týsdagur 2. juni 2009síða 9

9 tíðindi Nr. 102 - 2. juni 2009 Kring allan heim in verður dúgliga gransk­ að í krabba mein i. Roknað verð u r við, at fleiri svar eru at finna í gen un um hjá fólki. Tí er gengransking í krabba meins kyknum tað heilt stóra í løtuni, sigur ungarskur pro­ fess ari, sum vitjaði her í síðstu viku Heilsa Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Mynd: Jens Kristian Vang Í síðstu viku var fornem vitj an í Føroyum, tá tveir av heim sins fremstu krabba­ meins granskarum løgdu leið ina framvið á Lands­ sjúkra húsinum. Ungarsku hjúnini, Eva og Georg Klein, sum eru pro­ fessar ar á Karolinska Insti­ tut t inum í Stockholm, greid du heilsustarvsfólkum í Føroyum frá tí nýggjasta inn an altjóða krabba meins­ gransk ing. Her er vert at nevna, at tað er ógjørligt at tosa um krabbamein, sum eina einstaka sjúku, tí tað eru ikki tveir tilburðir, sum eru eins. ­ Ein hin størsta av bjóð ­ ingin er at gera eitt full ­ kom ið ílegukort (gen kort) yvir sjúkar og frísk ar kyknir hjá ein staka krabba meins­ sjúk linginum. Við at saman bera kyk n ur nar, kun nu vit stað festa, hvus su krabba mein­ ið hevur rakt sjúk ling in, sigur Georg Klein, pro fess­ ari. Hann leggur afturat, at bara soleiðis ber til at frem­ ja eina miðvísa viðgerð, sum enn í dag fevnir um skurð við gerðir, kemoterapi og strálur. Frá sjóneyku til sjúkrasong Georg Klein er í løtuni við í einum gransk ing ar sam­ starvi millum Ísland, Svø­ ríki og USA, har tey kort­ leggja genini hjá sjúkum og frískum kyknum hjá sama sjúk lingi. Sostatt er talan um grundgransking, sum hev ur til endamáls at fáa stør ri innlit í, hvussu krabb­ in artar seg. Higartil hevur tað eydnast at gera eitt fullkomið gen­ kort yvir tveir sjúklingar, og, sum hann sigur, so hava tey funnið eina áhugaverda gen broyting hjá sjúk ling u­ num. Hvør verkætlan kost ­ ar minst 100.000 dollar ar, so upp hædd ir nar eru stórar í slíkari grans k ing. ­ Øll tosa um hugtakið Trans la tion Re ­ search, sum kann um setast til ”frá vitan til sjúkrasong”. Tí eitt er, at vit finna nýggjar saman hang ir undir sjóneykuni. Eitt annað er, at flyta vitan ina yvir á sjúklingin. Og har er ofta long leið, sigur Georg Klein. Finna askilleshælin Lívfrøðin er í kollveltandi broyt ingum fyri tíðina, nú gransk arar fáa alt meiri inn­ lit í ílegurnar hjá fólki. ­ Vit læra alt meira um, hvussu og nær kyknurnar rea ge ra. Skulu vit grøða eina krabbakyknu, mugu vit finna útav, hvar hon er sár bar – hvar akilleshælurin er. Men fyri at sleppa undan mót støðuføri (resistensi), skulu vit helst finna tveir akilles hælir. Tí hevur tað so stór an týdning at sammeta eina fullkomna genmynd av sjúkum og frískum kyknum hjá sjúk lingi num, sigur Georg Klein, pro­ fessari. Hvørji verða rakt? Sjálvur er professarin mest á hugaður í, hví summi fólk fáa krabbamein og summi ikki. Hann fortelur, at øll mann fólk, sum verða obdu­ se r að, hava kyknubroytingar í eistunum (testiklunum). Men hví verða summir teir­ ra sjúkir og aðrir ikki? ­ Helst hevur evo lu tión in havt við sær, at sum mi eru resistent móti krab ba meini. Tí í prin sippi num áttu nógv fleiri at verið sjúk, sigur pro fess ar in, sum ei si ni er við í verkætlan um, hví summi verða sjúk og onn ur ikki. ­ Í dag verður áleið helvt­ in av øllum krabbatilburð­ um grødd ir. Málið er grøða fleiri, sigur pro fessarin. Hann vísir í hesum sam bandi á, at vit skulu ikki rok na við, at krabbamein verð ur útruddað, tí alla ta tíð livandi verur hava verið til, hevur krabbin hóreiggjað sær í kyknum teirra. Professarin helt fyri lest ur um krabba meins grans­ k ing á Lands ­ sjúkra húsi num hó s kvøld ið. Nú høvdu írar sagt ja Var fólkaatkvøða í Írlandi í dag um Lissabon­sáttmálan hjá ES, høvdu flestu írar eftir øllum at døma tikið undir við at seta sáttmálan í gildi. Í hvussu er vísir ein meiningakanning hjá blaðnum Irish Times, at 54 prosent høvdu atkvøtt fyri sáttmálanum, 28 prosent høvdu atkvøtt ímóti, og 18 proseta vita ikki, hvat tey høvdu gjørt. Í fjør var fólkaatkvøða í Írlandi um Lissabon­sáttmálan, og hóast meiningakanningar bendu á ja, søgdu írar nei, tá saman um kom. Hinvegin eru írar fegnir um ES­limaskapin. 80 prosent siga, at limaskapurin kemur væl við, nú kreppa er. Sóu eld á sjónum Brasilskir flogskiparar siga, at teir hildu seg síggja eld á sjónum á leiðini, har tað franska flogfarið gjáramorgunin. Eitt brasilskt flogfar var á veg um Atlantshavið um tað mundið, tá tað franska flogfarið eftir øllum at døma datt niður, og brasilsku flogskipararnir siga nú, at teir sóu nakrar reyðlittar blettir niðri á sjónum, og at tað kann hava verið eldur. Tað franska flogfarið kom í illveður við nógvum turbolensi fýra tímar, eftir at tað var farið á flog úr Rio de Janeiro. Eitt korter seinni sendi tann sjálvvirkandi skipanin í flogfarinum boð um, at flogfarið hevði tekniskar trupulleikar. Neyðarkall kom tó einki. Franska flogfarið var av slagnum Airbus A330. 228 fólk vóru í flogfarinum, teirra millum tríggir norðmenn, ein dani, ein íslendingur og ein svii. Lykilin til krabbamein fjaldur í genunum Georg Klein, professarari á Karolinska Instituttinum í Stockholm, er millum fremstu krabbameinsgranskarar í heiminum. Hann helt fyrilestur á Landssjúkrahúsinum hóskvøldið