hósdagur 13. august 2009síða 27

Nr. 152 - 13. august 2009 27 Í sambandi við soklallaða ólavssøkupakkan er ein komandi pensiónsreform­ ur blandaður uppí. Hetta er ikki serliga heppi, tá grundgevingin fyri vakstrarpakkanum er verandi fíggjarliga støðan hjá landskassanum Men pensiónsreformurin skal so viðgerast undir øllum umstøðum. Men framløguformurin hevur ikki verið serliga væleydn­ aður, tá tað mest sjónliga undir orðaskiftinum hevur verið, at núverandi pension­ istar, bæði fyritíðar­ og fólkapensionistar koma at missa inntøku. Bæði bein­ leiðis miss og óbeinleiðis miss. Beinleiðis koma fólka­ pensionistar at missa inn­ tøku við, at grundupphædd­ in verður skattskyldug. Um bøtast skal um hetta má grundupphæddin hækkast munandi. Og so er lands­ kassin líka vítt. Óbeinleiðis missa fólkapensionistar eisini við at procentpartur av aðrari inntøku verður mótroknaður í pensiónini, eisini grundupphæddini. Um hetta skal vera partur av einum komandi reformi, er tað betur, at hann ikki kemur. Eisini virkar tað heilt skeivt, at mótrokning skal gerast frá fyrstu krónu í fyritíðarpensiónini. Eftir míni uppfatan eigur ein vakstrarpakki ella kreppupakki, ella hvat hann verður róptur, at verða viðgjørdur fyri seg, og ein komandi meira lang­ tíðarætlaður pensiónsre­ formur at verða viðgjørdur fyri seg. Í juli 2008 hevði eg eina grein um framtíðarviður­ skifti hjá pensionistum og í mei 2009 skrivaði eg aftur eina grein um sama evni. Seinra greinin var fyri stóran part endurtøka av tí fyrru, men kortini haldi eg eisini, at tær supplera hvørja aðra. Harumframt haldi eg ikki, at so nógv er hent í málinum fyrrenn nú, so eg vil loyva mær at senda greinirnar eina ferð afturat til Sosialin. Um blaðið vil geva rúmd fyri greinunum, kundi tað veri, at onkur (møguliga pen­ sionistur) gav sær stundir at lesa tær aftur, saman við hesum lítla greinastubba. Sjónarmiðini í báðum greinum standi eg framvegis við. Pensionistar Fyri eini tveimum árum síðani skrivaði eg grein um framtíðar pensións­ viðurskifti. Onkrir batar eru hendir á økinum síðani, men ikki nakað slóðbrótandi. Nú ljóðar, at ein reformur skal leggjast fyri tingið í heyst. Tí kundi eg hugsa mær at koma aftur við greinini í eini “reformeraðari” útgávu Vælferðarsamfelagið Stórur dentur verður í fleiri londum lagdur á verjuna av vælferðarsamfelagnum, ikki minst í Norðurlondum. Í Danmark hevur ein “Velfærdskommission” skrivað eitt stórt verk um, hvussu vælferðin kann bjargast í framtíðini. Ymiskt er, sum hetta verk hevur verið móttikið, men politikarar eru samdir um, at ein kann ikki bara lata standa til. Í ávísum førum er farið út um mark við almennum útreiðslum, samstundis sum færri fólk eru á arbeiðsmarknaðinum. Í Danmark hevur orðaskifti serliga snú seg um sokall­ aðu “efterlønnen” (ikki at blanda saman við tað, sum vit rópa eftirløn ella pensión). Hendan danska “efterløn” hevur eftir ávísum treytum kunnað verða útgoldin til fólk, sum gevast við at arbeiða, tá tey fylla 60 ár. Tað hevur havt við sær eina rúgvu av fólki, sum gevast á arbeiðs­ marknaðinum, sjálvt um tey eru arbeiðsfør, og taka sær av løttum við hampu­ liga góðari úrtøku. Fyri nøkrum árum síðani settu danir eisini fólkapensións­ aldurin niður frá 67 árum til 65 ár. Fleiri røddir eru nú frammi aftur um, at seta fólkapensiónsaldurin upp aftur til 67 ár og samstund­ is avtaka ella minka um eftirlønarskipanina, í øllum førum hækka aldurin frá 60 árum til 62 ár ella hægri. Til alla lukku hava vit ikki í Føroyum havt hesa “efterløn”, tvørtur í móti hava arbeiðsfør fólk roynt at arbeiða sum longst. Samstundis hevur fólka­ pensiónsaldurin alla tíðina verið 67 ár. Eisini hevur vanligur pensiónsaldur annars sum oftast eisini verið 67 ár og við hvørt 70 ár. Hetta hevur havt posi­ tiva samfelagsliga ávirkan. Fyri persónar undir 67, sum ikki hava verið førir fyri at veri á arbeiðsmarkn­ aðinum hava vit skipanir við fyritíðarpensión og Arbeiðsloysiskipanina. Pensiónsskipanir, núverandi Núverandi føroyska pen­ siónsskipanin er í høvuðs­ heitum hendan: Fólk undir 67 ár (ikki á arbeiðsmarknaðinum): 1) Fyritíðarpensión 2) Ymiskar almannaveitingar 3) Arbeiðsloysisskipanin Fólk yvir 67 ár: 1) Fólkapensión, grund­ upphædd 2) Fólkapensión, ymisk ískoyti 3) Samhaldsfasti 4) Ymiskar individuellar ella fakfelagsavtalaðar pensións­ ella uppsparing­ arskipanir Vert er at leggja dent á, at fólkapensións grundupp­ hæddin og ávís ískoyti eru skattafrí. Hetta hevur stór­ an týdning og hevur við sær, at hendan pensiónin er nógv drúgvari enn til dømis í Danmark, har hon er skattskyldug. Ein dani, sum fær fólkapensións­ grundupphæddina pluss kanska eitt sindur av ískoyt­ um, fær ikki stórt meira burturúr enn ein føroyingur við somu veitingum, sjálvt um bruttoupphæddin er væl størri. Tað er tí av størsta týdningi, at skip­ anin við skattafríari grundupphædd verður varveitt. Hetta hevur stóran positivan týdning fyri fólkapensionistin, men eisini fyri landskass­ an, sum harvið hevur lægri útgjaldingar. Pensiónsskipanir í framtíðini Tað orðaskifti nú snýr seg um, bæði í Føroyum og aðrastaðni, er um fram­ tíðarviðurskiftini. Tað ræður um at gera skipan­ irnar so einfaldar sum møguligt, samstundis sum inntøkurnar hjá teim aldr­ andi eru so góðar, rættvísar og nøktandi sum møguligt. Tað framkomna samfelagið skal duga at vísa, at møgu­ leikarnir fyri einum góðum og fíggjarliga tryggum aldurdómi eru til staðar. Fyrst av øllum eiga umstøð­ urnar hjá teimum, sum áðrenn pensiónsaldur koma illa fyri, at vera nøktandi. Her er helst ikki neyðugt við so nógvum prinsipi­ ellum broytingum, men heldur eini eftiransan av, at verandi skipanir sum fyritíðarpensión og arbeiðs­ loysisstuðul eru nøktandi og svara til samtíðarviður­ skiftini. Leggjast kann afturat, at bæði fyri løntak­ aran og fyri tað almenna sær út til, at føroyska arbeiðsloysisskipanin virk­ ar betur enn í grannalond­ um okkara. Serliga aftaná nýggjastu broytingarnar av ALS, er skipanin ein altjóða fyrimynd. Hinvegin eiga skipanir­ nar fyri tey, sum náa ein vissan aldur, og her haldi eg, at tað eigur at vera hild­ ið fast við 67 ára aldurs­ markið, verða eftirhugdar og gjørdar so væl skiljandi sum møguligt. Rættvísi má eisini við í myndina, tí tað er órættvíst, um fólk aftaná drúgt arbeiðslív í samfelag­ sins tænastu og skattgjald­ ing ikki fáa løn í sínum otium. Tær ymisku eftir­ lønarskipanirnar eru ikki ein olmussa, men tvørtur­ ímóti ein uppiborin løn fyri væl útint arbeiði. Pensiónsskipanirnar eiga at vera eitt samanspæl av uppsparing av almennum peningi, egnum inngjald­ ingum og arbeiðsgevara­ inngjaldingum. Tað hevur verið ført fram, at persón­ ligu eftirlønarskipanirnar eru meira útbygdar í grannalondunum enn í Føroyum. Hetta er partvíst rætt, men nógvar privatar pensiónstryggingar eru teknaðar seinastu árini í Føroyum, verið tað seg ratu­ ella kapitaltryggingar. Lóggávuvaldið kann ongatíð gera so góðar skipanir, at øll fáa líka nógv. Ein slík útjavning kann ikki gerast fyri eldri fólk, líka so lítið sum fyri fólk í øðrum aldursbólkum. Persónliga valið hjá fólki, bæði tá tað snýr seg um útbúgving, arbeiðsval og uppsparingarval er fjølbroytt og frítt. Ávísir tryggleikar og reglur eiga tó at vera skaptir, og tað er hetta,sum politiski myndugleikin skal royna at útvega skjótast gjørligt. Tí júst á hesum øki koma skipanirnar at taka sína tíð, áðrenn tær virka til fulnar fyri tey, skulu liva undir teimum. 1) Fólkapensiónin, grundupphæddin. Hetta er, og eigur at vera, grund­ trygdin hjá øllum, sum náa fólkapensiónsaldur. Hon er ikki stór, men av tí, at hon er skattafrí, hevur hon eitt størri virði fyri móttakaran, enn ein hægri skattskyldug upphædd vildi havt. Upp­ hæddin eigur at vera regul­ erað í samsvar við sam­ felagsins lønar­ og búskap­ arvøkstur. Grundleggjandi eigur at vera hildið fast við, at øll, sum eru vorðin 67 ár hava rætt til grund­ upphæddina. Tað skal ikki kunna mótroknast í grund­ upphæddini við aðrari inntøku. 2) Ískoyti til fólka­ pensiónina. Hendan veit­ ingin eigur at verða latin til tey, sum ikki gjøgnum arbeiðslívið hava havt møguleikar at spara saman (lógarskyldugt ella sjálv­ viljugt) til pensión. Ískoyti skal ikki kunna niðurlagast fyrrenn í minsta lagi 60.000 kr. er av aðrari inntøku enn fólkapensión (og samhaldsfasta) og tá eftir skynsomum reglum. 3) Samhaldsfastið. Hendan skipanin, sum hevði tungan burð, vísir seg at rigga væl. Hon eigur at útbyggjast innan fyri rímuligt mark við gjøldum frá arbeiðsgevara og arbeiðstakara við helvtar­ býti. So vítt eg kann meta er hendan skipanin væl betur enn til dømis danska ATP skipanin. Serliga aftaná nýggjastu útgjald­ ingarreguleringarnar. 4) Aðrar lógarásettar skipanir. Tær undir 1­3 nevndu skipanir vilja, tá tær eru meira útbygdar, vera ein góður inntøku­ grundvøllur fyri pension­ istar. Men í dagsins sam­ felag, vil tað einsamalt helst vera nakað lítið hjá flestu fólkum. Neyðugt er tí við eini lógarkravdari skipan afturat. Eftir hesi eigur at kunna vera kravt, at ein ávísur procentpartur av øllum lønum verður inngoldin til pensións­ skipan hjá løntakaranum persónliga. Ein eins stórur partur skal gjaldast av arbeiðsgevaranum. Har sum pensiónsskipanir frammanundan eru avtal­ aðar millum arbeiðsgevara og arbeiðstakara, eisini gjøgnum fakfeløg, kann hetta gjald roknast við í tí partinum. Sum frá líður vil gott grundarlag verða skapt undir eini haldgóðari pensión fyri øll við hesum 4 skipanum. Tað er serliga nýggju skipanirnar undir hesum 4. punkti, sum koma at taka tíð, og sum ikki fáa virknað fyrrenn nøkur ár eru liðin. Men byrjast skal sum skjótast. Umframt hesar skipanir kunnu persónar sjálvandi individuelt ella avtalað við arbeiðsgevara gera upp­ aftur betur skipanir. Og sjálvandi hava øll loyvi til eftir persónligum umstøð­ um at spara saman, sum tey altíð hava kunnað. Partur av teim her nevndu skipanum (øking av samhaldsfasta, lógar­ ásett pensiónsgjald) fer at kosta nakað afturat fyri bæði løntakara og arbeiðs­ gevara. Men fyri løntakar­ an er tað ein beinleiðis samansparing og fyri ar­ beiðsgevaran fer tað vænt­ andi at skapa meira arbeiðs­ frið og betur umstøður á arbeiðsmarknaðinum í heila tikið. Annars skulu útreiðsluhækkingarnar ikki rindast í einum, men so líðandi yvir nøkur fá ár. Ein ávís hækking ella regulering av sjálvari fólka­ pensiónini fer at kosta landskassanum nakað, men ikki tað ógvisliga. Um einki verður gjørt verður stórur stættarmunur millum eldri fólk. Hetta fer at leggja trýst á sosialu skipanirnar og almennu útreiðslurnar og harvið eisini økja skattatrýstið. Pensiónsreformur skrivað 20.05.2009 Jógvan SundStein skrivað 11.08.2009 Jógvan SundStein viðmerkingar Ein grein aftrat á næstu síðu ➘