at síggja, at persónar, sum illteinkja øllum øðrum fyri at ganga ørindi fyri ávís politisk áhugamál, skulu verða tað besta referansupunktið fyri óheftni. Gamalt er, at tjóvur trýr hvør maður stjelur. Vit hava í hesari samgonguni verið vitni til eitt sera ódámligt átak, har skattaborgarans peningur varð nýttur til eina politiskt heftari heimasíðu, har orð sum avtalubrot vóru slongd eftir donsku stjórnini. Tá man kemur við sokallaðari óheftari informatión frá landstýrinum, ið ikki strengt heldur seg til tað faktuella og ikki ekskluderar politiskar greinar av ymsum slag, so er man á einum demokratiskum glíðibana. Tá so somu kreftir leypa upp, hvørja onkur fjølmiðil ikki júst syngur úr fullveldissangbókini, sum vit sóu tað, tá SVF hevði samrøðu við ein politikara í samband við eitt mál í uttanlandsnevndini, so átti tað at verið enn størri orsøk at stúrsa við dikteringstrongdini, ið tykist gera seg galdandi. Tað er ikki meiningsmonopol í Føroyum, og má fullveldisvongurin venja seg við, at hóast teir halda seg hava rætt, so mugu aðrar meiningar respekterast. Tað áhugaverda við fullveldis- debattini er, at nú byrja tey praktisku tingini at koma á borðið, har man áðrenn hevur ligið í ævigum orðklúgvaríið um fólkarætt og annað, og hevur ikki sæð skógin fyri berum trøum. Persónar eru so ymiskir, og soleiðis eru bløð eisini ymisk. Vit skulu ikki ákæra nakran fyri ikki at vera óheftan. Summi halda, at fíggjar- lógin, pensiónsmálið, privatiseringar og stand- urin í fiskivinnuni eru stórtíðindi, og aðrir meina reint objektivt við sínari journalistisku eks- pertisu, at tað er stórtíðindi fyri Føroya land, at eitt lokalfelag hjá Sambandsflokkinum hevur avgjørt ikki at stilla ein einstakling av Strondum upp á sambandslistan í Eysturoynni til næsta løgtingsval. DAGSINS MEINING Sosialurin Ymisk sjónarmið VIÐMERKINGAR Hans Pauli Strøm, løgtingsmaður fyri Javnaðarflokkin • okkum vantar ein sam- skipandi heilsupolitikk at menna heilsufremj- andi og byrgja fyri heilsuskaðiligum viður- skiftum allastaðni í samfelagnum Heilsuviðurskiftini í landi okkara eru nógv meira enn bara ein spurningur um, hvussu nógvan pening vit brúka uppá heilsuverkið. Rætt er tíverri, at á fleiri økjum vantar enn nógv í at fáa viðurskiftini í heilsu- verkinum upp á eitt nøkt- andi støði. Hetta er í stóran mun ein spurningur um nøktandi játtanir til rakstur og íløgur. Hinvegin er eisini nógv sum bendir á, at hóast vit brúka støðugt fleiri pengar til heilsuverkið, so gerast ikki heilsuviður- skiftini hjá fólkinum sam- svarandi betri bert av tí. Ein orsøk til hetta er óivað, at ov lítil dentur verður lagdur á tann fyribyrgjandi heilsupoli- tikkin - at styrkja og bøta um almennu heilsustøðuna hjá fólkinum. Mest sum øll orkan hjá heilsuverkinum fer til at hjálpa, táið heilsan hjá tí einstaka longu hevur fingið skaða, og viðgerð er neyðug. Vit hava ongan virkandi fólkaheilsupolitikk... Ein fólkaheilsupolitikkur miðar hinvegin eftir at styrkja almennu heilsustøð- una hjá fólkinum, at eggja til heilsugóða lívsførslu, at menna heilsufremjandi viðurskifti og at byrgja fyri sjúkuelvandi og heilsu- skaðiligum viðurskiftum, á arbeiðsplássunum, í heima- og frítíðarlívi, allastaðni í samfelagnum. Men tað er harmiligt at staðfesta, at vit hava ongan orðaðan ella skipaðan fólkaheilsupolitikk í Føroy- um. Tí er alneyðugt at taka stig til hetta sum skjótast. Tað skuldi ikki verið so trupult at farið undir, tí vit hava longu fleiri av for- treytunum, sum skulu til. Men vit hava eitt fyribyrgingarráð... Í Almanna- og heilsu- málastýrinum er sett eitt Fyribyrgingarráð í staðin fyri Tubbaksráðið, AIDS- ráðið og frá 1.1.2002 eisini fyri Rúsdekka- og Nar- kotikaráðið. Hetta ráðið (av fakfólki) skal, sum tað verður sagt í fíggjarlógini: “skipa virksemið viðvíkj- andi fyribyrgjandi arbeiðin- um og leggja eina ætlan fyri at bøta um fólkaheils- una yvirhøvur”. Fyribyrg- ingarráðið kann koma við upplýsingum og góðum ráðum. Men tað arbeiðir uttan nakran yvirorðnaðan fólkaheilsupolitikk. Tá ber illa til at arbeiða nóg miðvíst og munagott. Og eina deild fyri arbeiðs- og almanna- heilsu... Í sjúkrahúsverkinum er nakað sum kallast Deildin fyri arbeiðs- og almanna- heilsu. Vit hava hoyrt um onkrar granskingarverk- ætlanir, um kviksilvureitr- an av grind, og um kann- ingar av rúsevnismisnýtslu millum skúlanæmingar. Men kortini kann neyvan sigast, at tað finst nakar skipaður almannaheilsu- politikkur. Ella nakar ar- beiðsheilsupolitikkur ella arbeiðsmedisin í Føroyum. Gagnligt hevði verið við regluligum kanningum av, hvussu heilsuviðurskiftini hjá fólki, sum starvast í ymiskum yrkisbólkum, verða ávirkað av teirra arbeiðsumstøðum. T.d. heilsuviðurskiftini hjá teimum sum arbeiða á fiskavirkjum - ella trol- monnum, línumonnum ella útróðrarmonnum — ella teimum sum arbeiða við asfalti – ella heimahjálp- arum – ella hjá teimum sum sita við telduknappa- borðið dagin langan.. Og vit hava arbeiðs- eftirlit, umhvørvislógir og áhugafelagsskapir... Vit hava í veruleikanum eina rúgvu av ymiskum stovnum og skipanum, sum alt átti at verið samskipaðir tættir í einum víðfevnandi fólkaheilsupolitikki, men sum tíverri bert virka allir hvør í sínum lagi, hvør fyri sínum serstaka endamálið. Umframt Fyribyrgingar- ráðið og Deildina fyri arbeiðs- og almannaheilsu hava vit m.a.: • Arbeiðseftirlitið, sum skal syrgja fyri at ar- beiðsviðurskiftini eru trygg og góð, so sum ásett verður í eini rætti- liga nýggjari arbeiðsum- hvørvislóg. • Heilsufrøðiliga Starv- stovu, sum m.a. umsitur Matvørulóg og Um- hvørvislóg – tættir av al- stórum fyri fólkaheilsu- støðuna. • Og vit nógvar aktivar áhugafelagsskapir á heilsuøkinum, har sjálv- boðin gera ómetaliga stórt arbeiði á ógviliga fjølbroyttum og ymiskum økjum, bæði sum hjálp og vegleiðing til raktar einstaklingar og sum alment upplýsandi fyri- byrgingarvirksemi. Og vit hava eisini ein hóp av øðrum felagsskapum, sum avgjørt eiga at hava ein stóran leiklut í einum virkandi fólkaheilsupoli- tikki, sum t.d. ítróttar- feløgini, bygdarfeløgini, ungmannafeløgini, frítíðar- feløgini, pensjonistafeløg- ini... Men tað vantar at sam- skipa tættirnar til ein virkandi fólkaheilsu- politikk Allir fortreytir eru sostatt longu til staðar fyri einum virkandi fólkaheilsupoli- tikki – uttan ein: tað er tann politiska. Her er uppgávan hjá løgtingi og landsstýri at gera eitt framtak, til tess at orða meginreglurnar til ein yvirorðnaðan fólkaheilsu- politikk. Og at fáa allar hesar stovnar, deildir, ráð og felagsskapir at samvirka fyri einum fólkaheilsu- politikki, sum røkkur út um alt samfelagið, til allar aldursbólkar, til allar yrkis- bólkar, til allar borgarar í øllum teirra dagliga lívi og levnaði. Neyðugt við framtaki fyri einum fólkaheilsupolitikki Tíðindaskriv Sambandsflokkurin Undanfarna landsstýri legði stóran dent á at fáa handilssáttmálar í lag við Eysturevrope- isku londini. Hetta var gjørt, tí at landsstýrið metti, at hesi lond seinni fóru at gerast partur av ES, og at tað tí var sera týdningar- mikið at gera handils- sáttmálar við hesi lond, áðrenn tað hendi. Men síðani núverandi lands- stýrið tók við, er einki hent á tí økinum. Ístað- in hevur landsstýrið nýtt alla sína orku til at greiða frá, hvat vit ikki kunnu. Tí hevur Edmund Joensen, løg- tingsmaður sett An- finni Kallsberg, løg- manni ein fyrispurning um hetta. Undanfarna landsstýri hevði samráðingar um handilssáttmála við bæði Estland og Póland, og hesar samráðingar førdu við sær, at vit fingu sáttmálar við bæði londini. Við hesum sátt- málum vildi táverandi landsstýri tryggja, at vit fingu eina betri støðu bæði mótvegis londun- um sjálvum, og eisini seinni mótvegis ES. Nýggja landsstýrið helt fram Tá núverandi landsstýri tók við, sá út til, at henda gongdin fór at halda fram. Í frágreiðing løgmans um uttanlands- mál í 1999 varð sagt, at samráðingar um hand- ilssáttmálar vóru í gongd ella um at fara í gongd við Lettland, Litava, Rumenia, Bul- garia, PLO, Kroatia, Turkaland, Russland, Kanada, Kili, Brasilia, Meksiko og Marokko. Seinni hevur løg- maður greitt uttanlands- nevndini frá, at ætlanin var eisini at gera frí- handilssáttmálar við mong onnur lond uttan fyri Evropa. Í løgmansrøðuni á ólavsøku í fjør varð sagt, at samráðingarnar við Russland og Lettland um sínámillum fríhand- ilssáttmálar vóru um at vera loknar. Sagt varð eisini: “sáttmálin við Russland verður vænt- andi ein fullkomin frí- handilssáttmáli við ong- um avmarkingum fyri vøruhandil.” Komu til Føroya Seint á sumri í fjør hoyrdist í føroysku fjøl- miðlunum, at russar vóru komnir til Føroya, at undirskriva sáttmálan, og at Føroyar sostatt vórðu fyrsta landið í heiminum, sum gjørdi fríhandilssáttmála við Russland. Seinni hoyrd- ist tó, at russisku um- boðini vóru farin avstað aftur, uttan at sáttmálin var undirskrivaður. Ólavsøkurøða løgmans gav onga frágreiðing Í ólavsøkurøðuni í ár segði løgmaður soleiðis: “Í heyst verður sáttmáli undirskrivaður millum Føroyar og Russland um handilsligt og búskapar- ligt samstarv. Tá hesin sáttmálin er komin í gildi, verða samráðing- arnar um ein veruligan fríhandilssáttmála mill- um londini tiknar upp aftur” Hvat ið vorið er av øllum hinum samráðing- unum, sum vóru í gongd ella um at fara í gongd í 1999, verður einki nevnt um í løgmansrøðuni. Heldur ikki hevur nakað verið upplýst um, hvat er hent við tí partinum av sáttmálanum við Russland, sum var klárur at skriva undir seinasta summar, men sum nú verður tikin upp aftur. Edmund Joensen, løg- tingsmaður hevur tí í tinginum, sett fram fyri- spurning, har hann vil hava løgmann at greiða frá, hvussu langt lands- stýrið er komið við arbeiðinum, sum undan- farna landsstýri setti út í kortið. Frits Johannesen “Tað ber á grønt”, var sagt í einum útvarpsleiki fyri nøkrum árum síðani. Nú bera flestu tekjur úti á bygd á svart. Svart er svart. Svart er tað, sum í listini ber tað við sær, at næstan einki er eftir, sum kann siga fólki, at hetta er ein málningur. Listamenn hava roynt at “minimera” málningin, og koma teir har til, at svart er tað síðsta tú m. a. kanst velja, áðrenn fóturin flytir seg í listaheimin, har einki er eftir. Tá flýgur listin út hagar, hvar bert ravnagorr hoyrist á stummari nátt. Picasso málaði: Bláa atmosferu. Tað bláa er frag- ari enn svart. Blái dámurin fær teg uppfrá, og tú fert at sveima. Tú fert ikki inn í myndina, sum tá ið tú skoðar svarta flatu. Ingolv- ur av Reyni málaði eitt árið málningin, sum bar heitið: Gráur morgun. Grátt er hóast tað, sum liggur mill- um svart og hvítt, men hugsandi er, at Ingolvur vildi vísa á, hvussu langt tú kanst fara við listini, at bert grátt kann mynda ein málning; og tað er fragari enn svart. Eg veit ikki, hví fólk velja svart tak, tá íð tey skifta tekju. Fleiri, sum seta føtur undir egið borð, velja eisini svarta tekju. Hvat líkist tað, at ung fólk velja tekju við svørtum liti? Ber hetta á tað borðið, at tað sær myrkt út úti í víðu verð, ella er tað so, at fullveldið spøkir í “undirbevístheit- ini,” og ein ávísir ótti liggur sum grums á sálarbotn- inum fyri hesi søk? Eg sigi bara eitt: “ Vit kunnu ikki taka fullveldið við tekjum, hvar stórsti parturin ber á svart!” Tá ið eg siti uppi við Bøveg - Norðuri í Gerði í Fuglafirði og lítið út yvir bygdina, síggjast alt ov nógvar svartar tekjur. Tær reyðu, grønu, gulu og brúnu tekjurnar fækkast, og er hetta stórt spell. Tú verður drigin niður í hetta svarta holið, og ikki vendist aftur. Hetta er so tungt, døkt , dimt, dapurt og svart, at tað sigst ikki frá tí. Hetta er ikki bara galdandi fyri Fuglafjørð, men flestu bygdir okkara.. og Havnina við. Nei, kæru bý- og bygdafólk, tá ið tit skifta tekju, so vel ein lit, sum ikki ber á svart!!!!!!!!! VIÐMERKINGAR Ov nógvar svartar tekjur úti á bygd Fyrispurningur um uttanríkispolitikk Marjus Dam løgtingsmaður Ímeðan samgongan tosar um frælsi, traðkar hon sjálv á mest grundleggjandi rætt- indini føroyinga. Nevniliga demokratiska rætt føroy- inga at siga sína hugsan. Demokratiið hótt: Ein veljarakanning fyri og onnur eftir sína, at stórur meiriluti av føroyingum ikki tekur undir við loys- ingini - hóast ein meiriluti av teimum fólkavaldu í løgtinginum eru av aðrari hugsan. Júst hendan and- søgn átti at ført við sær, at politiski myndugleikin við eini/fleiri fólkaatkvøðum tryggjaði sær, at fólksins vilji var framdur. Men hvat gera Annfinn Kallsberg og Høgni Hoy- dal. Teir avlýsa fólkaat- kvøðuna um ríkisrættarligu viðurskiftini. Síðan spæla teir ein sjónleik fyri press- uni, har H. Hoydal tykist sera harmur um, at fólkið ikki sleppur at atkvøða. Men hann ynskti helst onga fólkaatkvøðu nakrantíð. Tí hon hevur ongan áhuga, tvørturímóti. Tað tykist líkamikið fyri hann og samgonguna hvat føroyingar halda. Teir tykjast halda, at føroyingar ein dag 4. hvørt ár eru atkvøðuneyt, og skatta og avgjaldsneyt rest- ina av tíðini. Allar vanligar demokratiskar reglur tykj- ast settar úr gildi. Fólk áttu at verið eftir- spurd á eini fólkaatkvøðu um loysingina. Ella tær stóru skerjingar og yvirtøk- ur, sum samgongan ófyri- reika og við stuttum skot- brái setir í verk júst nú. Eisini hevði t.d. verið rímiligt, at kirkjufólkið varð eftirspurt, um kirkjan skuldi yvirtakast. Kirkjan er nevniliga ein fólkakirkja. Tað er stór skomm at fólka- kirkjan nú verður gjørd til ein brikk í fullveldis stríð- num. Tað hevur hon ikki uppiborið. Og tað hoyrir ongarstaðir heima. Vit eiga í fólkaræðis- ligum demokratiskum anda at fremja politikk her á landi. Og spyrja kirkju- fólkið, hvat teirra hugsan er um hesi viðurskiftir. Um tey ynskja, at kirkjan skal yvirtakast, so eigur po- litiski myndugleikin at fylgja hesum ynski, og arbeiði eigur at verða gjørt til fulnar. Um fólkið sigur nei, so eigur politiski myndugleikin at fylgja hesi niðurstøðu eisini. Uttan mun til, hvør samgonga er í Tinganesi. Kallsberg diktaturið: • Men diktatorarnir í landsstýrinum (eg veit ikki um Kallsberg stýrir Hoydal ella umvent, ella um báðir verða fjar- stýrdir úr London) eru líka glaðir um 100 % av kirkjufólkinum eru fyri ella ímóti. • Um 100 % av føroying- um eru ímóti øllum teirra ætlanum. Teir yvirtaka í einaræðisligum anda. • Løgreglan skal yvirtak- ast, sjálvt um tað ikki ber til eftir heimastýrislógini. Tað eru teir líkaglaðir við. • Ríkisveitingin skal skerj- ast, sjálvt um flest allir føroyingar eru ímóti. • Vælferðin hjá føroying- inum skal skerjast, hóast allir føroyingar eru ímóti. • Vælferðin hjá Landstýri- smonnum og politikkar- um skal økjast, sjálvt um allir føroyingar eru harð- liga ímóti hesum. • Onki røktarheimspláss er komið hetta samgongu- skeiðið, sjálvt um allir føroyingar vilja tað. • Eiga vit ikki at steðga á og spyrja hvat hendir í samfelagi okkara ídag? • Eiga vit ikki at hava sum minsta mál, at Føroyar í framtíðini gerast eitt demokratiskt land. Væl hava vit í dag eitt demo- kratiskt val 4. hvørt ár. Men seinasta skeið vísir okkum, at ramasta dikta- tur kann fremjast ímillum hesi valini. • Tí eigur tað at standa í eini komandi ríkisavtalu, hvussu mannagongdir skulu vera, fyri at tryggja demokratiska framferð, tá ið t.d.stórar og minni stórar ríkisrættarligar umskipanir skulu gerast. Hvørji mál skulu til eina fólkaatkvøðu, og hvørji ikki skulu. Ella um øll slík mál skulu til eina ella fleiri atkvøður. Um talan skal vera um einfaldan ella kvalificeraðan meiri- luta. o.s.v. Fyri at tryggja at fólkaviljin var framd- ur. • Eg eri stórliga bangin fyri, at um løgreglan varð yvirtikin, so var stutt tíð, til loyniløgreglan bank- aði á dyrnar hjá andstøð- ingum... Og helst høvdu fleiri fongsul verið at sæð. Sjálvt um føroying- ar vóru ímóti hesum. • Vit, tjóðskaparhugaðu Sambandsfólk, vilja hava eina nýggja skipan innan ríkisfelagsskapin. Eina skipan, har demokrati og frælsi stimbra virkisfýsni á øllum økjum. • Har eitt orð er eitt orð. • Og skattalætti er skatta- lætti. Kallsberg diktaturið Marjus Dam løgtingsmaður Landstýrimaðurin í Vinnu- málum røkir ikki sína uppgávu til fulnar, tá SAM einsamallur skal røkja farleiðina í fleiri vikur. Seinastu vikurnar hevur javnan verið kaos um Vestmannasund, nú Ternan er á sleipistøð. Hóast manningin eigur alt rós uppiborið fyri valaarbeiði, kemst ikki uttanum, at SAM er so lítið skip, at tað ikki kann nøkta tørvin um Vestmannasund. Tað ger, at bíðitíðirnar eru ótolandi hjá bæði privat og last bilum. Bíðitíðirnar eru ofta 3-4 tímar fyri at sigla hesar 20 minuttirnar. Tað kostar bæði vinnu og privatum nógv. Eg vóni, at tað er seinastu ferð, at SAM einsamallur verður settur at sigla hesa farleið. Tað er neyðugt, at eykaskip verður fingið til vega, tá ið Ternan er á sleipistøð ella líknandi. Tað skilst, at sama óskil er dagligur kostur hjá teimum, ið ferðast um Leirvíksfjørð. Álvaratos, eru vit komnir úr kreppuni og hava eitt yvirskot uppá 600 milliónir krónur árliga? Mong høvdu kunna liva við einum minni yvirskoti og betri sigling- arumstøðum um Vest- mannasund og Leirvíks- fjørð. Vit kunnu so ikki liva við hesi vána støðu longur. Tað er gott at tunnilin kemur um Vestmannasund. Somuleiðis verður gott, tá tunnilin kemur um Leir- víksfjørð. Men vit skulu liva til tær koma. Kaos um Vestmannasund og Leirvíksfjørð C M Y K 9 8