mikudagur 24. juni 2009síða 17

Nr. 118 - 24. juni 2009 17 Árið er 2009, og menn og kvinnur í Føroyum hava javnbjóðis rættindi og møguleikar til at gera seg galdandi í samfelagnum, og so er alt gott. Hetta er stat­ us í javnstøðumálum, spyrt tú landsstýris­mannin í javn­ støðu­málum, Jóhan Dahl Herfyri fekk landsstýris­ maðurin ákoyringar fyri bert at velja menn í nevnd­ina fyri Atlantic Airways. Í hesum sambandi vísti landsstýris­ maðurin á, at javnstøða er í nevndum annars, sum lands­ stýris­maðurin varðar av. Jú, tað er rætt, at sambært yvir­ litinum, sum Jóhan á Dahl herfyri vísti fram, so sær kynsbýtið javnt út. Men tað áhugaverda er, at um starvs­ fólkaumboðini verða tikin úr yvirlitinum, so er myndin ein heilt onnur. Tí tá eru heili 62 % av nevnd­arum­boð­ unum menn og bert 38 % kvinnur, og tað má vera hetta kynsbýtið, sum lands­ stýrismaðurin í javnstøðu­ málum hevur æruna av, tí tað er so ikki Jóhan Dahl, sum velur starvsfólka­um­ boð. Javn­støðu­politikkur? Hetta má vera eitt slag av pseudo javnstøðupolitikki. Jú, tað er rætt, at kvinnur og menn í Føroyum form­ liga sæð hava javnbjóðis rættindi og møguleikar til at gera seg galdandi í samfelag­ num. Men hóast hetta, so er tað ein sann­roynd, at valds­ býtið í sam­felagnum er alt annað enn javnt býtt millum kynini, sama um talan er um flogfelagið Atlantic Airways ella um tað snýr seg um vald yvirhøvur í politikki ella vinnulívi. Hvør liggur omaná? Um vit hyggja eftir nøkr­um hagtølum fyri politiska um­ boðan, so eru bert 21,2 % av valdu løgtingslimum okkara kvinnur, og tá er enntá talan um eina mun­andi framgongd í mun til seinasta val. Tað skal tó viðmerkjast, at síðani sit­andi landsstýrið varð skip­ að, er kvinnuliga umboð­anin í Løgtinginum minkað niður í 15 %, og tað eru bert 2 flokkar á tingi, har kvinnur eru um­­boðaðar. So trøini vuksu ikki heilt inn í himm­ alin á hesum sinni. Um vit saman­bera við støð­una í øðrum norðurlond­um, so er sam­svarandi tal í Grønlandi 39 %, í Dan­mark 39 %, í Svøriki 45 % og í Íslandi 40%. Í lands­stýrinum eru tríggjar kvinn­ur og gevur hetta eina kvinnuliga umboð­ an á 33 %, og her skal við­ merkjast, at støðan áðrenn seinasta løgingsval var 0 %. Um vit samanbera okkum við nøkur av granna­londun­ um, so er samsvarandi tal í Danmark 42 %, í Svøriki áleið 50 %, í Íslandi 42 % og í Grønlandi 44 %. Av okkara valdu komm­ unalpolitikarum eru 31 % kvinnur. Í Viðarreiðis komm­ unu er einki kvinnu­ligt um­ boð, og í mun til býtið av borgarstjórum, so sita menn í 24 av hesum sessum, með­ an kvinnur einans eru borgar­ stjórar í 6 kommunum. Um vit hyggja eftir valds­ býtinum í almennari leið­slu í Føroyum, so er støðan heldur ikki nóg góð. Kvinn­ ur sita við leiðsluna í 19 av 76 almenn­um stovnum, tað er 25 %, og vit kunnu eisini nevna, at einans ein av 9 aðalstjórum er kvinna. Teir halda um pungin Um hugt verður eftir nøkr­um tølum fyri privata vinnu­lívið, so eru t.d. 19,7 % av nevndar­ limum í partafeløg­um kvinn­ ur. Bert 14, 2 % av skrásett­ um føroyskum fyri­tøkum hava kvinnuligan nevndarfor­ mann, og bert 20,1 % av skrásettum før­oyskum fyri­ tøkum hava eina kvinnu sum stjóra (2007-tøl). Ójavna valdsbýtið hevur við sær, at menn hava størst ávirkan á, hvussu okkara samfelag skal skrú­vast sam­ an, hvussu raðfest­ast skal, og hvat samfelags­ressurs­ur­nar skulu nýtast til. Hetta sæst eisini aftur í privat­lívi­num, har tað í nógv størri mun eru kvinn­urnar enn menninir, ið taka ábyrgd fyri heimi og børn­um. Tað er í nógv størst­ an mun kvinnur, sum taka barnsburðarfar­loyvi, sum arbeiða partstíð, og hava lægstu inntøkurnar. Sátt­mál­ arnir á almenna arbeiðs­ markn­aðinum leggja eisini beinleiðis upp til, at tað bara er kvinnan, ið tekur barns­ burðarfarloyvi. Dan­skar kann­ ingar vísa eisini, at menn hava væl størri upp­sparing enn kvinnur. Og tað tykist ikki at vera nøkur orsøk til at halda, at støðan er øðrvísi í Føroy­um, heldur tvørturí­ móti. So kvinnur: Tjekka líka eftirlønar­upp­sparingina!! Fáa tit tykkara part? Aftur í 50´ini Omanfyri nevndu tøl vísa, at kynsbýtið í flestu tætt­um av føroyska samfelagn­um er langt frá nøktandi, og at Før­ oyar eru eftirbátar á javn­ støðuøkinum, hóast oman­fyri nevnda saman­berandi kann­ ing ikki er fullfíggjað. Men tað loyva vit so okkum at pástanda, og eisini vilja vit pástanda, at tað eru sam­ felagsligar forðingar, sum eru truplar hjá einum ein­ stakum per­sóni at bróta nið­ ur. Tað er tískil tørvur á, at politisku myndugleikarnir sýna hesum áhuga. Áhuga­ verdi spurningurin er so, hvat skal gerast? Landsstýris­mað­ urin í javnstøðumálum úttal­ aði herfyri í fjølmiðl­um, at hann ikki heldur, at javnstøða kann ella skal fremjast við lóggávu. Ja, so vita vit tað, men hetta førir so beinleiðis til spurn­ingin: Hvat ætlar lands­stýris­maðurin so at gera fyri at virka fyri einum javnari býti millum kynini? Fyri vitjandi uttanífrá tykist ikki ivi vera um, at okkurt má gerast fyri at betra um støðuna. Hans Engell, fyrrverandi kon­ servativur politikari í Dan­ mark, vísti herfyri á, at vit eiga botnmetið í norður­ londum fyri kvinnuliga politiska umboðan. Liza Marklund, rithøvundur, helt, at tað at koma til Føroyar var sum at koma aftur til 50´ini, tá javnstøðu umræð­ ur. Ja, hetta vita vit sjálvsagt væl sjálvi, og vit vita eisini, at tað eru áleið 2000 kvinnur færri enn menn í Føroyum, og at vit hava fingið átalur frá CEDAW nevndini hjá ST fyri vána støðuna í Føroy­ um. Men tað hevur so ong­an­ tíð fingið nakran politik­ara upp úr stólinum við ætlanum um at gera nakað við tað. Lága politiska rað­festingin av arbeiðinum við at fremja javnstøðu í Føroyum sæst eisini aftur við sera lágum játtanum til Javnstøðu­ nevndina og Demokratiu. Krúnan á verkinum Herfyri í sambandi við fólkaatkvøðu um javnstøðu millum danskar prinsessur og prinsar í kongaríkinum løgdu vit til merkis, at Sambandsflokkurin vísti ein slíkan eldhuga fyri javn­ støðumálum, sum vit ikki hava sæð áður. Men tað sær ikki út til, at javn­støðumál hjá Sambands­flokkinum fevna um før­oysk gentu- og dreingja­børn. Stór javnstøðu­ ráð­stevna hevur júst verið í Føroyum, og tey, sum væntaðu sær nakra ítøki­liga ætlan frá løgmanni ella landsstýrismanninum í javnstøðumálum í sam­bandi við røður teirra á ráðstevn­ uni vórðu stórliga vónbrotin – eingin fráboð­an um nakran javnstøðu­politikk. Hetta má gerast betur! Vit eftirlýsa hervið ein javnstøðupolitikk. Vit bíða, Jóhan Dahl... Eva H. Bennicke, Jenny Kingbo, Margit Stórá, Katrin Gaard, Óluva Zachariasen, Ann Damgaard, Doris Bjarkhamar og Hallbera Fríða West Eftirlýsing – javnstøðupolitikk nú! Jútlandsposturin hevur veitt innivist fyri eini kronikk eftir Ole T. Krogsgaard í Hellerup, nú tað gleðiliga hendi, at grønlendingar fingu eina sjálvstýrislóg. Tað hann førir fram, er at grønlendska sjálvstýrislógin og serliga ásetingin um, at Grønland sjálvt skal eiga sína undirgrund, ber við sær at Danmark er fyri stórum missi. Hetta er fullkomuliga burturvið! Danmark er ein partur av tí framkomna heiminum, har ein grundleggjandi áseting er, at ognarrætturin er frið­ halgaður. Brýtur nakar hesa reglu, hevur tað álvarsligar avleiðingar. Tá Krogsgaard nú førir fram, at tað er Danmark, sum er rætti eigarin av grøn­ lendsku undirgrundini, so má hann eins væl og Anker Jørgensen vera førur fyri at greiða frá, nær ið Danmark er vorðin eigari av hesari undirgrund. Hesa frágreiðing hava vit ongantíð sæð, og sum kunn­ ugt hava danskar stjórnir síðan Anker Jørgensen stýrdi slept hesum uppáhaldi. Men tíverri hava stjórnirnar ong­ antíð givið nakra veruliga frágreiðing um, hví tær eru komnar á eina rættari leið, og tí ber tað til hjá Jútlands­ postinum og Krogsgaard at halda fram við síni vill­ leiðing av almenninginum. Ein og hvør við einum lítlum veti av kunnleika til søgugongdina veit jú, at Grønland ikki altíð hevur verið saman við Danmark. Tann sum ivast í hesum veruleika, kann fara á bóka­ savnið og lesa tann dóm, sum 5. apríl 1933 varð sagd­ ur í altjóðadómstólinum í Haag. Har segði ein meiri­ luti, at Grønland fram til 14 januar 1814 hevði verið ein partur av kongsríkinum Noreg. Ein av tí meiriluta, sum hetta segði, var tann dómari, sum danska stjórnin hevði útnevnt fyri at verja sína søk. Noreg – og sostatt Grøn­ land – vóru á ongan hátt ein partur av Danmarkar ríki um hetta mundið. Viðurskiftini millum kongsríkið Noreg og kongsríkið Danmørk vóru ásett við tí altjóða sáttmála, sum varð gjørdur teirra millum í Bjørgvin tann 29. august 1450. Har varð ásett, at borgararnir í hvørjum ríki sær skuldu stýra sínum egnu viðurskiftum. Tí var púra óneyðugt at siga at teir eisini skuldu avgera hvussu undir­ grundin skuldi nýtast! Sátt­ málin ásetti eisini, at ríkini skuldu hava kong í felag, og hann skuldu tey bæði velja. Tey skuldu eisini í felag taka avgerðir um frið og kríggj. Tann 14. januar 1814 minkaði Norges ríki, men framvegis vóru Grønland, Føroyar og Ísland sátt­mála­ partur við Danmørk undir 1450-sáttmálanum við somu treytum sum higartil. Fyri samveldisstjórnina hevur tað ikki gingið serliga væl at hildið sáttmálan, sum hon hevur verið bundin av. Sáttmálin er tó ikki uppsagd­ur, og tað, sum nú er hent Grønlandi viðvíkjandi, vísir, at trongskygd donsk national­ isma dvínur fyri veruleikanum. Hetta er at fegnast um, men hví ikki halda fram eftir somu kós? Tey álvarsamastu brotini, sum eru framd móti áseting­ unum í bjørgvinarsátt­málan­ um, eru av økonomiskum slag. Tá sáttmálin ásetur, at hvør partur skal stýra sínum egnu viðurskiftum, er tað ólógligt, at annar parturin skal flyta pengar til hin part­ in. Tað var tí brot á sáttmál­ an, at Føroyar til 1877 og Grønland til 1950 fluttu pengar til Danmarkar, og somuleiðis er tað ólógligt, at Danmørk nú flytir pengar til Føroya og Grønlands. Tá tað ikki eru borgararnir í einum stati, sum sjálvir gjalda tær almennu útreiðsl­ urnar, hvussu kann nakar so halda, at teir sjálvir ráða yvir egnum viðurskiftum, so sum teir skulu sambært sáttmálan? Tað eru munandi upp­hædd­ ir, sum Danmørk stuðl­ar teir føroysku og grønlend­sku skattgjaldararnar við. Verður alt tikið við, er stuð­ul­in til Føroya um eina milliard og tann til Grøn­lands um tríggj­ ar milliardir – um árið! Hetta verður gold­ið hóast danski staturin hevur ilt við at halda tær skyldur, sum hann hevur átikið sær mótvegis sínum egnu borgarum, sum tey ið kenna nakað til viðurskiftini á ríkissjúkrahúsinum kunnu vitna um. Almenna grundgevingin fyri at flyta pening til hin sáttmálapartin er tann, at har er slík fátækt, at tey, sum har búgva, liðu hungur og hall, um tey ikki fingu pengar uttanifrá. Heilt uttan fyrilit atkvøða allir fólkatingsmenn fyri hesari játtan uttan yvirhøvur at kanna eftir, um nakað er í hesum uppáhaldi. Men tað er tað ikki! Teir pengar, sum danskir skattgjaldarar verða noyddir til at gjalda til Føroya og Grønlands, hjálpa ikki teimum fátæku í hesum ríki. Pengarnir hjálpa heldur ikki samfelagnum, tí teir gera almiklan skaða, og tað er nakað, sum ein og hvør, sum hevur eitt lítið vet av kunn­ leika til økonomisk viður­ skifti og altjóða samskifti kann vátta. Tí hvussu vóru viðurskift­ ini, áðrenn danska tjóðin av sínum óhygnu stjórnmála­ monnum varð áløgd hesa byrðu? Tá vóru tað útflutningsinn­ tøkurnar, sum guldu fyri útreiðslurnar av innflutning­ inum. Um so var at tað var hall eitt ár, so var neyðugt at gera tiltøk fyri at vaksa um útflutningin ella minka um innflutningin. Var hin vegin avlop, so bar til at taka sær av løttum, við tí úrsliti, at avlopið minkaði og at enda hvarv. Hetta var tann gongd­ in, sum David Hume greiddi frá í 1752, og sum allir skilagóðir økonomar síðani hava tikið undir við. Men so kom danski staturin við pengum. Nú lá væl fyri at taka sær av løttum. Pengarnir komu til teir sum stýrdu, og hesir stjórnmálamenn kundu gjara út uttan at misnøgdir skatt­ gjaldarar áløgdu teimum at brúka pengarnar við skili. Úrslitið hevur eisini verið heilt eftir bókini. Fram­leidn­ ið í vinnulívinum hevur verið lítið, og fleiri pengar, ið komnir eru út Danmørk, verri hevur gingist. Tað rætta at gera fyri donsku fólkatingsmenninar er tí, tá ið teir nú skulu fara undir at gera nýggja fíggar­ lóg fyri 2010, at nýta høvi til at seta veitingarnar til Føroya og Grønlands niður á 0 kr. Tað er greitt, at teir føroysku og grønlendsku stjórnmálamenninir, sum higartil hava livað í pannu­ køkuhúsunum, sum donsku skattgjaldararnir hava gold­ ið, fara at verða misnøgdir. Men tað hava teir onga orsøk til at verða. Veiting­ arnar, teir higartil hava fingið, eru ólógligar av tí at tær eru í stríð við tann sam­ bandssáttmála sum danir eins væl og vit liva undir, og harumframt eru tær hvønn dag oyðileggjandi fyri økonomiska lívið bæði í Føroyum og í Grønlandi. Tað er eitt rímiligt krav til stjórnmálamenn, at teir í virki sínum virða lógir og reglur, og at teir royna at hava vanligt fíggjarskil. Hetta er eisini galdandi fyri føroyskar og grønlendskar stjórnmálamenn. Tí mugu egináhugamál teirra dvína fyri tí sum er rætt. At hetta stig ikki verður tikið av danska fólka­tingi­ num er tað veruliga brots­ verkið í hesum viðurskiftum. Men tað sigur hvørki Jútlandsposturin ella Ole T. Krogsgaard nakað um. Grønlendska undirgrundin eingin gáva Zakarias Wang viðmerkingar