mikudagur 17. juni 2009síða 12

12 tíðindi Nr. 113 - 17. juni 2009 Gjøgnum ein heilan dag verður tú skrá­ settur fyri næstan hvørt fet, tú tekur, uttan at tú hugsar um tað, og uttan at tú kann gera so nógv við tað. Fleiri av hesum upp lýsingum eru meina leysar, men fleiri kunnu verða til stóran ampa, og ser­ liga børn eru í vanda­ bólki, sigur Dátu eftir­ litið Dátueftirlit Rógvi Nybo rogvi@sosialurin.fo Tú velur sjálvur hvønn tú ring ir ella SMSar til og nær tú ringir ella skrivar. Men fjar skiftis veitarin skrásetur tað. Tú velur hvar tú nýtir gjalds kortið og hvat tú nýtir tað til. Men bankin skrásetur tað. Tú velur hvørji leitiorð tú nýtir á Google. Men leiti­ maskinan skrásetur tað. Ein tilvildarligan hósdag seinna part í øllum meldri­ num leitar tú tær kanska inn í Rúsuna, keypir tær eitt hvørt, og skundar tær út aftur. Tú heldur at tú ert ósædd ur. Eingin legði mer­ ki til at tú fór inn, tú kendi ongan inni, og eingin sá teg koma útaftur. Men er eisini rætt, men tú ert í roynd og veru skrásettur upp til fleiri ferðir hesa lítlu løtuna. Tað er sannlíkt at tú ert band aður av einum vak­ mynda tóli á veg inn ella á veg út. Er tú sum tey flestu, velur tú at gjalda við gjalds­ korti, og í teirri løtu tú dreg ur gjaldskortið gjøgn­ um terminalin, er títt inn­ keyp eisini skrásett. ­ Gjøgnum ein heilt van­ ligan dag leggja vit ótrúliga nógvar upplýsingar eftir okk um. Tað staðfestir Ingunn Eiriksdóttir, stjóri á Dátu eftirlitinum, tá Dátu­ eftir litið í dag hevði skeið við teimum lærara næm ing­ um, ið eru lidnir nú, um per sóns upplýsingar, ferðing á alnetinum og at kunna børn og ung um hetta. Kann siga alt um tín persón Fer tú ein túr á bókasavnið og lænir nakrar bøkur, verð­ ur tað skrásett hvør lænir bøkurnar og hvørjar bøkur talan er um. Hesar skrá­ seting ar kunnu eisini tykjast sera meinaleysar, men tær kunnu í veruleikanum siga heilt nógv um teg, sum per­ són. Vit í vesturheiminum eru heppin í somáta, at vit eru vard av lógum um, hvussu per sóns upplýsingar skulu verjast, í Føroyum við Per­ són s up p lýsingarlógini. Men síðan yvirgangs at­ sókn ina í New York tann 11. September 2001, er eftir litið við persónum vaks ið munandi. ­ Tað er tín rættur at vera í friði. Hann er staðfestur í evro piska manna rætt inda­ sátt mála num. Men sam­ felag ið vil hinvegin sleppa at skráseta allar upp lýs ing­ ar, og við trygd fyri eyga eru vit blivin alsamt meira tol in við hvørjar upplýsing­ ar vit lata frá okkum, greiðir Rannvá Sólheim úr Dátu­ eftirlitinum frá. Hugsa vit okkum til eystur evropisku londini og aftur til Kalda Kríggið, er tað kanska lættari at seta í saman hang, hvat hesar allar skrá se tingarnar kunnu nýtast til, um illa vil til. ­ Men tað er so okkara upp gáva at ansa eftir at persóns upplýsignarlógin verð ur fylgd, og tað er hen­ da lógin, sum er karmur um, hvussu persónligar upp lýs ingar skulu hand­ farast, greiðir Ingunn Eiriks dóttir frá. Børn eru í vanda­ bólkinum Í dagsins elektroniska heimi verða fólk støðugt meira varug við, hvørjar upp lýs­ ingar tey leggja eftir sær. Men serlig tá talan er um sosial ar netsíður so sum Face book, Arto, Myspace og so framvegis, hugsa vit okk um ofta ov lítið um, áðr enn vit leggja myndir og aðrar upplýsingar út. Men ikki øll eru líka um hugsin, áðrenn tey trýsta á send, og serliga børn eru í einum vandabólki ­ Børn í aldrinum 9 til 10 ár hava so øgiliga lætt við at bara skriva eitthvørt ella leggja onkra mynd út, uttan at hugsa so nógv um tað veru liga. Men man kann held ur ikki krevja at tey duga tað bara soleiðis, greið ir Rannvá Sólheim frá. Og júst hetta seinasta er or søkin til at Dátueftirlitið í dag hevði skeið fyri kom­ an di lærarunum, soleiðis at tey eru betri búgvin til at taka móti teimum av bjóð­ ingum, tey kunnu møta tá tey skulu út millum børnini at arbeiða, og soleiðis at tey kunnu kunna børnini um vand ar nar við at ferðast á al netinum. ­ Boðskapurin er, at tú í høvuðs heitum ikki eigur at gera nakað í elektroniska heimi num, sum tú ikki vildi gjørt alment, sigur Ingunn Eiriks dóttir, stjóri á Dátu­ eftir litinum. Letland í stórari kreppu Neyvan nakað land er so meint rakt av altjóða fíggjarkreppuni sum Letland, og metingar siga frá einari búskaparligari afturgongd upp á heili 18 prosent. Tað hevur fingið landsins stjórn til at skarva 10 prosent ella 5,4 milliardir krónur burtur av teimum almennu útreiðslunum. Skerjingin ger millum annað, at lønin hjá almennum starvsfólki minkar 20 prosent, og at pensjonistarnir missa 10 prosent av pensjónini. Afturfyri kann stjórnin vænta sær munagóðan stuðul frá Altjóða Gjaldoyragrunninum IMF og frá ES. Summir búskaparfrøðingar hava mælt letlendsku stjónrini til at niðurskriva landsins gjaldoyra, men tað vil stjórnin ikki, tí tað hevði kostað nógvum útlendskum og serliga norðurlendskum bankum ovurhonds nógvar pengar. Obama væntar størri arbeiðsloysi Amerikanski forsetin, Barack Obama, segði í gjárkvøldið, at amerikanarar eiga at fyrireika seg til, at arbeiðsloysið í USA kemur upp á 10 prosent í hesum árinum, tí fyritøkur noyðast at skerja lønarútreiðslurnar fyri at bjarga sær ígjøgnum altjóða fíggjarkreppuna. Í samrøðu við sjónvarpsstøðina Bloomberg bleiv forsetin spurdur, um hann væntar, at arbeiðsloysið, sum nú er 9,4 prosent, fer upp um 10 prosent. Obama svaraði játtandi, og hann svaraði eisini játtandi, tá hann bleiv spurdur, um tað kann henda longu í hesum árinum. Tú ert skrásettur Síðan yvirgangsatsóknina í New York tann 11. September 2001, er eftirlitið við persónum vaksið munandi, og samfelagið vil hava alsamt fleiri upplýsingar um fólk. Men vit lata eisini nógv fleiri upplýsingar frá okkum í dag, uttan at vit vita tað, staðfestir Dátueftirlitið