mánadagur 3. august 2009síða 9

9 tíðindi Nr. 144 - 3. august 2009 av carnitin í turrblóði á Ríkissjúkrahúsinum, meðan somu royndir kunnu gerast í Týsklandi fyri 100 Kr. Og genkanningar, sum Ríksisjúkrahúsið tekur 3.500 kr. fyri, verða gjørdar á privatari kanningarstovu í Odense fyri bert 500 kr. Men serliga fílist Ulrike Steuerwald á, at kanningar av PKU-kortum umfata ikki føroyingar, sum eru føddir uttan fyri Føroyum, tí her er talan um rættiliga nógv ung fólk í besta aldri. Eisini vísir hon á, at kanningar av PKU-kortum eru bert 85 prosent álítandi, og tí eigir ein tilbúgving at verða sett í verk, har allir føroyingar fáa í boði at kanna innihaldið av carni- tine í blóðinum. Í teimum førum, har innihaldið er lágt, verður tilboð um gen- kanning givið. Men, hóast umfatandi fundarvirksemi og bræva- samskifti millum allar part- ±arnar, er ilt at fáa eyga á nakra loysn. 16 Nr. 192 - 7. oktober 2008 Sosialurin Neyðugt við gransking og kanningum SAMBAND eirikur liNDeNSkov eirikur@SoSiAluriN.fo tlf 341800 viðmerkingar Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov i ik Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Snorri Brend snorri@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Dorit Ha Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Mánadagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Týsdagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán kl 12 M Mikudagsblaðið Mik Kykmyndir: Alvin Ellebye Andersen alvin@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 Uppseting/prent: Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán f í 8 1 Í gjár høvdu vit eina søgu um sjúkuna CTD, ið er vanligari í Føroyum enn í øðrum londum. Víst varð á, at vísindaligar kanningar av CTD í Føroyum vísa, at ein av hvørjum 18 føroyingum, ella 5,5 prosent, eru berarar av sjúkuni, meðan ein av hvørjum 1.300 longu hava sjúkuna. Um teir kendu tilburðirnir verða drignir frá, merkir tað, at einir 30-40 føroyingar hava sjúkuna. Danskur professari og ílegugranskari á Ríkissjúkrahúsinum sigur, at við einum títtleika í Føroyum uppá ein av hvørjum 1.300, so verður eitt barn við CTD føtt hvørt ár – ella í minsta lagi annaðhvørt ár. Sjúkueyðkennini vísa seg á tvinnanda hátt: Hjá pinkubørnum við at kroppurin orkar ikki at standa ímóti infektiónum.Hjá vaksnum vísir sjúkan seg eisini við manglandi orku, sum ger, at hjartað veksur og verður ovbyrjað, so tey í veruleikanum eru hjarta-sjúklingar. Í báðum førum kunnu sjúklingarnir doyggja, um teir skulu brúka eyka orku, til dømis í sambandi við smittu ella aðra strongd. Verða tey sjúku ikki funnin og viðgjørd, so doyggja tey helst av sjúkuni longu sum smábørn, ella knappliga av hjartaslagi, tá tey eru vaksin. Hinvegin er sjúkan einføld at viðgera, so her er talan um mál, ið má verða tikið upp í heilsupolitiskum høpi. Hans Pauli Strøm, landsstýrismaður í heilsu- málum, sigur við blaðið, at hann er illa við av, at so nógvir føroyingar eftir øllum at døma ganga runt við einari so vandamiklari sjúku, uttan at vita av tí, og hann tekur málið í størsta álvara. Landsstýrismaðurin ætlar sær alt fyri eitt at taka stig til at lýsa málið nærri, og hann fer tí at venda sær til Landslæknan og biðja hann gera eina heilsufakliga lýsing og tilráðing av málinum. Landsstýrismaðuirn fer so við støði í tilráðing landslæknans at taka eina politiska avgerð, um, hvat ið víðari skal henda. Tað er sjálvsagt at fegnast um, at heilsumálaráð- harrin tekur hetta mál upp alt fyri eitt, tí hetta er eitt mál, ið nemur við fólkaheilsuna. Málið er hartil sera áhugavert, tí tað er eitt dømi um, hvussu stóran týdning ein ábyrgdarfull og miðvís ílegugransking kann vera til alment gagn. Sum kunnugt hava vit fingið lóggávu um ílegugransking, ið heimiðlar stovnseting av føroyskum ílegubanka, hvørs upplýsingar kunnu gagna í slíkum málum sum hesum um sjúkuna CTD. Hinvegin veit almenningurin lítið og einki um støðuna sum heild innan gransking í føroyskum ílegum. Hvør granskar hvat? Hvør fíggjar granskingina? Hvørji eru úrslitini higartil og hvørji úrslit kunnu vit vænta okkum í framtíðini. Landsstýrsifólkini við gransking og heilsu áttu at kunnað almenningin um støðuna og um tær ætlanir, ið eru fyri framman. Í londunum rundan um okkum er tað sera vanligt at gera tvørpolitiskar semj­ur um ávís viðurskifti í sam­ felagnum. Hetta átti eisini at borið til í Føroy­um. Tað er einki y­vir at dy­lj­a, at føroy­skir politikarar, uttan mun til flokk, í 2008 hava sýnt sera stóran áhuga fy­ri at seta út í kortið av nýggj­­ um, tá tað um hægri undir­ vísing og gransking ræður. Vit, sum arbeiða á Fróðskap­ arsetrinum nýggj­a, hava fingið eina kenslu av, at politikararnir viðganga, at teir eiga hetta barn, tí 30. mai 2008 samty­ktu allir 33 løgtingslimirnir eina nýggj­a lóg um Fróðskaparsetur Før­ oy­a. Eitt setur sum fevnir um Læraraskúlan, Sj­úkra­ røktarfrøðiskúlan og tað, sum higartil hevur verið nevnt Fróðskaparsetrið. Í politisku umrøðuni var eitt fløvandi orðaskifti, har eisini orð sum altj­óða uni­ versitet gj­ørdist partur av retorikkinum. Tosað varð um menning av hægru út­ búgvingini, um at skapa møguleikar fy­ri teimum, sum høvdu fingið sær hægri útbúgving, at venda heim aftur. Eisini hevur verið talað um, at ein so stórur partur av ungdóminum skal by­rj­a sína útbúgving í Før­ oy­um, fara út í onnur lond, koma aftur og skapa eitt livandi umhvørvi her. Eisini hevur verið tosað um at fáa fremmandar studentar til Føroy­a. Hatta er einki nýtt. Tað eru j­úst somu tankar um globalisering, sum polit­ ikararnir í øðrum londum eisini røða um. Tað positiva í nýggj­u lógini er, at nú renna lærara­ útbúgvingin, ein tann elsta útbúgvingin, og skj­ótt eisini skiparaútbúgvingin, sum eis­ ini er gomul, saman í eina heild við klassiskum uni­ versitetsútbúgvingum og útbúgvingum í sj­úkrarøktar­ frøði og námsfrøði, í sam­ svari við ta evropeisku Bolognasamty­ktina. Læraraútbúgvingin, peda­ gogútbúgvingin og sj­úkra­ røktarfrøðiútbúgvingin eru vorðnar akademiseraðar. Skj­ótt koma skipsførara­ og maskinmeistaraútbúgving­ arnar teimum á baki. Tá tað snýr seg um hægri undirvís­ ing og gransking eru viður­ skiftini vorðin alt meira kompliserað og krevj­andi. Eisini eru tað ey­gu, sum duga at síggj­a, at gransking ikki longur bert hoy­rir til tær klassisku universitetslæru­ greinirnar, men at markini eiga at verða flutt munandi. Alt verður hinvegin ikki gj­ørt eftir einari nátt, men kósin, hon má setast út í kortið. Hon kann ikki vera “í vildensky­”, sum ein sluppskipari einaferð iron­ iskt segði. Tað er ney­ðugt, at vit seta okkum eitt mál, og at vit leggj­a eina ætlan fy­ri, hvussu vit skulu koma á mál. Fy­rsta stigið móti hesum máli hava vit longu tikið. Lærararnir á sj­úkra­ røktarfrøðiútbúgvingini hava tikið eitt stórt tak við at uppstiga sín lærdóm til masterstøði. Hetta var min­ sta kravið fy­ri at kunna fara undir eina bachelorútbúgv­ ing í sj­úkrarøktarfrøði. Somu krøv eru eisini gald­ andi á Læraraskúlanum, og Vinnuháskúlin berj­ist í løt­ uni fy­ri tí sama. Men hetta er bert by­rj­anin, tað næsta er at uppstiga lærarar á øllum setrinum til eisini at kunna verða granskarar, og her er ein Ph.D.­útbúgving kravið í øllum londunum rundan um okkum. Hetta letur seg alt gera innan fy­ri eitt áramál, lat okkum siga 10 ár, men á fleiri økj­um kann tað gerast fy­rr. Tað, sum fy­rst ræður um hj­á okkum her á landi, er at fáa undirvísingina upp á eitt altj­óða universitetsstig, men undirvísingin er bert ein tátt­ ur av hesum – at leggj­a vit­ an niður í studentarnar. Hin parturin er, at við á universi­ teti okkara eisini sj­álv skulu framleiða vitan við at gran­ ska, og vísindastarvsfólkini mugu fáa stundir til tess. Tað skerst ikki burtur, at tá tað kemur til hægri undir­ vísing og gransking, so eru Føroy­amálsdeildin, Náttúru­ vísindadeildin og Søgu­ og samfelagsdeildin á Fróð­ skaparsetrinum komin longst, men sj­álvt her skal nógv til, áðrenn vit eru komin upp á eitt nivo, sum er nóg gott. Tí umframt at granska, skal eisini bera til at geva studentum møgu­ leika at by­rj­a á hvørj­um ári. Í 2008 varð j­áttanin til setrið gamla hækkað so mikið, at tað hevur borið til at seta fleiri nýggj­ størv, men tað tekur tíð at seta akademisk størv. Summi fólk koma so seint í starv í 2008, at tey­ merkj­ast ikki rættiliga fy­rr enn í 2009. Tí er ney­ðugt at taka uppskot setursins í álvara og at hækka j­áttanina munandi í 2009. Ein tummilfingraregla sigur, at tað krevj­ast góð 20% av lønarútreiðslunum til rakstur bert fy­ri at halda virkseminum gangandi. Hetta vita øll í umsitingini, og verður roknað við veru­ ligari nýskapan, eigur hesin parturin at verða størri. Fróðskaparsetrið hevur sent Mentamálaráðnum eina nágreiniliga framtíðarætlan við tølum á. Skal nakað skil vera í, og skal tað bera til at leggj­a ætlanir um undirvís­ ing, at gera samstarvsavtal­ ur við onnur universitet og fy­ri bert at fáa ein pinkulítl­ an leiklut á altj­óða undir­ vísingar­ og granskingar­ pallinum, er tað avgerandi ney­ðugt, at føroy­skir politik­ arar semj­ast um j­áttanina til Fróðskaparsetrið ikki bert í 2008, men eini 5 ár fram. Tástani kunnu studentarnir fáa álit á setrinum, tástani fara lærarar í lívfrøði, evna­ frøði og øðrum starvsstovu­ krevj­andi fakum at kenna, at teir kunna skapa sam­ felagsvirði. Tað er fy­rst og fremst ein politiskur spurn­ ingur, um vit vilj­a hava eitt universitet í Føroy­um ella ikki. Í 2008 er by­rj­aður ein góður gerningur, og eg fari tí at heita á politikarar okkara um at fullføra hann. Herfy­ri spurdi ein av mínum kenningum meg, hví vit á Fróðskaparsetrinum ikki spurdu okkum fy­ri hj­á onkrum stórum donskum universiteti, um tað ikki bar til at leggj­a saman við teim­ um, men við einum altj­óða kampusi í Føroy­um. Svar mítt var, at eg helt ikki, at tað riggaði til føroy­skan politikk, men eitt veit eg – tá høvdu vit fingið eina ætlan fy­ri framtíðina. Seturssemja – ynski um eina tvørpolitiska semju um ein føroyskan universitetspolitikk Professari, dr.phil. & fil. dr. Rektari á Fróðskaparsetri Føroya JóAN PAULI JoENSEN Gjald fyri valgreinar Fram til kommunuvalið 11. november fer Sosial­ urin at taka gj­ald fy­ri val­ greinar. Gj­aldið er hálvur lýsingarprísur fy­ri t. e. 95 oy­ru + MVG fy­ri milli­ meturin. At rokna sum valgreinar eru allar grein­ ar, sum valevni skriva ­ og geinar frá øðrum, sum blaðstj­órnin metir sum valtilfar. Skipanin verður í gildi fram til kommunu­ valið. Valgreinar skulu sendast við telduposti til post@sosialurin.fo ­ og tær skulu vera rættlisnar og harvið púra klárar at prenta. Blaðstjórin Hin 14. august hevur týski barnalæknin, Ulrike Steuerwald, fyrilestur um sjúkuna CTD í Miðlahúsinum Heilsa Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Fríggjakvøldið 14. August hevur Ulrike Steuerwald, barnalækni, fyrilestur um sjúkuna CTD í Miðla hús- inum. Hon var fyrsti læknin í Før oyum, sum fann eitt samband millum brádligan deyða hjá børnum og ung- um í Føroyum og sjúkuna CTD. Ulrike Steuerwald sigur við Sosialin, at fyri- lesturin í stóran mun er ætl- aður teimum, sum onkus- vegna eru rakt av sjúkuni. Hon fer at greiða frá um carnitine, carnetine trans- porter og um carnetine trans porter defekt (CTD). Eisini verður tosað um serstøðuna í Føroyum, og hvørjir kanningar- og við- gerðarhættir eru tøkir. Eisini er ætlanin at seta á stovn eitt sjúklingafelag fyri sjúk og avvarandi hetta kvøldið í Miðlahúsinum. Tiltakið við Ulrike Steuer wald hevur verið fyrireikað síðan juni mánað, og hevur onki við aktuella málið at gera. Fyrilesturin í Miðlahús- in um verður kl. 19.00 og øll eru vælkomin – bæði van ligir borgarar og starvs- fólk innan heilsuverkið. CTD fyrilestur í Miðlahúsinum NA LÍNU royska tovu Ulrike Steuerwald, barnalækni