mikudagur 7. november 2001síða 6

10 Nr. 215 - 7. november 2001 Nr. 215 - 7. november 2001 11 VIÐMERKINGAR Kristina Háfoss Fólkatingsvalevni Tjóðveldisfloksins www.hafoss.com Hví uppstilla til Fólkatingið ? Føroyar eru í dag í ríkis- felagsskapi við Danmark og hava vit umvegis heima- stýrislógina latið donsku stjórnini suverenitetin, tá ið umræður ávís mál — eitt nú uttanríkismál. So leingi danska stjórnin burturav umsitir hesi málsøki, ið viðvíkja Føroyum og hevur stóra ávirkan á yvirtøk- urnar og tillagingina av føroyska samfelagnum sum heild, er neyðugt við um- boðum á Fólkatingi til tess at blanda seg í føroyskan politikk — ikki danskan. Neyðugt er, at nýta okkara fólkaræðisliga rætt til at fáa ávirkan á viður- skifti, ið viðvíkja Føroyum. Harvið skulu vit eisini nýta okkara umboð til eitt nú, at fáa Fólkatingið at viður- kenna sjálvsavgerðarrætt, tjóðarmál og ognarrætt føroyinga. Somuleiðis skal ein full- veldisrødd virka til frama fyri meira og betri upplýs- ing til danska Fólkatingið, donsku fjølmiðlarnar og danska samfelagið sum heild um føroysk sjónarmið og viðurskifti til tess, at leggja ein góðan gróðrar- botn fyri framtíðar sam- starvi. Ongin fullveldisrødd Undanfarnu 4 árini hevur verið greitt, at ongin av fólkatingsumboðunum hava tala fyri føroyskum fullveldi. Tá ið kjakið um Føroyar og føroysk viður- skifti var í Fólkatinginum herfyri, gjørdist enn eina- ferð greitt, at Jóannes Eidesgaard, ið annars hevði borið seg fram sum tað før- oyska jarnbrotið, varð vorið jarnbrot fyri politikkinum hjá donsku stjórnini, meðan Óli Breckmann heldur enn at tala at og at seta kritiskar spurningar bert kom við smávegis viðmerkingum. Staðfestast má, at ein fullveldisrødd heilt klárt hevur verið saknað á Fólkatingi. Byggja upp — ikki bróta niður Sambandsmenn hava í Dimmalætting seinastu tíðina brigslað núverandi landsstýri fyri, at hava brotið samstarvið millum Danmark og Føroyar niður. Veruleikin er meira fjøl- táttaður. Roynt hevur verið, at skipa Føroyar og Danmark í eitt samveldi, har tvær sjálvstøðugar tjóðir sam- starva um ymisk málsøki. Hetta er ein roynd at menna og nútíðmansgera sam- starvið landanna millum — og harvið at byggja upp nakað nýtt. Í royndini at byggja upp, er skaði óivað hendur á samstarvið land- anna millum, men eru tað so sanniliga báðir partar, ið hava skyld í hesum. Eitt nú kann nevnast, at danska stjórnin framleiddi ein "etniskan" roknskap, ið vísti hvussu nógv hvør føroyingur kostaði danska samfelagnum á ein sera misvísandi hátt og somu- leiðis vil danska stjórnin ikki viðurkenna at føroy- ingar sum tjóð ella føroyska málið sum tjóðarmál v.m.. Neyðugt er, at hildið verið áfram við kósini at skipa Føroyar sum sjálv- støðugt land og at virka fyri góðum samstarvi partanna millum. Týdningarmikið val Hóast tað hvørgan er fyrstu ella seinastu ferð, at sagt verður, at talan er um eitt týdningarmikið val, so er veruliga talan um eitt av mest týðandi fólkatings- valum — sæð við føroysk- um eygum — nakrantíð. Sjáldan hevur brúk verið fyri fullveldirødd á Fólka- tingið í so stóran mun sum júst nú, tá ið arbeitt verður fram ímóti at skipa Føroyar sum eitt sjálvstøðugt tjóð- veldi. Neyðugt er, at hava umboð á Fólkatingi, ið arbeiðir til frama fyri hesum og ikki ímóti — og harvið er neyðugt at fáa nýggjar røddir á Fólkating — fullveldisrøddir. Heri Mohr "Nú má røkka ella støkka, nú verður ikki lisið meir!" hugsar Jógvan, áðrenn hann skal upp í búskap- arfrøði. Ikki tí, hann heldur sjálvur, at hann er væl fyri. Eftir boðum frá lærara og próvdómara fer Jógvan við aðrari hondini í spurnar- kassan "Nágreinilig vitan hjá fólki" og tekur ein tilvild- arligan lepa: Heimastýris- lógin og føroyskur búskap- ur og vælferð? Hann setur seg við tað grøna borðið. "Hetta var nú ikki heilt galið", hugsar hann, men rúm tíð gekk, áðrenn ljóð kom av hansara munni, og próvdómarin gjørdist ótolin. "Í bóklinginum "Frá heimastýri til fullveldi", sum landsstýrið koyrdi í hvørja smogu og hvørja úthurð í Føroyum, er mill- um annað tilskilað á síðu 5, at "tann politiska viðgerðin í Føroyum er tískil liðug…", og "tí er neyðugt, at fólk nágreiniliga vita, hvat hetta snýr seg um." Eisini verður sagt á síðu 25, "at um ríkisveitingarnar minka eftir heilt fáum árum, kann hetta hava við sær uppsagnir og arbeiðs- loysi". Hvat er tað so, ið fólk mugu vita nágreiniliga? Sjálvandi er eitt ótal av to- b e - o r - n o t - t o - b e - spurningum, sum føroy- ingar eiga at fáa greitt svar uppá, áðrenn tímaglasið er runnið. Higartil hava upplýsingar, frágreiðingar og grundgevingar um loysingarfilosofiina verið doktrinerar og dogmatiskar og í versta føri merktar av villleiðing og ósannleika. Í 30-unum í farnu øld vóru ringar tíðir í flest øllum londum í Europa, og í so máta vóru Føroyar einki undantak. Tey, ið áttu bát í neystinum og kúgv í kjallaranum ella fjósinum, vóru kanska frægast fyri. Hungur og hall pikkaði uppá í mongum heimum. Men við seinna heims- bardaga og bretsku her- setingini av Føroyum hendu stórar broytingar. Føroysk skip fóru at sigla til Onglands við ísfiski, har hann varð seldur fyri góðan prís, og hervaldið gav nógv arbeiði á landi. Lívsgleði og -megi avloysti hungur- og hall-tilveruna. Men prísurin fyri hesa nýggju vælstandstíð var høgur. Sambært bókini "Víkinga- synir" fórust 39 skip við l32 monnum, og 44 lang- faramenn, 29 útróðrarmenn og 6 mans lótu lív á annan hátt á sjónum. Tá ið bardagin hæsaði av í 1945, áttu føroyskir peningastovnar 52 milliónir í Onglandi og Danmark, men dansurin um gull- kálvin gjørdist stokkutur: Longu í august l952 vóru peningaognirnar broyttar til skuld uppá 4.1 mió. Í 1951 og l952 fór Sjó- vinnubankin tvær ferðir á heysin, og báðar ferðir varð hann rekonstrueraður, men l. februar l952 varð lykilin dreyaður um, og bankin lat ikki upp aftur fyrr enn 22. februar við fylgjandi innspræningum: • Partapeningurin niðurskrivaður við 99% • Nýggjur parta- peningur …… 0.5 mió. • Løgtingslán … 2.8 mió. • Løgtingsð innlán ……… 1.35 mió. • Útvegað til útgerðar- lán til skip …… 4.0 mió. Upphæddirnar frá løgting- inum vóru samb. Beretning angående Sjóvinnubankan síðu 31-34 fingnar til vega við lánum frá statskass- anum. Hetta var so fyrstuferð eftir heimsbardagan, at Jeppe av álvara vaknaði við buldrandi timburmonnum. Fólk í túsundatali rýmdu til Íslands og Danmarkar. Tá var ringt skil í Føroyum, upp á seg kanska verri enn skilið 4o ár seinri, men tað ber tó ikki til at geva heimastýrislógini skyldina, tí tá var hon so nýggj í garði, at umsitingarliga pionerarbeiðið úti í Tinganesi illa nok var fing- ið frá hondum. Viðvíkjandi spurning- inum um hvørja ávirkan heimastýrislógin hevur havt mótvegis føroyskum búskapi, so kann hesin heldur torføri spurningur kanska svarast við nøkrum dømum: • Til tess at endurnýggja skipaflotan vórðu fyri hálvari øld síðan før- oyskar og danskar lógir settar í gildi. Við hesum lógum kundi landskassin veita studningslán og Fiskeribanken og finans- ministeriið langfreistað lán. Seinri komu fleiri løgtingslógir um lánveit- ing úr landskassanum, og úr Danmark kom Fær- øernes Realkreditinstitut til fígging av skipum. Harumframt álegði løg- tingið við ótali av lógum føroyska skattaborgar- anum at veðhalda fyri lánum, ið skipaeigarar og annað gott fólk fingu bæði úti og heima. Hetta kom okkum dýrt at standa. (Nú, nú, pippaði undan skegginum á próvdómar- anum). • Við danskari lóg varð 60- m i l l i ó n a g r u n n u r i n (Íleggingargrunnurin fyri Føroyar) settur á stovn. Um hesin grunnur, sum fyri meira enn 20 árum síðan kom undir føroyska umsitig, ikki hevði verið, høvdu SEV, telefon- verkið, berghol og lands- vegir kanska verið skuggar av sær sjálvum. • Føroyagrunnurin, fíggj- aður av statskassanum, bjargaði Føroya stórsta virki, P/f J. F. Kjølbro, undan húsagangi. Hetta var eitt sindur um bú- skapin, og so er tað væl- ferðin. • Í 60-unum vórðu danskar lógir á vælferðarøkinum, t.v.s. almanna- og heilsu- økinum, settar í gildi í Føroyum, eins og risa- stórt lands- og stats- sjúkrahús og seinni Klaksvíkar sjúkrahús vórðu bygd og fíggjað soleiðis: 50% statsstudningur og 5o% statskassalán til landskassan. • Fólkapensiónsgrunnurin, sum var, fíggjaði megin- partin av byggingini av 7 ellis- og røktarheimum. Landskassin og stats- kassin rindaðu hvør sína helvt av grunsins stovns- fæi. • Statskassin hevur goldið alla bygging av lærara- skúlanum (minus Venj- ingarskúlan), handils- skúlanum, tekniskum skúlum, næmingaheim- um o.ø. • Tá ið bankarnir og so at siga alt tað føroyska sam- felagið fór á heysin í l992/93, veðhelt stats- kassin fyri tey mongu og stóru lán, sum lands- kassin hevði tikið í ymiskum londum. At landskassin - tann før- oyski skattaborgarin - misti milliardir upp á skipa- bygging og aðrar privatar íløgur, hevur einki við heimastýrislógina at gera. Løgtingsins veðhalds- og útlánslógir vóru orsøkirnar til, at hvørt mansbarn føldi sviðan á sín kropp. (Aftur eitt lítið pipp undir skegg- inum). Nú tann parturin av løgtingsins fíggjarlóg, sum statskassin sambært lóg skal rinda l00% ella ein %- part, er farin í blokk (í l988 og l993), er tað vorðið mongum greitt, at væl- ferðin hjá okkum føroy- ingum er treytað av, at blokkurin undir verandi umstøðum verður brúktur til tað, hann upprunaliga er ætlaður til, nevniliga heilsumál, almannamál og skúlamál, og at hann, so hvørt sum ávís málsøki í blokkinum verða yvirtikin, verður lækkaður samsvar- andi". Jógvan var væl nøgdir við seg sjálvan, helt seg hava klárað uppgávuna á góðari leið, og vælhýrdur spurdi hann læraran, um hann hevði lisið bókina "Der Prozess". "Jú," svar- aði lærarin, tað hevði hann og skoytti uppí, at "hon er ikki fyri veikar sálir: stats- terror - sálarleyst, vetrar- kalt frælsi - sum so nógv annað skrivað av sama heimskenda rithøvundi." "Allarhelst hava løg- maður og varaløgmaður eisini lisið Kafka", helt Jógvan fyri, "tí báðir minna teir okkum áhaldandi á, at arbeiðið við at "tøma heimastýrislógina" gongur sum ætlað, og "processin" heldur fram. Men hvussu kunnu teir tøma eina eina lóg, hvussu skal tað skilj- ast, og hvørjar avleiðingar kann tað fáa?" "Um tú tømir ein hyl, og einki rennur í hann aftur, fær tað álvarsligar avleið- ingar fyri alt livandi í hon- um: kombikk, állur, smá- kykt og annað livandi rópa tá hvør í munnin á øðrum: flýggið, flýggið, vit verða týnd av einum terroristi," svaraði lærarin. Próvdóm- arin tagdi, men undir skegginum sóust varrarnar, sum tá ið hestur vísir tenn og gneggjar. Í tí Jógvan reisti seg frá tí grøna borðinum, hugdi hann upp á læraran og segði, at Kafka ynskti at skapa loynidómar við tí í huganum, at "tað, sum er álagt okkum at fullføra, er tað ónda, - tað góða er longu givið". Jógvan fór stillisliga út úr skúlastovuni, og inn kom Annika; nú átti hon tørn. Fullveldisrødd á Fólkating Próvtøka Arni Gunnar Poulsen Skrivað var, at neyst og ein partur av Álakersvík skal gera pláss fyri trolvirkinum Vónini. Eg havi mína dagligu gongd har um leiðir, og tað sum eg síggi er, at last- vognar koma við greiðum til Vónina og fara við greiðum frá Vónini, higar og hagar. Hetta verður gongdin í framtíðini. Vónin fer ong- antíð at hava ein fraktbát liggjandi har og bíða eftir einum troli at sigla út á keiina ella aðrastaðni í Før- oyum. Gevið Vónini eitt grund- økið alla aðrastaðni, enn at skamfíla tað, sum eftir er av Álakersvík. Tí lastvognar fara teir altíð at brúka. Norrøna felagið í Føroyum Áðrenn Mikkjal Helmsdal settist í stjórastólin hjá Sjónvarpi Føroya, var hann í nøkur ár stjóri á Norður- lendska stovninum á Álandi. Um hetta starvið hjá sær og um norðurlendska ar- beiðið á Álandi fer Mikkjal Helmsdal at greiða frá á fundi hjá Norrøna felagn- um mikukvøldið tann 14. november. Fundurin verður í Listaskálanum kl. 19.30. Tíverri gjørdist neyðugt at gera nakrar broytingar í skránni fyri veturin. Fyri- lesturin hjá Sveini I. Tummassoni, sum skuldi vera mikukvøldið 7. nov- ember, er útsettur. Og fyri- lesturin hjá Niels á Velba- stað verður mikukvøldið 9. januar 2002 í Norðurlanda- húsinum. Annars verður 50 ára veitslan sum ætlað leygar- kvøldið 17. november kl. 19.30 í Müllers pakkhúsi. Freistin at tekna seg til veitsluna er úti mikudagin 7. november. Limirnir kunnu tekna seg við at gjalda girokortið, sum varð sent saman við vetrar- skránni hjá felagnum. Gurli Restorff Der tales og skrives så meget om, at det er ønske- ligt, at gamle mennesker får lov til at blive i eget hjem så længe som muligt. Det er så sandt som det er sagt, og er nok også, hvad de fleste gamle mennesker ønsker; men med årene kommer der jo for de fles- tes vedkommende forskel- lige skavanker, større eller mindre. Hvad gør man for at hjælpe? En nat fra kl. 24 til 8 morgen er streng, hvis man trænger til hjælp, men ikke ved, hvor man skal henvende sig. Otte timer er lang tid, hvis man f.eks. har ledde- gigt og ikke orker at vende sig i sengen uden hjælp. Leddegigt kan angribe både unge og gamle; eller hvordan er det at ligge alene om natten efter at have været indlagt på hos- pital med f.eks. en blod- prop; så vil det være godt at kunne kontakte hjemme- sygeplejersken eller hjemmehjælp. En hånd og et beroligende ord kan hjælpe på nervøsiteten. Eller hvad med de ikke så få mennesker, som har kræft og mange smerter; også de trænger til et ven- ligt ord – måske lidt ekstra for smerterne. Der er også gamle men- nesker, som måske kan blive lidt konfuse, tænde for de elektriske plader, måske gå en tur, hvilket jo i højeste grad er farligt om natten. Ja man kunne blive ved i en uendelighed. Der er og har været i mange år hårdt brug for hjemmesygeplejerske og hjemmehjælp om natten. I Danmark har ordningen virket en del år til beroli- gelse og mange gamle og syge, som bor alene. Det kan næppe vælte samfun- dets økonomi, så jo før ordningen bliver gennem- ført her, des bedre til gavn for gamle og syge. Jenis av Rana løgtingslimur fyri Miðflokkin »Undrunnarvert«, er ein av viðmerkingunum til upp- skot Miðfloksins um fólka- atkvøðu um lækkanina av blokkinum (hesin við- merkjarin er blaðmaður), meðan annar viðmerkjari (advokatur) hevur leika í um uppskotið síðani tað frættist. Og ein undrast – tað snýr seg jú bert um at geva tí einstaka føroyingin- um, honum, sum uppskotið viðvíkur, honum, sum nið- urskurðurin rakar, møgu- leika at siga sína hugsan, siga um hann heldur heta verða skilagottt ella ikki. Hví meta nøkur slíkt vera óneyðugt, undrunnarsamt og beinleiðis skeivt? Mest uttanumtos! Nógv er gjørt burturúr utt- anumtosi, so seint sum í seinastu útgávu viðgerð Fregnir fyrra partin av upp- skotinum, tað at Landsstýr- ið ikki hevur verið í Løg- tinginum við hesum álvars- ama fíggjarliga máli. (Teir á Fregnum hava forrestin ikki havt áhuga í at tosa við teir, ið uppskotið eiga, men spyrja aðrar!!!) Høvdu allir hesir havt tímað at lurta eftir 1. viðgerð á Løgtingi, ella tosa við uppskotsstill- aran, so høvdu teir hoyrt, at orsøkin einfalt er eitt krav frá Løgtingsskrivstovuni, frá sefrøðini har, sum kravdi handan partin við, fyri at vit í heila tikið kundu leggja uppskotið fram. Mær og Miðflokkin- um er fólkaatkvøðan tað avgerandi, tað løgfrøðiliga kunnu løgfrøðingar klandr- ast um so galið teir vilja, men journalistar áttu at kunna gjøgnumskoða orðaskvaldur teirra!!! Hoyra teir ikki neyðarrópini? Meira og meira er okkum tó vorðið greitt, at fleiri av aktørunum í hesum leiki mangla ein grundleggjandi førleika fyri at meta um uppskotið, fyrst av øllum at teir neyvan ikki kenna støð- una, ið vanligi føringurin dagliga livir undir. Best og ódámligast kemur hetta til sjóndar í omanfyrinevndu samrøðu Fregnir hevur við advokatin. Niðurstøða hansara er at: … fólkaatkvøðu hevur tú bert, um týðandi, tyngjandi, avgerandi og djúptøknar avgerðir, sum kunnu ávirka hvønn einstakan borgara munandi bæði nú og í fram- tíðini… (samandáttur úr greinini) og síðani letst hann sum um samfelagsliga støðan í løtuni er bæði trygg og góð. Slík niðurstøða um støðu samfelagsins kann bert koma frá manni, sum dagliga letur aftur bæði oyru og eygu!!!, tí: ikki er dagur uttan neyðarróp frá onkrum av veiku samfel- agsbólkunum. …tey rópa um hjálp, tey, sum eiga børn, ið bera brek, tí sum ellisárini nærkast frykta tey fyri hvussu verð- ur við óhálpnu børnum teirra, tá tey sjálvi nátt- úrliga flyta burtur… …runt landið liggja hjálparleys gomul og biðja og vóna ta røkt, sum sam- felagið tey hava bygt upp átti at veitt teimum, meðan advokaturin og fylgi meta at væl stendur til… …foreldur sleppa ikki út á arbeiðsmarknaðin afur, tí byggjan av stovnum til børn teirra verður afturum- prioriterað – og frá skúla- leiðarum hoyrast harmaljóð um m.a. manglandi játtan at hjálpa teimum børnum, ið serligan tørv hava. Og sam- stundis finnur tolni føroy- ingurin seg í at standa á mánaðarlongum bíðilistum fyri at koma á sjúkrahús til neyðugar viðgerðir. Meðan alt hetta hendir biður samgongutinglimur Landsstýrið og Løgting um at seta kanning í verk av Jenis av Rana, tí hesin á Løgtingi vágar sær at vísa á hesar veikleikar. At tú ikki sær, merkir, hoyrir ella á annan hátt registrerar hesa samfelags- støðuna kann bert skuldast, at tú ferðast á samfelagslig- um rókum har trupulleikar eru eitt ókent fyribrigdi. Men tað gevur tær ikki rætt at nokta fyri at støðan hjá mongum er beinleiðis vón- leys!!! Hvør eigur blokkin? Tað er mitt í hesum veru- leika at Føroya Landsstýri, ið skuldi verið tænari og verji hins einstaka, sendir boð til danir og biður teir endiliga ikki senda okkum kr. 340 mió!!! Er tað undar- ligt at Miðflokkurin heitir á Landsstýrið um at umhugsa hesa avgerð og um ikki annað so at geva teimum, ið avgerðin rakar, høvið at verða hoyrd? Er tað ikki annað enn rímiligt? Frá byrjan av hevur Mið- flokkurin ført fram og heitt á landsstýrið um at fáa gjørt eina fíggjarliga upp- gerð við danir. Vit ynsktu at fáa avlíva tosið um at blokkurin er ein gáva frá dønum. Vit meta nevniliga, til annað verður prógvað, at danir á hvørjum ári vinna pening uppá Føroyar ( hugsa bert um tað upphædd teir hvørt ár spara uppá Nato »limagjald« vegna Nato virksemi í Føroyum. Ella tað upphædd, ið hvørt ár fellur í fremmandar rík- iskassar vegna gjald fyri at flúgva í Føroyskum loft- rúmi). Landsstýrissam- gongan segði seg frá byrjan av verða samda í hesum sjónarmiðum Miðfloksins og ynskti at fáa samráðing- ar við danir um hetta, men knappliga hálsaðu teir um, søgdu at danir vildu ikki tosa um slíka fíggjarliga uppgerð, spurningurin er so hví? Varð onki um pástand okra, so átti at vera lætt á hendan hátt at avlíva hann. Landsstýrisins grundleysa knæfall Tíverri boygdi Landsstýrið seg – samstundis sum hesir í vár sleptu fullveldisætlan- ini, so bert eitt ivasamt neyðaregg er eftir. Men tí- verri boðaðu teir eisini dønum frá, at vit skulu hava 350 mió. minni í blokk- stuðli komandi ár. Hetta metir Miðflokkurin er ør- skapur og beinleiðis ábyrgdarleyst, vilja danir ikki samstarva um at kanna fíggjarligu viðurskiftini, so skulu vit ikki kapitulera og einsæris bjóða teimum pen- ing, pening, sum vit meta er ogn hjá hvørjum einstøkum føroyingi. Tað minsta vit mugu krevja er, at lands- stýrið letur vanliga føroy- ingin taka støðu til hendan niðurskurð av blokkinum, tí tað er hóast alt hesin, sum í síðsta enda eigur tann pen- ing, sum nú »skal sendast« dønum, uttan skjalprógv fyri at hesir eiga meira rætt til hann enn vit. Eitt er at Landsstýrið ikki við fólkaatkvøðu vil(di)/ tordi geva føringum av- gerandi orðið um fullveldið ella ikki, tað er so rættur teirra. Men ógrundað er av- gerð teirra at taka 30- 40.000 kr. frá hvørjum før- oyskum húski (og tað bert fyri ár 2002) við einastu grundgeving at skula prógva eitt ella annað yvir- fyri sær sjálvum – nærmast barnsligt, fyri at siga tað milt. Tí hendan áheitan á ein- staka lesaran/borgaran og veljaran: …nýt tín sjálvsagda rætt at krevja at hann/hon, sum tú valdi at umboða teg á Løgtingi virðir teg so frætt, at geva tær møguleikan at kunna siga tína hugsan um hetta stórmál á tí fólka- atkvøðu sum Miðflokkurin hevur skotið upp. Hví ræðast fólkaatkvøðuuppskot Miðfloksins ? VIÐMERKINGAR Gamle som bor hjemme Stjóri í Álandi Álaker, bátar og P/F Vónin C M Y K 11 10