fríggjadagur 10. mars 2000síða 6

11 tíðindablaðið sosialurin Nr. 49 - 10. mars 2000 10 tíðindablaðið sosialurin Nr. 49 - 10. mars 2000 Ummæli: Í farna ári kom út bókin “Villini súgdjór í Útnorðri”. Bólkurin av lívfrøðilærar- um við Studentaskúlan og HF-skeiðið í Eysturoy og við Klaksvíkar HF-Skeiði hevur lisið bókina og loyvir sær við hesum at gera ein samandrátt av teim við- merkingum, ið vit hava til myndir og tekst. Í stuttum kann sigast, at myndirnar yvirhøvur eru sera góðar, meðan tað er spell, at tann áhugaverdi teksturin í støð- um ikki er nóg neyvur. 1. MYNDIRNAR Myndirnar hjá Edwardi Fuglø eru yvirhøvur livandi, nátúrligar og framúr væl teknaðar. Rørsla og drama- tikkur eyðkennir myndirnar, men í einstøkum førum sæst ein farri av menniskjager- ing. T.d. kópamyndirnar minna á kvæðið um kópa- konuna. Tað eydnast oftast at fáa fram sereyðkenni hjá teim ymsu súgdýrunum; men bókin er so mikið um- fatandi, at tað er nærum ó- gjørligt at fáa væleydnaðar myndir av øllum dýrumu- num. Talan er sjónliga um eitt risastórt og drúgt ar- beiði, har myndirnar í nógv- um førum eru meira listar- ligar enn náttúrutekningar. Serliga hvalamyndirnar eru fín listaverk og hartil neyv- ar. Tú nærum hoyrir sprutt, bløðrur og blástur frá hval- unum - ja, kennir teg stadd- an undir vatni viðhvørt! Myndirnar av fjallarevinum (s. 164-65) bera tó brá av kettu, og haran á s. 175 er “fitt”, men nakað óneyv viðvíkjandi støddarlutfalli. Samantikið er myndatilfarið á høgum stigi og stendur ikki aftanfyri myndir í nógvum útlendskum bókum av sama slag. Tað má sig- ast, at Edward hevur tikið seg munandi fram á listar- liga økinum, síðan hesar fjølbroyttu gávur hansara so smátt fóru at kaga undan á Klaksvíkar HF-Skeiði, miðskeiðis í 80 árunum! Við einum so hugvekj- andi og flottum myndatil- fari, slepst ikki undan, at tú sum lesari fert at vænta tær nógv av tekstinum, sam- stundis sum at ávís dygdar- krøv verða sett til hann. 2. TEKSTURIN Fyrst má ásannast, at tað er stórhending fyri føroyska náttúrusøgu, at tílíkt um- fatandi bókaverk kemur út. Eisini er talan um prentlist á høgum stigi. Tá ið hetta er sagt, eru tó nøkur viður- skifti við tekstinum, ið vit niðanfyri fara at gera við- merkingar til. 2.1. Málsligar og náms- frøðiligar viðmerkingar Fleiri dømi eru í bókini um, at eldri føroysk heiti innan dýr og dýrahald eru aftur- komin til heiður og æru. Her hevur bókin klárt eitt ávíst mentanarligt virði eisini. Ivasamt er kanska konse- kvent at nýta orðið “látra” um paring hjá nógvum ym- iskum kópasløgum. Har er so at siga bara láturkópur ,ið “látrast” (parast) inni í látrum. Tá ið frágreiðingar eru um dýr innan - anatomiskar myndir - er tørvur á, at pílar ella annað frámerki týðuliga vísir, hvat meinast við á myndini (t.d. s. 14) Stabba- myndirnar (s. 18 og s. 105) áttu eisini at havt talseting á, soleiðis at veruligu tølini síggjast og ikki bara verða søgd í tekstinum. 2.2 Viðvíkjandi nøvnum á dýrum Hvussu skal eitt dýr, ið ikki finst í Føroyum eita? Hetta er ofta ein trupulleiki; men bókin kemur oftast væl frá valinum av nýgjørdum nøvnum til “fremmand” súgdýr. Øðrvísi er við dýr- um, ið longu eru kend í Før- oyum. Skulu gomlu nøvnini nýtast, ella skulu nýggj nøvn fáa innivist? Bókin hevur funnið eina nøku- lunda hóskiliga javnvág. Aldargamla føroyska hval- anavnið “bláhvalur” (nú “royður”) átti tó ikki at ver- ið útihýst. Orðið “bláhval- ur” er kent og nýtt av før- oyskum sjómonnum alla hesa øldina. Haraftrat hevur orðið “royður” eisini merkt “stórhvalur sum heild”. Fiskanøvnini kundu verði betri samskipaði - uttan at blanda føroysk og útlendsk fiskanøvn hvørt um annað. Til dømis “bláhvítingur” tykist meinast við svartkjaft, sum tó eisini verður nevnd- ur í sama andadrátti. 2.3. Fakligar viðmerking ar og nakrar rættingar Krill Ein sera óheppin misskilj- ing er komin í umrøðuni av høvuðsføðini hjá stórhvali, nevniliga “krill” (s.16). Bókin definerar “krill” sum ein blanding av ymiskum dýrum (veingjasniglar, reyðæti og ljósrækjur). Hetta er skeivt, tí “krill” hevur í hvussu er seinastu uml. 30 árini merkt eina og aleina krabbadýr úr bólki- num Euphausiacea. Bókin gevur Euphausiacea navnið “ljósrækjur”. Hetta er eitt sera villeiðandi val, tí “rækjur” hoyra til bólkin Decapoda, ið lítið og onki hevur við Euphausiacea at gera. Føroyskar skúlabøkur hava áður nýtt orðið “ljós- krabbi” fyri Euphausiacea. Ein annar møguleiki kundi verið “ljósáta” ella “ljós- æti”, ið eisini sipar til, at hesi dýr senda út ljós. Orðið “krill” er haraftrat umsett til “skrið”. Hetta orð fær ein at hugsa um illveður ella at skríða. Hvørki er ser- liga væl galdandi fyri “krill” - sum svimur skjótt og als ikki skríður! Her tykist sum neyðugt er við eini upp- rudding viðvíkjandi heitum og nøvnum á havlívfrøði- liga økinum. Eitt upplagt samstarvsprojekt fyri stovn- ar, ið knýttir eru at havlív- frøðiligum kanningum - og undirvísingarverkinum ann- ars. Lívsringrásin hjá rundormum Bæði hjá hvali og kópi eru umfatandi skeivleikar komnir í viðíkjand lívsring- rásini hjá rundormum, ið liva í fiski, og kunnu enda sum føði hjá hvali ella kópi (s. 17 og s. 104). Hesir skeivleirkar eru so mikið stórir, at Skúlabókagrunn- urin átti at sent út rætting- arblað. Nøvn á viðkomandi rundormum sum “toska- sandmaðkur” og “silda- maðkur” tykjast verða tikin úr leysari luft, umframt at verða skeiv og villeiðandi. At nýta orðið “at víggja” í sambandi við eggfram- leiðslu hjá maðkum (s.202) og rundormum er neyvan rætt, tí hetta orð verður nýtt um egg frá flogkykti (in- sektum). Annað Kortini yvir útbreiðslu av hvali og teksturin um land- afrøðina samsvara ikki nóg væl - her eru fleiri dømi. Í umrøðuni av grindaknívi- num er hend ein misskilj- ing. Jørnini á grindaknívi , ið verja hondina, eita ikki hólkur, tí tað er jú hólkurin, ið heldur blaðnum fastum á sjálvum skeftinum. - Ein og hvør knívur uttan hólk hevði verið vandamikil! Stórhvalurin “seiðhvalur” verður sagdur at hava “stórt horn”. Á yvirlitstalvuni er tó horn hansara ikki størri enn á grindahvali. Týdningarmikla ljóðsam- skifti hjá hvali er komið við. At umseta “ultralyd” (ultra sound) til “yvirljóð” er ikki serliga beinrakið. Fær ein at hugsa um “yvirtónar” innan tónleikin. Hvat við heldur at nýta orðið “háfrekvent ljóð” ella bert “hásveiggj- andi ljóð”? Hvalur verður sagdur bert at kunna køla seg við bøksl- um og horni. Ikki heilt beint, tí nakað av køling kann fara fram gjøgnum blóðæðrar í spikinum - eitt slag av “shunti”. Millum- bilini millum góð og ring grinda- ella døglinga-ár (100-120 ár) verða nevnd “ringrás”. Eitt sindur ó- heppin orðing. Kanska heldur nýta orðið “skiftis- skeið” fyri Sagt verður á s. 193 at loppurnar á svørtu rottuni elvdu til verstu far- sóttina í miðøldini “svarta- deyða”. Hetta er ikki heilt rætt, tí tað er jú bakterian Yersinia pestis, ið m.a. livir á svørtu rottuni, ið elvir hesa sjúku. Men loppurnar bera bakteriurnar frá deyð- um rottum til fólk. Læmingur verður um- røddur sum “ágangandi ránsdjór”, hóast hann beint áðrenn er sagdur at vera plantuátari. - Soleiðis kundu vit hildi fram, men lat hetta vera nóg mikið. 3. SAMANTIKIÐ Bókin er ein góð handbók um land- og sjósúgdýr í út- norðri; men sum lærubók er tó nakað eftir á mál. Her áttu meira spurningaorðaði evni at verið tikin við. T.d. trupulleikarnir við tungmet- alum og pesticidum í hvali - serliga grindahvali. Spurningurin viðvíkjandi stovnsstødd og nøring hjá ymsum stórhvalum kundi eisini verið tikin fram. Trup- ulleikarnir við kaving Ummæli av bókini “Villini súgdjór í Útnorðri” (tekstur eftir Dorete Bloch, myndir eftir Edward Fuglø og mynd- atekstur eftir Jenny Lydersen) Vekir áhuga og bøtir munandi um kunnleikan til súgdýrini í útnorðri kundu verið meira gjølliga viðgjørdir. Arvakanningar av stovnum hevði verið sera áhugavert at hoyrt meira um. Keldulistin er stórur og umfatandi, men ein ofta nevnd tilvísing sum “Uppí- skoyti I og II” er als ikki nevnd í keldulistanum. Hetta kundi verið ein for- vitnislig kelda at kanna nærri. Aftast í bókini er ein hent- ur orðalisti við ymsum heit- um á dýrakropslutum v. m. Listin er eftir okkara tykki nakað stuttur við tað, at ein rúgva av rættiliga óvanlig- um orðum verða nýtt í tekst- inum. Taka vit samanum fyri bæði styrki og veikleikar við bókini, so er tó høvuðs- niðurstøðan tann, at hon vekir áhuga og bøtir mun- andi um kunnleikan til súg- dýrini í útnorðri. Høvuðs- trupulleikin er, at Skúlabók- agrunnurin skuldi lati før- oyskar lívfrøðingar fingið høvi at lisið tílíkt verk, áðr- enn tað varð útgivið, soleið- is at fakligar villur í minst møguligan mun komu fyri - í so prýðiligari og dýrari bókaútgávu! Dánjal Petur Højgaard, Jákup Eyðun Joensen og Kári Purkhús lívfrøðilærarar við Studentaskúlan og HF- Skeiðið í Eysturoy og Klaksvíkar HF-Skeið Tey trý aftan fyri bókina: Edward Fuglø, sum hevur teknað myndirnar, Dorete Block, ið hevur skrivað bókina og Jenny Lydersen, ið hevur gjørt myndatekstirnar Mynd: John Johannessen Verða revsað fyri gott arbeiði ÁKI BERTHOLDSEN –Hetta verður eitt sera stórt bakkast fyri sjúklingarnar, tí nú fer tað ikki at bera til at geva teimum tað viðgerð, sum teir hava krav uppá. Á Suðuroyar Sjúkrahúsi er hýrurin ringur. Hýrurin var ringur, tá ið fíggjarlógin fyri 2000 var samtykt. Og hann er ikki batnaður stórvegis, nú Karsten Han- sen hevur lagt uppskot um eykajáttanarlóg fyri tingið. Hýrurin er ringur tí at játt- anin, sum Sjúkrahúsið fær, er ikki nóg stór til at varð- veita virksemið á sama støði, sum tað var á í fjør. Og tað fer at fáa álvar- sligar avleiðingar, tí framm- anundan er longu so nógv spart, at raksturin er á einum so lágum støði sum yvir- høvur tilber og tað á øllum økjum. Sostatt ber ikki til at siga nakað starvsfólk upp, uttan at tað fær avleiðingar fyri sjúklingarnar. Tey siga, at Suðuroyar Sjúkrahús hevur altíð verið rikið so bíliga, sum yvir- høvur gjørligt. – Men nú sær út til, at hetta skal koma okkum aft- ur um brekkur og at vit skulu revsast fyri at hava gjørt eitt gott arbeiðið árini frammanundan. Støðan verður mett at verða so mikið álvarslig, at álitisfólkini á Suðuroyar Sjúkrahúsi gjørdi av at velja eina trýmanna nevnd at ar- beiða víðari við málinum. M.a. skuldi nevndin royna at sannføra politikar- arnar um, at tað ber ikki til at skerja raksturin á sjúkra- húsinum, uttan at tað fer at fáa álvarsligar avleiðingar Men nú eykajáttanarlóg varð lagt fyri tingið mugu tey trý, Maria Vágfjall, Charles Kristensen og Bergur Stórhamar, ásanna, at teirra arbeiðið hevur ikki borið stórvegis frukt. Tí á eykajáttanarlógini er ikki ætlanin, at Suðuroyar Sjúktahús skal fáa meiri enn 300.000 krónur afturat til lønir. Harumframt skulu 700.000 krónur flytast frá øðrum rakstri til lønarjátt- anina. Men tað halda tey trý lítið um. – Hetta er ikki annað enn at flyta trupulleikan frá ein- um øki yvir á eitt annað øki. Tey stúra heldur ikki sørt fyri, hvaðani á rakstrinum hesar 700.000 krónurnar skulu takast. – Skal hitin setast niður, ella skal tað sparast á játt- anini til mat? ella hvar, spyr Bergur Stórhamar. Tey skoyta uppí, at hetta er tað sama sum at siga, at vit hava tað ov heitt, ella eta ov nógv, og tað fáast tey ikki at siga. – Ella fer tað at ganga út- yvir eftirútbúgvinga, so verður tað ein ólukka, sum eisini fer at raka sjúkling- arnar, siga tey trý álitisfólk- ini. Verða hart rakt Fyribils hava sparingarnar á Suðuroyar Sjúkrahúsi ført við sær, at 4,5 fólk eru søgd upp. Talan er um 1/2 fólk í køkini, eitt fólk á teknisku deild og leiðbeiningin er niðurløgd, tí tað eina fólki, sum arbeiddi har, er sagt upp. Harafturat verður tann ambulanta fysioterapiin niðurløgd og av tí sama eru tveir fysioterapeutar upp- sagdir. Serlig hesar uppsagnirnar fara at raka sjúklingarnar hart. – Eitt nú missa teir sjúkl- ingarnir, sum ganga til ambulanta viðgerð tann heita hylin, sigur Maria Vágfjall – Harumframt verður bara teir privatu fysiotera- peutarnir at dúva uppá. Men teir báðir, sum eru, arbeiða ikki fulla tíð og hava tí neyvan orku til at átaka sær alla viðgerðina. – Men tað er heldur ongin trygd fyri, at teir privatu fysioterapeutarnir hava møguleika at viðgerða fólk í somu raðfylgju, sum lækn- arnir vildu havt tað. – Annars verða sjúkling- arnir noyddir til Havnar til viðgerðar. Sostatt verður fysiotera- peutiska viðgerðin hereftir í nógv størri mun ein fíggar- ligur spurningur fyri sjúkl- ingarnar, og tað var neyvan ætlanin við heilsutænastun- um í Føroyum. Maria Vágfjall sigur, at samanumtikið fer sparingin á fysioterappini at føra við sær, at tilboðini til sjúkling- arnir fara at verða munandi verri, enn tey hava verið. At ein teknikari nú er uppsagdur er eisini sera ó- heppið, tí nú er øll trygdin burtur aftaná vanliga ar- beiðstíð. –Verður eitt tól, ella okk- urt annað í óstandi aftaná vanliga arbeiðstíð, er ongin at gera tað aftur. Er nakað álvarsligt áfatt, kann ein- hvør hugsa sær til, hvat kann henda, siga tey trý álit- isfólkini. At leiðbeiningin verður løgd niður fer eisini at gera umstøðurnar nógv truplari, tí nú er ongin at vísa øllum teimum mongu á leið, sum koma inn á sjúkrahúsið um dagarnar til viðgerð ella kanningar av ymsum slag, ella í øðrum ørindum. Tey siga, at tað mann vera ógvuliga ivasamt, um nøkur sum helst sparing er í hjá sjúkrahúsinum at noyðast at keypa tær tænastur uttani- frá, sum verða niðurlagdar á sjúkrahúsinum, tí tað kost- ar eisini. – Talan er eisini í mong- um førum um hátøknilig tól, sum ikki ein og hvør kann gera ístand. Hava roynt Tey trý siga, at tey hava roynt at sannført Helenu Dam á Neystabø um týdn- ingin av játta Suðuroyar Sjúkrahúsi meiri pening, so at virksemið kann varðveit- ast óbroytt. Men higartil hevur tað verið til fánýtis. Og tey dylja ikki fyri, at tey eru ógvuliga vónbrotin av, at tað ikki hevur eydnast henni at útvega sjúkrahús- – Tað var eitt ótrúliga stórt vónbrot, at Helena Dam á Neystabø ikki megnaði at útvega Suðuroyar Sjúkrahúsi meiri enn 300.000 krónur afturat. Annars er bara talan um at flyta trupulleikarnar og tað er ongin loysn, siga álitisfólk á Suðuroyar Sjúkrahúsi inum meiri enn 300.000 krónur afturat. – Men eitt, sum vit hava fingið burturúr henni, er, at hon vísir tí aftur, sum Her- geir Nielsen, løgtingsmað- ur, førdi fram á fundi á Suð- uroyar Sjúkrahúsi herfyri. Tá segði hann, at lands- stýrismaðurin skuldi hava fingið at vita fleiri ferðir, bæði á landsstýrisfundi og á samgongufundi, at ongin skuldi sigast upp á Suður- oyar Sjúkrahúsi, sigur Char- les Kristensen. Tey trý siga, at nú lands- stýrismaðurin ikki megnar at bjarga støðuni, mugu tey seta sítt álit á, at løgtingið tekur um endan. Og tey seta sítt álit á, at andstøðan enn einaferð ferð at royna at gera sína ávirkan galdandi, eins og hon gjørdi, tá ið fíggjarlógin var til atkvøðugreiðslu beint upp undir nýggjár. Men tey seta eisini sítt álit – Hóast tað ikki sær so ljóst út beint nú, hava vit framvegis vónir um, at tað fer at laga seg, siga tey trý álitisfólkini, sum eru vald á Suðuroyar Sjúkrahúsi Ferðsluvanlukka í Øravík- arlíð kravdi eitt mannalív SVEINUR TRÓNDARSON Suðuroyggin varð enn ein- aferð rakt av einum ferðsl- uskelki fyrrapartin í gjár. Ein ung genta, sum í bili var á veg í skúla við Mið- námsskúlan í Vági, varð árend av einum lastbili, sum var á veg norðureftir. Gentan doyði á staðnum. Skifti breyt Av tí at eingi vitni vóru til sjálvt óhappi, sum hendi stutt eftir klokkan átta í gjáramorgunin, við kirkj- ugarðin í Øravíkarlíð, veit løgreglan í Suðuroy ikki heilt vist, hvussu ólukkan hendi. – Men fyribils vita vit, at lastbilurin, sum var á veg norðureftir, fór yvir í breytina hjá persónbili- num, sum var á veg suður- eftir. Hví tað hendi vita vit ikki, men kanningarnar higartil vísa, at tað neyvan er talan um ov høga ferð, verður sagt av løgreglu- skrivstovuni á Tvøroyri. Løgreglan greiðir frá, at tá lastbilurin fór yvir í hitt borðið rendi hann inn í síð- una á bilinum og skrædlaði hann ein stóran part av síð- uni. – Ein slík vanlukka er so ógvuslig, tí ein lastbilur er so øgiliga tungur. Og hetta er uttan iva nakað, sum er komið heilt óvart á tey bæði, tí tað vóru eingi bremsispor at síggja á vegnum, sigur løgreglan. Lastbilurin eisini stóran skaða Eftir at hava rent á persón- bilin helt lastbilurin leiðina fram yvir um vegin, legði ein lyktapela niður áðrenn hann endaði í veitini. So tungur sum ein slíkur last- bilur er, so skrædnaði for- aksilin og bæði framhjólini og tey endaðu afturi undir bilinum, greiðir løgreglan frá. Hóast løgregla og sjúkr- abilur komu á staðið alt fyri eitt, so var einki at gera. Gentan var deyð á staðnum og har var einki, sum hjálparfólkið kundi gera. Førarin á lastbilinum fekk bert smávegis snuddir umframt at hann fekk sær ein skelk fyri lívið. Hetta er onnur syndar- liga ferðsluvanlukka, sum hendir á leiðini við Øravík innan stutta tíð. Ein ung genta doyði á staðnum, tá bilurin hon koyrdi í rendi saman við ein lastbil í Øravíkarlíð gjáramorgunin til tinglimir úr samgonguni, Eitt nú seta tey sítt álit á, er Sámal Petur í Grund, tí í samrøðu við Sosialin her- fyri helt hann, at heilsuverk- ið og Strandferðslan mátti raðfestast hægri enn avlopið á fíggjarlógin. Ein annar tinglimur, sum tey seta sítt álit á, er einasti samgongumaðurin úr Suð- uroynni, Hergeir Nielsen, sum hevur sagt, at uppsagn- irnar á Suðuroyar Sjúkra- húsi skuldi takast aftur. – Men ikki minst seta vit okkara álit á Jógvan við Keldu. – Tá ið fíggjarlógin varð samtykt, kundi hann ikki atkvøða fyri hægri játtan til Suðuroyar Sjúkrahús, tí uppskotið um tað var kom- ið ov seint á borðið. Og tað er so ikki støðan nú, siga Maria Vágfjall, Charles Kristensen og Bergur Stór- hamar. TILBOÐ Frá leygardegnum 11/3 til 18/3 lata vit: Tilboðini eru eisini galdandi í Runavík teir dagar opið er. Vit hava eisini stórt úrval av bæðirúmsmøblum. ÷20% av øllum kranum ÷10% av stálvaskum Landavegur 2 - 100 Tórshavn - Tel. 318023 - Fax 310963 Runavík • Tel. 447773 Opið: Mikud.....13.00-17.30 Leygard. 10.00-14.00 Sosialurin - 311820