fríggjadagur 14. august 2009síða 9

9 tíðindi Nr. 153 - 14. august 2009 - Føroyingar ongantíð hava tikið AÁB’ið til sín, og tí verður eing­in trupulleiki av at venda aftur til ABC'ið, sigur Sjúrður Skaale, sum við lóg vil trygg­ja »fremmandu« stavun­um C, W, X og Z nátúrligt pláss í før­ oys­ka stavraðnum MÁLRØKT Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Nú skal løgtingið taka støðu til, um vit skulu lógarfesta, at x, z, c og w skulu við í al­menna alfabetið í Før­oy­ um. Sjúrður Skaale, løg­ tings­maður fyri Tjóðveldi, hev­ur lagt uppskot fyri løg­ tingið, har heitt verður á lands­stýrið um at fyrireika og leggja fram lógaruppskot, ið skal áseta, at klassiska latíns­ka alfabetið skal vera al­men­na alfabetið í Føroy­ um, og at serføroysku bók­ stavir­nir verða settir fyri seg. - Í Føroyum verða, eins og í meginpartinum av heimi­num, latínsku bók­ stavir­nir nýttir. Men stav­ rað­ið – alfabetið – sum verð­ur nýtt í Føroyum, er kort­ini ikki tað sama, sum nýtt verður í øðrum londum, ið nýta latínsku stavirnar, sig­ur Sjúrður Skaale. Hann vísir á, at nakrir stavir – C, W, X og Z – eru als ikki at finna í alfa­bet­ inum, sum føroysk børn læra í barnaskúlanum. Og før­oysk­ir serstavir – tví­ ljóð­ini EI, EY, OY og striku­s­tavirnir Á, Í, Ó, Ú, Ý – eru settir inn í sjálvt alfa­ betið. - At ávísir bókstavir eru tiknir úr alfabetinum er ógvu­liga ørkymlandi, tí hesir somu bókstavir verða nýtt­ir dagliga av øllum før­ oy­ing­um, vísir Sjúrður Skaale á. Hann sigur, at C er mill­ um teir stavir, sum mest verða nýttir í Føroyum yvir­ høvur, men hinir útihýstu stavirnir eru eisini so van­ lig­ir, at royndin at gera teir »ófør­oyskar« ikki kann eydn­ast, og aldrin fer at gera annað enn at ørkymla fólk. Málið verður sterkari Sjúrður Skaale hevur roynt at kanna, hvørjar tær vís­ inda­ligu ella mentan­ar­ligu grund­gevingarnar eru fyri at útihýsa hesum bók­ stavum úr okkara stavraði, men hevur onga góða grund­geving funnið. Og uppskotssetarin held­ ur tað vera púra skeivt at royna at gera nakað fremmant, sum ikki er fremmant. - Føroyskt skriftmál verð­ ur ikki veikari, tá hesir bók­ stavir eru partar av alfa­beti­ num; tað verður sterkari. Tað amputeraða, »ser­før­ oyska« stavraðið styrkir ta fatan millum børn, at før­ oyskt skriftmál er stirvið, gamalt og óliðiligt og ikki er í samsvari við veruleikan. Tí skulu vit ikki royna at gera eitt serføroyskt alfabet í Føroyum, men halda okk­ um til tað klassiska latínska alfabetið, sum nýtt verður í øðrum londum, sigur Sjúrð­ ur Skaale. At seta serføroysku bók­ stavirnar inn í sjálvt alfa­ betið, heldur hann ørkymlar eisini. - Aðrastaðni seta tey ser­ ligar bókstavir aftast ella uttan­fyri. Franskt hevur t.d. é, è, ê, spanskt hevur ñ og týskt hevur ä, ö og ü. Tey skandinavisku málini, sum eru nær skyld við føroyskt, hava hesar somu 26 bók­ stavirnar, og sum uppískoyti Æ, Ø, Å. Vit kunnu gera tað sama og seta Đ aftast, har onnur norðurlond hava Å. Øll mugu virða lógina Í viðmerkingunum til upp­ skotið skrivar Sjúrður Skaale, at tað er ymist, hvussu orðabøkurnar nýta stav­raðið, men tað er eisini vert at taka fram, at hóast einki C er í »føroyska« alfa­betinum, so hava bæði móður­málsorðabókin og tann stóra enska-føroyska orða­bókin C við sum leiti­ bókstav. Hesar bøkur hava held­ur ikki tvíljóðini við sum sjálvstøðugar stavir (bæði EI og EY eru undir E o.s.fr.) Tí mælir uppskotssetarin til, at føroyska alfabetið verð­ur tað einfalda, klassiska alfabetið við 26 bók­stavum, sum franskt, enskt, spanskt og týskt brúka, við Æ, Ø og Ð aftast, og tvíljóðum og striku­bók­ stavum sum ískoyti. - Tá tað er vorðið lóg, at hetta er galdandi alfabet í Før­oyum, mugu allir al­menn­ir myndugleikar og skúlar gera tilfar, sum er í samsvari við hetta alfabet, sigur Sjúrður Skaale. Føroyskt ikki kuriosum Uppskotsstillarin heldur uppá, at føroyingar ongantíð hava tikið AÁB’ið til sín, og tí verður eingin trupul­ leiki av at venda aftur til ABC'ið. - Men tað er alneyðugt, at børnini kenna, at teirra móður­mál fevnir allan tann heim, tey liva í. Og tá sjálvt alfa­betið kenst fremmant og stirvið, er vandi fyri, at tey fáa somu fatan um alt okkara skriftmál – og til endans eisini um okkara talu­mál, sigur hann. Tí heldur hann, at tað hev­ur stóran týdning, at vit hava eitt alment ásett alfa­ bet, sum er í samsvari við veruleikan. - Okkara mál er undir stórum trýsti, og vit eiga at leggja nógva orku í røkt og menning av málinum. Men tað er avgerandi, at orkan verð­ur nýtt til tað, sum hev­ ur týdning: Til at styrkja og menna nýtsluna av før­ oyskum í øllum viður­ skiftum. Í hesum sambandi kann vísast til álitið frá Mál­stevnunevndini, har fleiri skilagóð tilmæli eru, sum eiga at verða fylgd, held­ur hann. - Men tann orka, ið verður løgd í tað vónleysa stríðið fyri at útihýsa ávísum bók­ stavum úr málinum og at fáa føroyingar at taka eitt heilt serligt alfabet til sín, er spilt. Hetta stríð kann fyri tað fyrsta ikki vinnast, og gagnar fyri tað annað ikki støðuni hjá føroyska máli­num, men ger hana veik­ari. Tí tað serføroyska alfa­betið er ikki í samsvari við veruleikan og hevur við sær, børnini kenna seg fremmand mótvegis sínum egna máli, heldur Sjúður Skaale. Bókstavirnir C, W, X og Z eru ikki fremmandir. Vit nýta teir hvønn einasta dag. Hví skulu vit so gera teir fremmandar? - Føroyskt má ikki enda sum eitt kuriosum, ið vit hava sum pynt, meðan vit nýta danskt og enskt, heldur hann. At enda í viðmerkingunum til uppskotið sigur Sjúrður Skaale, at føroyska málið er grundarlag undir og karmur um okkara mentan. - Tað er ein heilt avgerandi partur av okkara samleika. Tí má støðan hjá føroyskum styrkjast - og tað gera vit m.a. við at lata málið vera so rúmligt og liðiligt, at tað kann nýtast í øllum viður­ skiftum. Uppskotið um nýggja stavraðið: A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z Æ Ø Đ á, í, ý, ó, ú - ei, ey, oy • Vit tosa um CO2 útlát. • Vit tosa um C vitaminir. • Vit tosa um Loran C. • Vit tosa um Lista C. • Tá vit býta okkurt upp, geva vit tí ofta heitini A, B, C o.s.fr. T.d. kunnu vit velja lúku C, tá vit spæla Gekk. • Vit nýta, eins og gjørt verður alla aðrastaðni, “ABC” sum eitt hugtak. Vit siga málarans ABC, sjómansins ABC o.s.fr. Eingin tosar um AÁB’ið – og eingin fer nakrantíð at tosa um AÁB’ið. Tað kenst fremmant, og fer altíð at kennast frammant. • Vit nýta eisini C, tá vit lata upp flestu heimsíður, tá vit skriva .com. • C er partur av nógvum altjóða orðum, sum verða nýtt í Føroyum. • Nógvir føroyingar hava bókstavin C í navni sínum. • Royndirnar at útihýsa bókstavinum C úr føroyskum fólkanøvnum níva nógv fólk, sum síggja stavsetingina av sínum navni sum ein part av sínum persónliga samleika. • Í Føroyum tosa vit meira enn aðrastaðni um sjúkuna CTD • At útihýsingin av stavinum C er nýtt í Føroyum sæst m.a. í vísuni um Jákup á Møn, har Nólsoyar Páll yrkir soleiðis: Tá ið hann var á tólvta ári, var hann sleppingur góður, lærdi at remsa upp ABC og sýndist at bregða til móður. • W nýta flestu føroyingar ógvuliga ofta hvønn einasta dag, tá vit lata upp heimasíður – WWW. • Eisini X verður nýttur í nógvum samanhangum. Ikki minst í roknitímunum í sama skúla, sum lærir børnini, at X ikki er partur av føroyska alfabetinum. • Z er eisini ein bókstavur, sum verður nógv nýttur í støddfrøðini. • Nógvir føroyingar hava Z í navni sínum. FAKTA Ódn kravdi 500 mannalív Tropiska ódnin Morakot hevur eftir øllum at døma kravt munandi fleiri mannalív í Taiwan, enn myndugleikarnir har upprunaliga hildu. Í morgun segði taiwanski forsetin, Ma Ying-jeou, at higartil eru 117 fólk funnin deyð, men at ódnin helst hevur kravt meiri enn 500 mannalív. Tey flestu eru druknað í vatnflóðini ella farin í skriðulopum. Myndugleikarnir siga, at Morakot er tann ringasta náttútuvanlukkan í landinum tey seinastu 50 árini. Fleiri túsund hús eru oyðiløgd, og nógvastaðni hava fólk mist bæði streym og vatn. Norðmenn velja borgarligt Nú ein mánað undan stórtingsvalinum í Noregi bendir alt á, at stjórnin hjá Jens Stoltenberg, forsætisráðharra fellur, og at norðmenn fáa eina borgarliga samgongustjórn ístaðin fyri. Tann seinasta meiningakanningin hjá blaðnum Aftenposten vísir, at verandi stjórnarsamgonga fær 80 tinglimir, meðan teir borgarligu fáa 89. Fáa Høgri, Vinstri og Kristiligi Fólkaflokkurin fleiri tinglimir enn Framburðsflokkurin, ætla teir tríggir at skipa stjórn. Men tað er als ikki vist. Í løtuni standa teir tríggir flokkarnir til at fáa 45 tinglimir og Framburðsflokkurin 44, og forkvinnan í Framburðs­ flokkinum, Siv Jensen, sigur, at flokkurin fer ikki at styðja eina borgarliga stjórn, sum hann ikki er við í. Vil tryggja stavraðið við lóg