mikudagur 7. november 2001síða 5

8 Nr. 215 - 7. november 2001 Nr. 215 - 7. november 2001 9 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Nú er greitt, at tað fer at kosta í minsta lagi slakar 8 mió.kr. at hava eina siglingarleið inn á Skálafjørðin. Hetta fekk almenningurin at vita mánadagi, tá til- boðini upp á ta fyrstu privatu rutunu hjá Strand- faraskipum Landsins vóru latin upp. Tað hevur verið ein kongstanki hjá hesum lands- stýrinum, at nakrar almennar tænastur skulu privati- serast ella útlisiterast. Óóivað er tað rætt at leggja summar tænastur út til privatar persónar ella fyri- tøkur at reka, men í øðrum førum er tað púra burturvið. Serliga tá tað snýr seg um lívsneyðugar samfelagstænastur. At leggja skálafjarðasiglingina út til eina privata fyritøku at reka kann neyvan øsa nakran. Siglingar- leiðin er ikki nøkur lívsneyðug tænasta – heldur ein marglætisruta – og kann eitt privat felag reka hana bíligari enn Strandferðslan, er tað ein sjálvfylgja at "pirvatisera" leiðina. Men kostnaðurin hjá tí privata flutningsfelagnum, sum hevur tað bíligara tilboðið, er tvífalt so høgur, sum tað ídag kostar at sigla millum Havnina og Skálafjørðin hjá Strandferðsluni. Stikk den! Men vit skulu sjálvandi hava í huga, at Strandferðslan brúkar eina 40 ára gamla dangu, meðan eitt privat felag skal gera íløgu í eina rættliga nýggja tvíkilju. Nú vita vit so, at tað fer at kosta 8 ella 10 mió.kr. at hava hesa siglingarleið. Um hetta er lítið ella nógv skal vera ósagt á hesum stað. Men vit kunnu seta spurnartekin við nyttuvirðið í hesi leið, og mæla Vinumálastýrinum til at koma við eini cost-benefit- kanning. Eisini kunnu vit samanbera henda kostnaðin við, at ein túrur afturat millum Suðuroynna og meginøkið vanliga verður sagdur at kosta eina mió.kr. Nógv orðaskifti hevur verið um túratalið á hesi sigling- ingarleið, sum er tað einasta sambandið, suður- oyingar hava, meðan fólk við Skálafjørðin, ella eysturoyingar sum heild, kunnu seta seg í ein fjálgan bil ella buss, og koyra eftir góðum vegi, um berghol og brúgv, tá leiðin gongur til Havnar. Tað kann ikki verða annað enn torført at koma við eini politiskari grundgeving fyri at varðveita hesa leið, tá tað nú er greitt, at hon fer at kosta tað sama sum 10 túrar millum Suðuroynna og meginøkið. Serliga tá vit hava í huga, hvussu torført tað hevur verið at hækka túratalið á hesi leið, sum er ein lívs- neyðug tænasta fyri fólkið, vinnulívið og trivnaðin í Suðuroynni. Løgtingið hevur nú møguleikan at spara 10 mió.kr., og hann má vera kærkomin, tá vit dagliga hoyra um tørvin á øllum økjum! DAGSINS MEINING Sosialurin Skálafjarðasiglingin – ein dýr tænasta VIÐMERKINGAR Kristian Magnussen løgtingsmaður fyri Javnaðarflokkin Brúkarin og skattgjaldarin eru statistar í einum fan- tastiskum tele-sjónleiki, har 5 meir ella minni almennir stovnar spæla liberalismu, ella hava eftirlit við spæl- inum. Handritið skrivar Vinnumálastýrið... Skattgjaldarin og brúkar- in hava eitt strævið lív. Einaferð áttu teir ein al- mennan stovn, Telefon- verkið, ið teir rindaði fyri við tænastugjøldum og yvir skattin. Tað var meðan Vinnumálastýrið enn var ein viðfáningur. Liberali tíðarandin og einsporað hægri útbúgving førdi við sær, at vit fingu eina ør- grynnu av ungfólki av lærdum háskúlum, ið bert síggja samfelagið sum eina forrætning. Hesi, ið óivað øll lesa í somu lærubókum og við somu brillum, eru farin í holt við at fyrireika liberalisering og privati- sering av almennum tæn- astustovnum. Tey eru so heppin, at í landsins stýri ræður nýliberalismunar borgarligi andi, so nú gongur alt upp í eina hægri eind. Telefonverkið lá fyrst fyri Telefonverkið var tann fyrsti stovnurin, ið skuldi umskipast til alment parta- felag og síðan privatiserast. Kapping og útlendskur kapitalur var loysunarorðið, og brúkarin bleiv útnevndur til vinnara. Lítil og ongin útlendskur kapitalur og kapping kom kortini. Fyrst kom ein pinkulingur, TeleF, á vøllin og síðan enn ein aftrat, Kall nevndur. Partaeigari í Kall er Framtaksgrunnurin, har skattgjaldarin eigur hvørt oyra. TeleF og Kall megn- aðu ikki kappingina, og eru nú lagdir saman. Í tí sam- anlagda felagnum verður Framtaksgrunnurin óivað størsti partaeigarin. Tvs, hvør er so tann vágafúsi? Tað er aftur skattgjaldarin. Fyri at gera tað heila meiri tragikomiskt, so hava vit tveir aðrar almennar stovnar, Fjarskiftiseftirlitið og Kappingarráðið, ið m.a. hevur eftirlit við um kapp- ingin virkar. Harumframt finst eisini ein kærunevnd. Skattgjaldarin fíggjar liberalistiska sjónleikin Brúkarin og skattgjaldarin eru statistar í hesum fan- tastiska sjónleiki, har 5 meir ella minni almennir stovnar spæla liberalismu, ella hava eftirlit við spæl- inum. Handritið til leikin verður dagført eftir tørvi. Høvuðsleikarin Telefon- verkið, ið saman við Vinnu- málastyrinum upprunaliga skrivaðu leikin, vaks seg stórt og sterkt, áðrenn hinir komu á vøllin. Tá hesir smáðu so komu á vøllin høvdu teir ongan kjans. Men fyri at halda leikinum koyrandi, er skattgjaldarin nú aftur komin á vøllin við pengum og kappingarneyt- arnir vena seg uppá skift. Landsstýrismaðurin í Vinnumálum, sigst varða av øllum hesum stóvnum, óansað hvørjum hann, ið kappingana heilaga navni, keypir frá. Hansara egnu eftirlitsstovnar siga, at ávísir almennir pengar eru meiri kappingarskapandi enn aðrir, alt meðan hann kappast við seg sjálvan. Sum nakað nýtt mátti landsstýrismaðurin velja kærunevnd, tí ein kapp- ingarneyti hevur kært eina avgerð hjá eftirlitsstovni. Fjølmiðlarnir eru kvirrir – eftir stendur brúkarin Fjøðlmiðlarnir eru kvirrir og glaðir, tí teir fáa eina ørgrynnu av inntøkum av lýsingum, ið eru við til at halda sjónleikinum koyr- andi. Eftir stendur skattgjald- urin og brúkarin, ið skal eitast at hava gjørt kvetti við bíligum og góðum tæn- astum. Eg meini tað. Samgongan syngur sítt seinasta ørindi og skjótt verður møguleiki hjá velj- aranum at geva hesum fuppliberalistum durafjór- ingin. Javnaðarflokkurin ætlar sær í øllum førum at taka skortarnar av sam- gonguni og leiktjøldini niður, fyrst á fólkatings- valinum og síðan á løg- tingsvalinum. Fuppliberalistar Jákup Fróði Djurhuus - Er eitt fulltíðarstarv Ein fólkatingslimur skal ikki vera í løgtinginum. Og ein Løgtingsmaður skal ikki hava sæti í fólkating- inum. Tann sum í hesum miðlatíðum pástendur, at tað er ein fyrimunur at vera í báðum støðum, ger tað bara við peningaligum vinningi fyri eyga. Nú skulu 2 umboð veljast á fólkating. Nógvir sam- anbrestir, og ikki færri misskiljingar hava verið seinnu árini ímillum lond- ini bæði. Orsøkin er einføld. Part- arnir kenna ikki hvønn- annan longur , soleiðis sum man gjørdi tað fyri einum 20 árum síðani. Flúgva niður ídag - heimaftur ímorgin Teir báðir, sum hava verið valdir í fólkatingið, hava røkt hetta starvið sum eitt vinstrahondsarbeiði. Teir hava stutt sagt bara trekt løn. Flogið til Danmarkar ídag - heimaftur ímorgin. Vit sum skulu velja 2 umboð á fólkating, skulu ti seta fram eitt høvðuskrav. Vit eiga at tryggja okk- um, at tann persónur vit velja, lovar høgt og heilagt, at viðkomandi skal røkja starvið sum eitt fulltíðar- starv. Tí tað gera allir aðrir fólakatingslimir. Og lønin er himmalhøg. Tann valdi persónurin skal brúka alla sína orku til at virka ímillum danskar fólkatingslimir, og donsku umsitingina. Hann skal vera í Dan- mark, og ikki ganga her heima og mæla. Hann skal lova okkum, at fáa upprætta góðu viður- skiftini aftur, við at gera eitt megnararbeiði. Tað krevur nógva ar- beiðsorku - tað krevur nógva tíð. Og tað hevur mangla seinastu nógvu árini. Tí er skilið sum tað er. Fólkatingsarbeiði VIÐMERKINGAR Heðin Mortensen løgtingsmaður Dimmalætting hevði í gjár nakrar viðmerkingar til ósemjurnar í uttanlands- nevndini. Spurningurin varð reist- ur, um talan mundi vera um valdsmisnýtslu. Eisini var stjórin hjá løgtinginum endurgivin fyri at siga, at kanningin av málinum var røtt. Í veruleikanum snýr málið seg um demokratisku spælireglurnar. Á sama hátt sum í fótbólti eru eisini í løgtinginum nakrar reglur, sum spælararnir mugu halda. Ein av spælarunum er løgmaður. Hann hevur samskiftið við útheimin um hendi, men hann skal søkja sær ráð og góðkenning hjá uttanlandsnevndini. Løg- maður arbeiddi nakað seint í málinum um flogloyvini. Men løgmaður hevur ásannað, at leikluturin hjá honum kann røkjast betri eina aðru ferð, millum annað við at lættari verður at fáa fatur á løgmanni. Harumframt mugu limirnir í uttanlandsnevndini kunn- ast betri. Men samanum- tikið, løgmaður ynskir fair play. Ein annar spælari er formaðurin í uttanlands- nevndini. Hann roynir at takla harðliga og fara í álop um ríkisrættarligu støðuna, heldur enn at spæla saman og avgreiða málið um flog- loyvini. Men so verður hann fangaður í eini off side-fellu. Reglurnar siga tað, at eru ikki allir limirnir nøgdir við hansara kunning í málinum, ja so kann fund- ur ikki vera fyrr enn 18 tímar eftir fundarboðini. Ein taktiskur brølari kost- aði Hergeiri dýrt. Tað ber ikki til at standa og gálva og rópa, at tað er órímiligt at brúka off side- fellur. Reglur eru reglur. Hergeir royndi at loypa á og var fangaður. Tað ber heldur ikki til í eini kanning at "staðfesta" at limirnir í uttanlandsnevndini vóru nóg væl kunnaðir. Eru limirnir ikki nøgdir sjálvir, so "staðfesta" teir, at ein skjót viðgerð er off side. Tað, sum í veruleikanum er løgið, og sum formans- skapurin vónandi fer at taka upp, er leikluturin hjá linjuverjunum, løgting- skrivstovuni. Skrivstovan skal ikki meta, um tað er meira ella minni skilagott at fara í álop ella brúka off side-fellur. Skrivstovan skal halda reglurnar og veittra við flagginum, tá okkurt er galið — sambært reglunum. Í hesum málinum hevur tað borið til hjá einum limi í nevndini at fáa eina frá- greiðing um ein annan lim í nevndini. Serliga tykist (sambært fjølmiðlunum) vera gjørd kanning, ið "staðfestir" at ein tinglimur skuldi verið nøgdur við tað, sum hann fekk at vita. Hetta ber ikki til. Skriv- stovan má syrgja fyri, at reglurnar verða hildnar. Tað vil siga, at allir limir verða kunnaðir um alt málið og øll skjøl so skjótt til ber. Og verða limirnir ikki samdir um nakað annað, so skal fundur haldast — ikki fyrr enn 18 tímar eftir, at tann seinasti limurin fekk boð- ini. Skal nøkur "staðfesting" vera av viðurskiftum, ið viðkoma einstøku limun- um, so mugu teir hvør í sínum lagi sleppa at gera viðmerkingar til slíkar "staðfestingar". Undir øll- um umstøðum mugu regl- urnar fyri kanningar og "staðfestingar" vera tær somu fyri allar tingmenn, og hesar mugu sendast nevndarlimunum, áðrenn tær vera at síggja á inter- netinum ella í bløðunum. Off Side Edmund Joensen Er ein nýggj samfelagskreppa á veg? Positiva fíggjarliga gongdin í Føroyum, sum bleiv skapt undir seinasta Sambands- landsstýri er vend til óhugnaliga afturgongd. Hetta hendir í bestu in- nløgutíð, landið nakrantíð hevur havt. Hetta hendir hóast núver- andi samgonga hevur niðurbundið flestu økir í okkara vælferðarsamfelag. Ein høvuðsorsøkin til "dundrandi hallið" kom- andi ár eru óforsvarligar yvirtøkur fyri umleið 400 milj. kr. Men hetta er so sanniliga ikki einasta or- søkin. Ein ótálmað hækking av rakstrinum av samfelag- num, og ikki íløgur við framtíðarvirðum, uppá eina slaka milliard kr. í hesum samgonguskeiðinum er ein onnur orsøk. Tá eru eyka- játtanir ikki taldar við. Bara almenna høvuðs- umsitingin er í hesum stutta tíðarskeiði dýrkað úr 52 milj uppí 105 milj. kr. fyri at nevna eitt dømi. Hetta hendir undir fólkafloks- leiðslu. Tað er torført at hugsa sær, at hesin óforsvarligi politikkur ikki ber í sær eina nýggja samfelags- kreppu í Føroyum. Fólkatings valið Fólkatingsvalið kom í tøkum tíma. Spurningurin er um vit fáa steðga ør- skapinum. Kann veljarin brúka fólktingsvalið til at geva fullveldismonnum eitt so týðuligt varskó, at hesir steðga nøkrum av teimum yvirtøkum, teir hava ætlanir um? Søgan hevur tað við at endurtaka seg. Seinnu helvt af áttatiárunum skuld- arbunduð fullveldismenn Føroyar so nógv at sam- felagið fór av knóranum. Hesa fer eru fullveldis- menn í ferð við at minka um føroysku fruminntøk- urnar við einari helvt. Hetta kann fáa eitt og hvørt samfelag av knóranum. Leitað vit eini 50 ár aftur søguna, síggja vit eina sorgarsøgu av líknandi slagi, har oyðsl og skeivar íløgur hoyrdu til dagsins ordan. Tá fingu Føroyar eisini bankakreppu og vóru val á veg á húsagang. Fyri fáum árum síðan fluttu meira enn 7.000 føroyingar í onnur lond fyri at lívbjarga sær og sínum. 25 % av føroyingum vóru arbeiðsleysir. Tey sum høvdu arbeiði vistu hvørki út ella inn, orsakað av vaks- andi skatti og avgjøldum. Sambandslandsstýrði frá 94 til 98 stóð á ádda fyri at reisa føroyska samfelagi aftur úr øskuni. Hetta hevði ikki lætið seg gjørt uttan ríkisfelagsskapin. Hetta hevði heldur ikki verið gjørligt um full- veldismenn longu tá høvdu slept helvtini av føroysku fruminntøkunum. Føroya fólk kann ikki longu hava gloymt, at tað vóru fullveldisflokkarnir sum stóðu fyri teimum óforsvarligu tiltøkunum, sum førdu føroyska sam- felagið út í húsagangin. Skuldi onkur havt gloymt hetta, so eigur eitt dundr- andi hall á fíggjarlógini aftaná bestu ínniløguárini í føroya søgu nakrantíð at fáa ávaringarklokkurnar at ringja. Fullveldisflokkarnir eiga ikki at sleppa at koyra før- oyska samfelagið á húsa- gang eina ferð enn. Teir mugu steðgast. Fíggjarlógin aftur dundrandi hall Óforsvarliga framferðin hjá samgonguni má steðgast Zakarias Wang Sagt verður: Ger tína skyldu og krev tín rætt! Nú skulu vit fara á val, og vit vita við okkum sjálvum, at vit gera okkara skyldu. Vit strevast á sjógvi og landi, líka frá Svaldbarðs strondum til tær húsmøður heima sum ala upp okkara komandi ættarlið. Men samstundis vita vit, at vit ikki fáa tað burturúr, sum vit áttu at fingið. Túsundavís av føroyingum hava verið noyddir at fara heimanífrá og liva í útisetu millum fremmand fólk og síggja børn síni vaksa upp og tosa eitt fremmant mál. So gott sum hvørt føroyskt húski hevur verið fyri tí vanlagnu at mist onkran av sínum kæru á slíkan hátt. Orsøkin til hetta er, at vit ikki fáa okkara rætt! Tann 14. september 1946 samtyktu vit, at vit skuldu gerast eitt sjálvstøðugt land. Hetta sluppu vit ikki, tí danir fingu lokkað nakrar av okkara politikarum til at taka við einum árligum studningi í staðin fyri. Síðani hava danir og hesir politikarar stýrt okkum og hava tí ábyrgdina av tí vanstýri, vit hava livað undir síðani. Tað vit hava rætt til, er eitt endurgjald fyri allan tann skaða, sum danir og teirra húskallar her hava gjørt okkum, síðan teir suspenderaðu demokratiið og róku løgtingið til hús í 1946. Landsstýrið hevur bjóðað dønum nakað, sum er nógv minni, nevnliga ta ís- lendsku loysnina frá 1918, so vit fáa eitt útgjald her og nú sum er so stórt, at renturnar av tí svara til tað sum vit í løtuni fáa sum ríkisveiting. Tíverri fyri danir tóku teir ikki við hesum tilboði okkara, og tí er tað burt- urdottið. Men lætt er at síggja, at sjálvt henda loysn hevði givið okkum ráð til í ein ávísan mun at byggja upp okkara samfelag, so at vit ikki framvegis høvdu verið eftirbátur. Hetta hevði t.d. havt tann týdning fyri samferðslu- kervið, at vit kundu fingið eitt veganet, sum hevði verið so útbygt, at tað hevði borið til at komið frá Sumba til Viðareiðis eftir góðum tveimum tímum uttan at bummpengar vórðu kravdir upp. Tá hevði eisini borið til at fingið eitt sjúkrahúsverk, har okkara sjúku fingu sømilig kor. Hetta er nakað av tí, tjóðveldisflokkurin vil. Vit vilja nevnliga hava eitt samfelag, har tað ikki eru tey fáu, sum fara avstað við øllum eyði samfelagsins. Vit vita fullvæl, at vit saktans kunnu fáa eitt gott og solidariskt samfelag við vælferð fyri øll uttan at vit fáa so mikið sum eitt klovið oyra frá dønum. Men danir skulu ikki halda, at klaverið spælir soleiðis, at teir í meir enn hálva øld kunnu hó- reiggja sær sum harratjóðin yvir okkum við at tveita nøkrum av landsmonnum okkara nakrar válgarabitar og so halda, at teir sjálvir kunnu sleppa snikkaleysir frá at reka túsundavís av landmonnum okkara burtur frá heimlandi og øllum sínum kæru. Setningurin hjá einum føroyskum fólkatingsum- boði er at geva dønum ráð um, hvussu teir skulu stýra landi sínum. Fremsta ráðið, ið føroysk fólkatingsumboð eiga at geva, er at danska stjórnin skal taka upp ein nýggjan føroyapolitikk. Tann poli- tikkur, danska stjórnin rekur nú, er ikki ber skaði- ligur fyri Føroyar og før- oyingar, og eisini til skomm og skaða fyri ta donsku tjóðina. Umráðandi er, at danskir politikarar taka sær betri partar fyri, og tað mugu okkara umboð gera alt fyri at fáa teir til. Eitt stig á hesi røttu leið er longu tikið. Unga Tjóð- veldið fekk øll ungmanna- feløgini hjá politisku flokkunum í Norðurlond- um at taka undir við, at føroyingar skuldu sleppa at nýta sín demokratiska sjálvsavgerðarrætt. Taka fólkatingsumboðini hesi ungu sum fyrimynd í politikki sínum, so er sanniliga vón um bata fyri land og tjóð. Skyldur og rættur C M Y K 9 8