hósdagur 30. juli 2009síða 29

Nr. 142 - 30. juli 2009 29 Men eitt vælferðarsamfelag krevur støðuga eftirmeting og endurmenning. Vælferð má fíggjast, og vit – og her meini eg við allar politiskar flokkar – kunnu ikki halda fram at síggja burtur frá hesum veruleika, tá ið vit smíða fíggjarlóg. Síðani 1998 hava vit, í eykajáttanum og meirnýtslu, nýtt umleið 3. mia kr. meira enn ætlað. Vælferðin kostar, men lat meg sláa fast, at vit fara undir ongum umstøðum at seta vælferðina til viks. Trivnaðurin hjá borgarunum er aðalmálið í politikkinum hjá samgonguni. Men vit vilja tryggja, at vit fáa mest møguligt burtur úr hvørjari skattakrónu. Vit hava longu lagt til brots. Ein fíggjarlig greining av heilsu­ verkinum varð latin úr hondum seinasta heyst, og farið er undir at kanna almannaøkið. Í 2011 verður útbúgvingarøkið kannað. Sjøtul er settur á at dygdar­ menna sjúkrahúsverkið. Ein leiðsla er skipað fyri alt sjúkra­ hús verkið, sum skal tryggja eina gagnligari nýtslu av samlaða tilfeinginum. Fyri at tálma vøkstrinum í útreiðslum í sambandi við ser­ viðgerð uttanlands eru tiltøk sett í verk, so at meira fæst burturúr. Arbeitt verður eisini við at fáa fleiri viðgerðir framdar í Føroy­ um. Verkætlanin við talgildu heilsuskipanini er komin væl áleiðis. Í ár verða væntandi sjúkra húsverkið og kommunu­ læknarnir partur av skipanini, og tá ið skipanin verður liðug, verða Føroyar fyrsta land í heiminum við einari felags talgildari skrá­ setingarskipan fyri alt heilsu­ verkið. Skipanin gevur eina betri umsiting, betri tænastu til sjúk­ lingin og tryggjar, at læknar og røktarfólk fáa beinleiðis og skjóta atgongd til sjúkrabøkur. Eitt uppskot um nýggja komm­ unulæknaskipan verður klárt í heyst. Grundleggjandi trupul­ leikar eru í skipanini, m.a. stóra trotið á kommunulæknum. Málið er m.a. at fremja bygnaðarbroyt­ ingar og at lata upp fyri, at onnur heilsustarvsfólk kunnu arbeiða á økinum. Hildið verður fram at útbúgva kommunulæknar í Føroyum. Nýggj almenn sjúkratrygging verður sett í verk, har allir borgarar verða javnsettir, bæði viðvíkjandi gjaldi og tænastum. Ætlanin er, at nýggja skipanin skal fáa gildi frá ársbyrjan. Tó verður ein 2 ára skiftistíð, har inngjaldið fyrst verður kravt inn sum javnstór upphædd frá øllum vaksnum. Síðan verður tað lagt inn yvir skattin frá ársbyrjan 2012. Ein krabbameinsætlan, ið skal slóða fyri betri viðgerð fyri okkara krabbameinssjúklingar, verður liðug í heyst. Útbyggingarnar av Lands­ sjúkrahúsinum halda fram, og fyrireikað verður at byggja nýggjan psykiatriskan depil og nútíðargera Klaksvíkar sjúkra­ hús. At fremja heilsu og fyribyrgja sjúku, er ein grundleggjandi liður í einum góðum heilsuverki. Málið hjá landsstýrinum er at fremja ein fólkaheilsupolitikk, sum miðar eftir at styrkja heilsu­ støðuna hjá føroyingum. Rørslu­ árið í ár er týðandi liður í hesum arbeiði. Heilsukanningar fyri børn og ung verða styrktar. Allar gentur fáa nú tilboð um ókeypis koppseting fyri lívmóður háls­ krabba, tá ið tær hava fylt 14 ár. Ein serskipan er gjørd, so gentur føddar í 1993 og 1994 eisini fáa hetta tilboð. Harra formaður Í okkara samfelagi skulu øll hava møguleikar at skapa sær eina gevandi tilveru. Eisini tey, ið ikki rópa hart og gera vart við síni kor. Arbeiðið at smíða nýggja sosiallóggávu er byrjað, og ætlanin er, at allir teir politisku flokkarnir skulu vera við í hesum arbeiði. Endamálið við nýggjari sosiallóggávu er at tryggja, at borgarin – alt eftir tørvi – fær neyðugu hjálpina, og at tað verður greiðari, hvørji rættindi og skyldur borgarin hevur. Nýggja sosiallóggávan verður løgd fyri tingið á vári 2011. Løgtingið hevur samtykt, at Føroyar skulu taka undir við at seta í gildi ST­sáttmálan um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek. Sáttmálin slóðar fyri, at fólk, ið bera brek, fáa somu rættindi sum aðrir borgarar. Nýggja psykiatrilógin kemur í gildi 1. oktober. Við lógini verða rættindini hjá sálarsjúklingum styrkt. Viðgerðartilboðini verða dagførd, serstøk barna­ og ung­ dómspsykiatri verður útbygd, og eitt eldrapsykiatriskt toymi er skipað. Samfelagið skal veita eina hjálpandi hond, so fólk við skerd um førleika fáa møguleika at gerast partur av arbeiðsmarkn­ aðinum. Í heyst verða skipanirnar við endurbúgving og vardum størvum endurskoðaðar. Tørvur er á fleiri bútilboðum til fólk við skerdum førleika, og tí verður farið undir eina lang­ tíðar íløguætlan. Nýggja luta­ íbúða lógin, sum kemur í gildi í heyst, ger tað eisini møguligt at skipa vardar bústaðir til fólk við serligum tørvi sum serstøk lutaíbúðafeløg. Fyrst í komandi ári verður nýtt sambýli tikið í nýtslu í Klaksvík. Í Vági fer nýtt heim til sinnisveik at standa klárt um eitt ár ella so, og í næstum verður farið undir at byggja sambýli fyri sinnisveik í Havn. Ein landsfevnandi endur­ venjingar skipan fyri fólk við førleikatarni verður sett á stovn. Fyrsta stigið er tikið við eini royndarverkætlan á Klaksvíkar sjúkrahúsi við venjingartilboðum til børn við ávísum førleikatarni, sum annars høvdu verið send av landinum. Farið er undir at umskipa økið børn og ung. Umskipanin hevur tvey aðalmál. Vit skulu betur kunna veita børnum og familjum við serligum tørvi hjálp, og vit skulu samskipa økið, so starvs­ fólkaorkan og hølisum støðurnar verða betri gagnnýtt. Í heyst verður lagt fram upp­ skot um eitt barna­ og ungdóms­ ráð, sum fer at hava eitt vakið eyga við økinum. Ráðið byrjar sítt virksemi 1. januar 2010. 95 mió. kr eru settar av til at byggja ellis­ og røktarheim. Longu nú kunnu vit staðfesta, at áhugin at byggja er stórur. Eg havi tí eina væl grundaða vón um, at landið, saman við komm­ ununum, kemur væl áleiðis at nøkta tørvin í hesum valskeið­ num. Í heyst verður farið undir at evna til eina eldralóg. Lógin skal m.a. áseta, hvørji rættindi eldri borgarar hava, og hvørjar skyldur avvarðandi myndugleikar hava. Tað almenna skal veita væl­ ferðartænastur, men vit mugu ongantíð gloyma okkara ábyrgd sum einstaklingar at vísa næsta­ kærleika í verki. Tí gleðist eg um mongu einstaklingarnar og sjálv­ bodnu felagsskapirnar, ið gera eitt gott og lívsjáttandi arbeiði. Harra formaður Vit foreldur skulu kenna tað trygt at lata okkara børn vaksa upp í Føroyum. Vit skulu forða fyri, at hørð rúsevni koma inn í landið. Avleiðingarnar av, at ungfólk enda í rúsevnismisbrúki, kunnu verða sosialt samanbrot, har ung­ fólk ikki megna at fáa sær útbúgving, røkja eitt starv ella enda í kriminaliteti og sálarligum trupulleikum. Kanning hevur staðfest, at Føroyar eru eitt av teimum lond­ unum í heiminum, ið hevur lægsta kriminalitet, og tað gleðist eg um. Okkara avbjóðing er at varðveita hesa støðu. Í summar er SSP­samstarvið endaliga skipað. SSP er tvørfak­ ligt samstarv millum myndug­ leikar og stovnar, ið arbeiða ella hava samband við børn og ung. Endamálið við samstarvinum er at skapa karmar og umstøður kring landið til tess at fremja felags atgerðir, sum fyribyrgja og minka um tey fyribrigdi, ið elva til kriminalitet og skaðandi atburð millum okkara ungdóm. Harra formaður Fólkavøkstur hevur verið í Føroyum seinastu árini. Tó hevur hesin vøkstur verið ójavnur. Meðan summir partar av landin­ um hava merkt fólkavøkstur, hava aðrir partar merkt fólkafrá­ flyting. Landsstýrið fer at umskipa kommunala bygnaðin 1. januar 2011. Málið er at skipa sjey kommunalar eindir og leggja uppgávur út til kommunurnar fyri at økja um virksemið og styrkja fyrisitingina kring landið. Nevndin, sum arbeiðir við nýggjum kommunalum bygnaði, leggur fram uppskot 1. oktober. Kommunala umskipanin er ein avgerandi liður í at skapa vøkstur. Fyritreytin fyri fólka­ vøkstri er arbeiðspláss, og upp­ gávurnar hava við sær nýggj arbeiðspláss, sum fara at geva ungum familjum betri møguleika at seta búgv um alt landið. Skulu allar kommunur megna at røkja sínar uppgávur mótvegis borgarunum, er neyðugt við eini samhaldsfastari fíggjarligari útjavningarskipan. Tá ið øki verða latin kommun­ um at umsita, fer peningur frá landinum at fylgja við. Harra formaður Vitan er týdningarmiklasta tilfeingið í okkara tíð. Eitt tilfeingi, sum ikki kann upp­ fiskast ella brennast eins og olja. Gransking, menning og nýskapan eru lykilin at menna bæði verandi og nýggjar vinnur. Tey eru fyritreyt fyri búskapar­ ligum vøkstri og at skapa nýggj arbeiðspláss, sum kunnu draga fólk til landið. Meðan vinnan og tað almenna í okkara grannalondum nýta umleið 3 prosent av teirra bruttotjóðarúrtøku til gransking og menning, nýta vit minni enn eitt prosent. Verandi játtanir gera ov lítlan mun, og karmarnir eru ikki nóg góðir. Vísindaráðið er tí farið til verka, og ein nýggjur og miðvísur granskingarpolitikkur verður liðugur seinni í ár. Neyðugt er at samskipa alla gransking í Føroyum, so sum mest fæst burturúr. Tað sigur seg sjálvt, at vit føroyingar ikki kunnu vera fremstir á øllum granskingarøkjum, og tí skulu kjarnuøki raðfestast. Umsitingin av stuðulsjáttanum skal styrkjast fyri at tryggja, at øll, sum hava hugskot til verk­ ætlanir, kunnu fáa vegleiðing og søkja stuðul á sama stað. Í løtuni verður arbeitt við at fáa fígging til vega úr viðkomandi almenn­ um grunnum. Fyri at styrkja um íverkset­ anina, er ætlanin at gera eina meira samanhangandi skipan, sum fevnir um ráðgeving og fíggingarmøguleikar. Útbúgvingar­ og granskingar­ umhvørvið skal knýtast saman í størri eindir. Fróðskaparsetrið skal vera miðdepil fyri hægri útbúgving og gransking og savnast í eina lestrar­ og granskarapark. 1. januar 2010 fáa Føroyar atlimaskap í stóra granskingar­ samstarvinum hjá ES, nevnt FP7. FP7 hevur ein grunn við 380 mia. kr., og úr honum kunnu føroyskir granskarar á jøvnum føti við granskarar úr ES­lima­ londunum søkja um stuðul. Skapandi førleikar eru egin­ leikar, ið vit skulu hjúkla um og nøra. Tí er neyðugt, at vit stimbra skapandi evnini hjá børnum okkara og tryggja, at hesi evni verða ment og raðfest hægri í útbúgvingarskipanini. Harra formaður Eitt aðalmál hjá samgonguni er, at so stórur partur sum gjørligt av okkara ungdómi fær eina góða útbúgving – annaðhvørt bókliga ella yrkisliga. Útbúgving er fyritreyt fyri at klára seg í vitanar samfelagnum og í altjóða kapping. Innlæringin byrjar longu áðrenn skúlaaldur. Miðað verður eftir at orða stevnumið fyri dagstovnaøkið fyri at tryggja, at skiftið frá dagstovni til skúla verður so gott sum møguligt, og Framhald á næstu síðu