mánadagur 24. august 2009síða 29

Nr. 157 - 20. august 2009 29 Í áliti um “Pensjónsnýskip­ an 2009” eru útrokningar av sonevndum “eldra­ útreiðslum” seinru árini, og framskrivingar heilt fram til ár 2050 av, hvussu stórur partur av brutto­ tjóðarúrtøkuni (BTÚ) fer at verða nýttur til hesar somu “eldraútreiðslur”, um ikki verður táttað í. Í stuttum eru niðurstøðurnar, · at “eldraútreiðslurnar” fara at vaksa úr 10% upp í 20% av BTÚ í 2049, · at tá verður neyðugt at taka 60% inn í skatti, · og at henda gongd kann verða tálmað við at taka millióna upphæddir av fólkapensjónini hjá verandi og komandi pensjónistum. Landsfelag Pensjónista skal ikki her gera viðmerkingar til sjálvar framskrivingar­ nar, men ráðini at venda gongdini undra okkum al­ mikið, tí sum kunnugt hev­ ur útgjaldið av fólkapensjón til tann einstaka pensjónist­ in so at siga verið sama krónutalið tey seinastu 10 árini. Meðan lønir, prísir og ikki minst BTÚ eru vaksin nógv hetta tíðarskeiðið, hava bert teir fólkapensjón­ istar, sum fáa viðbót til fólkapensjónina, fingið eina minimala regulering av útgjaldininum. Í “Pensjónsnýskipan 2009” frá Fíggjarmálaráðn­ um finna vit onga útrokn­ ing ella framskriving av, hvussu stórur partur av BTÚ verður nýttur til fólkapensjón. Vit hava tí biðið búskap­ arfrøðingar rokna hetta út fyri okkum: Sí mynd Danmark nýtir størri part av BTÚ til fólka­ pensjón enn Føroyar gera Danmark, sum eisini rindar ein part av okkara fólkapen­ sjónsútreiðslum, nýtir so­ statt munandi størri part av sínum BTÚ til fólkapen­ sjón, enn vit gera, í 2005 heili 4,5% móti okkara 3,6%. Leysliga mett nýta Danir áleið 1% meira av teirra BTÚ til fólkapen­ sjónir, enn Føroyingar gera. Landsfelag Pensjónista skilir, at ikki bert almenn­ ingurin, men eisini mong tingfólk, ikki enn hava skilt og tikið støðu til tey ógvus­ ligu árin, sum nýggja pen­ sjónsuppskotið fer at hava á viðurskiftini hjá verandi og komandi fólka­ pensjónistum. Fólkapensjónin er nú um hálva øld gomul, og vit eru samd við Fíggjarmálaráðið í, at stórur tørvur er á ábót­ um og nútímansgerð. Sumt í skipanini er grundað á avoldaðan hugsunarhátt. Politiska skipanin má ikki fremja ógvuslig inntriv í óðum verkum til skaða fyri pensjónistar Minkandi útreiðslurnar til fólkapensjón í mun til BTÚ siga okkum tó, at tað hevur ongan skund at fremja ógvuslig inntriv til skaða fyri pensjónistarnar. Stundir eru til, at bæði almenningur, áhugabólkar og politiska skipanin kunnu viðgera fólkapen­ sjónsøkið, áðrenn stórur skaði í óðum verkum verð­ ur gjørdur bæði á fólkapen­ sjónsskipanina og á væl­ ferðina hjá tí einstaka pensjónistinum. Heitt verður á Fíggjar­ málaráðið um sum skjótast at koma við lógaruppskoti um fyrra part av pensjóns­ nýskapanini, uppsparing til eginpensjón. Pensjónsuppskotið má hava fólksliga viðgerð og ikki skrumblast ígjøgnum Tey ógvusligu og ógrund­ aðu inntriv, sum álitið um “Pensjónsnýskipan 2009” leggur upp til, mugu ikki skaða vælferðina hjá tí einstaka pensionistinum ella skaða grundleggjandi virðir í fólkapensiónsskip­ anini sjálvari, og mugu ikki verða skundað ella skrumblað ígjøgnum uttan fólksliga viðgerð og uttan eina gjølliga politiska við­ gerð, ið førir til væl um­ hugsaðar niðurstøður. Hetta skal tó ikki forða politisku skipanini í at gera bráneyðugar batar á pen­ sjónina til gagns fyri ring­ ast stillaðu pensjónistarnar. Landsfelag Pensjónista heitir tí inniliga á Fíggjar­ mmálaráðið at sleppa ætlan­ ini um at hava uppskot um inntriv í verandi fólkapen­ sjónsskipan klárt longu 1. oktober og heldur seta eina meira realistiska tíðarfreist sum t.d. 1. oktober 2010. Ískoyti til viðmerkingar um »Pensjónsnýskipan 2009« næstformaður, Landsfelag Pensjónista Arne ThorsTeinsson Útreiðslur til fólkapensjón í mun til BTÚ eru minkaðar í Føroyum Tað vísir seg, at útreiðslurnar til fólkapensjón hesi seinastu 12 árini hevur verið ein minkandi partur av BTÚ: Útreiðslur til Fólkapensjón í % av BTÚ 1997-2008: 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 4,2 3,5 3,6 3,6 3,3 3,5 3,7 3,6 3,6 3,3 3,2 3,2 Kelda: Fíggjarløgtingslóg 2000, 2002, og búskaparmeting Landsbankans 2002 og Hagtalstrunnur hjá Hagstovu Føroya. Ein lækking úr 4,2% til 3,2% av BTÚ er í okkara eygum rættuliga álvarslig. Men eru fólkapensjónsútreiðslurnar høgar ella lágar í Føroyum samanborið við onnur lond? Heldur ikki hetta verður svarað í álitinuum, tí eingi samanberandi tøl verða har løgd fram. Útreiðslur til Fólkapensjón í % av BTÚ í Danmark 1996-2005 Tað land, ið lættast er at samanbera við, er Danmark, og somu búskaparfrøðingar hava sett upp hetta yvirlit: 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 4,9 4,6 4,6 4,4 4,3 4,3 4,2 4,4 4,3 4,5 Kelda: Forsikring og Pension og Danmarks Statistik Databank. Soleiðis sum reglurnar nú verða umsitnar ber ikki til at venda sær við serføroyskum matvørum til heimamarknaðin. Til stóran bága fyri ferðavinnu og annan smáídnað, eru smáar matstovur, handlar við serføroyskum viðskera og ferðavinnufyritøkur á bygd um ein háls av krøvum frá Heilsufrøðiligu. Myndug­ leikarnir mugu taka hendan spurning í álvara og fáa hann loystan. ES­ marknaðurin Fyri at verða góðkendur fiskaútflytari er grundleggjandi neyðugt at halda seg til strongu ES­reglurnar á matvøruøkinum. Gera vit ikki tað, missa vit ein stóran part av okkara fiskakeyparamarknaði, og tað tola vit sjálvsagt ikki. Tann partin av ES­ reglum, sum hevur við útflutning at gera, eiga vit tí framhaldandi at seta í gildi í Føroyum og at halda. Heimamarknaðurin Á heimamarknaðinum eiga vit at gera okkara egnu reglur, sum sjálvsagt skulu tryggja reinføri og dygd. Men hetta eigur at veðra gjørt uttan at gera krøvini so umfat­ andi, at tey ikki eru møgulig at halda hjá smáum føroyskum fyritøkum, sum royna at byggja ein marknað upp við serføroyskum mati og upplivingum. Gera vit ikki tað, fara hesar fyritøkur fyri bakka. Ikki tí tað er neyðugt, men heldur av okkara egnu for­ feingiligheit. Trupulleikin eigur at verða loystur, annaðhvørt við at áseta reglur í nýggju matvørulógina, sum ætlanin er at leggja fyri Løgtingið, ella eiga serlig atlit at verða tikin til okkara heimamarknað, tá ES­kunngerðir frameftir verða settar at galda fyri Føroyar. Fari í hesum sambandi enn einaferð at heita á landsstýrið um at taka hendan spurning í størsta álvara. Alt gott um at landsstýrisfólk reika verðina runt á messum og ráðstevnum, fyri at greiða frá okkara serføroysku viðurskiftum. Men havast má eisini í huga, at tað er her heima at arbeiðið skal gerast. Núverandi støða ikki haldbar Reglurnar verða sum er umsitnar soleiðis, at tað ber ikki til at framleiða serføroyskan mat til heimamarknaðin. Framleiðararnir verða snøgt sagt um ein háls av órímiligum krøvum frá Heilsufrøðiligu. Støðan er ikki haldbar og má tí fáast á beint, skulu vit hava nakra vón um framhaldandi at varð­ veita smáu matstovurnar, handlar við serføroyskum mati og smáu ferðavinnu­ fyritøkurnar á bygd. At fara undir at nýta tíggjutals milliónir til marknaðarførðslu av Før­ oyum sum ferðavinnuland er burtur­ við, um omanfyrinevndu viðurskifti ikki fáast í rætt lag sum skjótast. Kann koma at kosta løgtingsmaður Bjørn KAlsø Forsíðan á Sosialinum 3. august, har Jóannes Patursson, bóndi í Kirkjubø, boðar frá, at tey steingja Kirkjubøgarð fyri ferðafólki vegna strongu krøvini frá Heilsufrøðiligu Starvsstovuni Nr. 144 • Mánadagur • 3. august 2009 • 83. árg. • Kr. 20,00 Síða 11 EB/Streymur-KÍ 7-0: Størsta tapið hjá KÍ nakrantíð Bót fyri at skjóta svartfugl Vandamikil parkering í Saltangará Síða 30 Bíða eftir hjálp móti CTD: Deyðilig sjúka hóttir føroyingar Síða 12 Eykablað 12 síður Um stutta tíð steingir Kirkju- bøgarður fyri almenninginum. Orsøkin er, at køk- urin hjá hjúnunum ikki longur verður góðkendur av Heils- ufrøðiligu Starvs- stovuni. Nú tíma Patursson hjúnini ikki longur at stríðast. - Tí verður lykilin snaraður, áðrenn mánaðurin er liðugur, sigur Jóannes Patursson STEINGIR FYRI FERÐAFÓLKI Kirkjubøgarður: FÓTBÓLTUR síða 25 FÓTBÓLTUR síða 20 FRÆLS ÍTRÓTT Runnu ein rúgvu síða 24 SVIMJING Heildar-úrslit nøktandi síða 23 ÍTRÓTTARBLAÐIÐ Sosialurin 3. august 2009 Størsta tapið nakrantíð FÓTBÓLTUR síða 22 síða 16-22 Síða 6-9 Herfyri hevði eg stuttan fyrispurning til navngivnar tingmenn um, hvussu lív­ frøðilig burðardygg veiða skuldi skiljast. Hetta serliga tí summir av teimum høvdu tann pástand, at føroyska fiskiveiðan ikki var burðar­ dygg, men tvørturímóti mátti lýsast sum ovurveiða. Tíðin gekk og eingin svaraði, men nú endiliga kom svar frá Eyðgun Samuelsen, og tøkk skal hon hava fyri tað. Svar hennara er í høvuðsheitum: Veiðan er lívfrøðiliga burð­ ardygg, um støddin á gýting­ arstovninum er avgerandi fyri, hvussu nógv verður fisk­ að, og um ein annars fylgir ICES reglum, eisini viðvíkj­ andi verjutiltøkum v.m. Síðani verður víst til Skipannarnevndina, sum aftur vísir til gýtingarstovn­ in, og at veiðutrýstið skal halda seg til um leið trið­ ingin av stovninum, um hesin er omanfyri eina minstustødd. Víst verður eisini til lógina um vinnuligan fiskiskap, sum sera skilagott sigur: “Dentur verður lagdur á, í umsitingini av hesi lóg, at varveita til­ feingið og at troyta og gagn­ nýta hetta burðardygt á skila­ besta hátt, lívfrøðiliga og búskaparliga”. At enda verður víst til, at vit ikki fáa nøktandi prís fyri okkara fiskavøru, um hon ikki er fingin til høldar á burðardyggan hátt. Svarið vísir sostatt í øll­ um førum á tað meiri yvir­ orðnaða og formella í regl­ unum og politisku áseting­ unum. Hinvegin verður ikki nomið so nógv við tær praktisku loysninirnar, og hvussu fram skal farast í samsvar við, at tíðir broytast og fiskiskapurin er skiftandi og umstøðurnar hjá stovni­ num, bæði gýtingarstovnin­ um og vaksna stovninum. Veruleikin er jú tann, at fiskastovnurin verður ávirk­ aður av nógvum ymiskum fyribrigdum. Veiðuorkan, ikki minst reiðskapurin og skipasløg ávirka stovnin, men tað sum veruliga hevur uppaftur størri týdning eru náttúrufyribrigdini. Vøkst­ urin í havinum, æti og ikki minst hitalagið hevur alstóran týdning. Bæði um okkara leiðir og aðrastaðni vita vit um fiskaloysi og fiskaflyting, serliga av hita­ lags umstøðum. Náttúruna fáa vit ikki gjørt so nógv við, sjálvt um politikkarar halda seg kunna ávirka veð­ urlagið, men sjálvan fiski­ skapin kunnu vit ávirka. Hetta er eitt samspæl mill­ um varveitslu av einum tilfeingi, samstundis sum tað skal gagnnýtast. Einki er tí at ivast í, at t.d. gýting­ arøki skulu friðast, at ung­ fiskur skal verjast o.s.fr., men samstundis skal eisini stóri fiskurin fiskast. Um eg havi skilt tað rætt royna føroysku myndug­ leikarnir at troyta og gagn­ nýta fiskatilfeingið so skilagott sum møguligt, og sjálvt um ósemja er um ásettu og samtyktu tiløkini, er breið semja um, at sum mest má fáast burtur úr bæði í nútíðini og framtíðini. Tað vil siga at alt skal vera burðardygt. Tí hoyrir tað ongastaðni heima, tá onkrir politikkarar sleingja út, at førdi fiskivinnupolitikkurin bert fremur grova ovurveiðu. Eisini kann vísast á, at ávísur føroyskur skipabólk­ ur hevur til skjals veiðu­ hagtøl fyri eitt lutfallsliga langt áramál, sum prógvar, at framdi fiskiskapurin hevur verið burðardyggur, sjálvt um fiskiárini hava verið ymisk. Lat meg leggja afturat, at eg júst í gjár (21.08.2009) las í norska Dagens Nær­ ingvej, at “Barentshavet koker over”. Hetta er serliga um toskin sum økist í stórum frá Lofoten og norðureftir, hann økist bæði í mongd og í vekt, tí livium­ støðurnar vegna hækkandi sjóarhita batna so nógv. Norðmenn byrja at tosa um at minka toskakvoturnar, tí ov nógvur fiskur fer at koma á marknaðin. Annars haldi eg, at føro­ yingar við síni fiskivinnu­ lóggávu skulu úti í heimi vísa á, hvussu umhvørvis­ vinarligt fiskiskapurin fer fram, og harvið tryggja sær umhvørvisgóðkenning frá seriøsum felagsskapum. Lívfrøðiliga burðardygg veiða jógvAn sundsTein viðmerkingar