týsdagur 1. september 2009síða 15

Nr. 165 - 1. september 2009 15 viðmerkingar Fríggjadagin hevði Marjun A. Simonsen eitt lesarabræv í Sosialinum, sum legði á uppskotið hjá Sjúrða Skaale um at gera vissar, eftir mínum tykki skilagóðar, smábroyt­ ingar í alfabetinum Allar broytingar eru til tað verra. Hetta er saktans niðurstøðan í skrivingini hjá Marjuni. Men fakta er, at at kalla eingin dugir at skriva (stava) rætt føroyskt, einamest tí at skriftmálið er so ævinliga langt frá talumálinum. Man skal vera magistari í filologi fyri at kenna orðanna uppruna, fyri at vita um tað einaferð fyri 500 ella 800 árum skrivaðist so ella so. Hesa vitan hava kanska eini 10 fólk. Tí er nærum ógjørligt hjá vanligum fólki at skriva reint før­ oyskt eftir akademisku, etymologisku hammer­ haimbsku rættskrivingini, sum ein íslendingur gjørdi fyri hann. »Heimsatlas« sum faklig fyrimynd? Marjun framhevjar Heimsatlassið, sum Skúlabókagrunnurin útgav á sinni. Har »eru øll heimsins lond latin í føroyskan málbúnað«. Hatta var einki framstig, men heldur størsta mál­ spillingarroynd innan fak­ mál í nýggjari tíð. Hatta tiltakið var gjørt av væl­ meinandi, men ókønum fólki, uttan nakra fakliga vitan, ella atlit til, hvat annars fer fram á altjóða øki um skriving av staða­ nøvnum í atlassum og annars. Gekkaskortar heldur enn rein andlit? Hví skulu staðanøvn, per­ sónnøvn og onnur serlig nøvn bronglast í ein »før­ oyskan« búna. Hvat er rætt ella gott í tí? Eitt staðanavn er sum eitt andlit, tú kennir tað aftur. At lata tað í annan búna, er at geva tí ein gekkaskort ella kanska burka. Er tað tað, tit vilja? Koyrir tú við einum GPS­ara í Svøríki og tastar Stokkhólmur inn, hvar manst tú so enda? Hví vil atlassið ikki brúka tað rætta navnið, sum sjálvandi er Stockholm? Bara tvey dømi. Í Chile er høvuðsmálið spanskt, sum hevur tað latínska alfabetið sum grundarlag, eins og øll onnur vestureuropeisk lond og mál. Hví skal hetta landið hava ein ljótan gekkaskort um vakra andlitið og kall­ ast Kili. Meiningsleyst, ópraktisk, frekt. Og hví skal onkur ama­ tørur sita og spæla sær og umseta og týða nøkur hiss­ ini staðanøvn í stóru Verð? Hví skula Cap Verde oyggj­ arnar kallast Grønhøvda­ oyggjar í hesum merkiliga Heimsatlassi? Hví ’før­ oyskar’ hann ikki øll oyggjanøvn. Sum Sulawesi og Sumatra, Lampedusa og Lesbos, Graciosa ella Gran Canaria? Øll staðanøvn – uttan undantak ­ hava ein týdning, eina meining, men tað gevur onga meining at ’lata tey í føroyskan búna.’ Tað fer at virka sum ein burka. Baksláttur vegna dummheit? Hatta idioti’ið kann vend­ ast ímóti føroyingum. Sum einaferð ein canadiari, við nøkrum føroyskum hjálpar­ um, skrivaði vísindaliga grein um fiskivinnu í Før­ oyum. Har skrivaði hann um virkir í Contrary Point, Gentle Bay og Midway. Hann nevnir eisini Whale Cove, South Bay, Pig Bay, South Point og Pirate Cove. Bókin er uttan virði, tí eingin veit hvat hann tosar um, eingin kann finna leið eftir hesum tápuligu gekkaskortunum. Fak ella pseudo­fak? Fakmál ­ tað verði seg fysikk, kemi, matematikk ella hvat sum helst ­ skulu ikki »nationaliserast«. Hví læra eina »føroyska« matematikk (’støddfrøði’ er bara lænt úr íslendskum, sum alt hitt skramblið) í Hoydølum, sum eingin annar forstendur? Sum onga aðrastaðni kann brúk­ ast? Sum bara er til fortreð og stríð? Hví skula føroy­ skir studentar læra mate­ matikk av nýggjum, tá teir koma til Danmarks Tekn­ iske Universitet, DTU, ella Massachussets Institute of Technology, MIT, at lesa? Tað er bara meinings­ leyst. Og kemst av, at ein romantisk, nationalistisk klika hevur sett seg á mál­ ið, og oyðileggur faklig­ heitina av ófakligum grundum. Koyr burt…. »Skal hetta arbeiði nú fara fyri skeyti?« spyr Marjun við einum leiðandi spurn­ ingi um nevnda atlass. Mítt svar, og túsund við mær veit eg, er JA: Lat hatta makkverkið fara á Sand­ víkahjalla, heldur í dag enn í morgin. Hatta var ein skeiv og ógongd leið. Einki er meira natúrligt, enn at seta tað vanliga latínska alfabetið í hásæti, at hava tey neyðugu ískoyt­ ini, so sum onnur lond eisini hava. Hví stremba ímóti eini ódaðahraun í heimsins uttasta útjaðara, heldur enn at taka eina blomstrandi europeiska mentan til sín av álvara? Lat málið liva og trívast í eini nútíðarverð Rolf Guttesen Skulu vit hava eitt dynam­ iskt samfelag, er neyðugt at fáa nøkur størri nátúrlig øki við breiðari samfelagsstrukturi Einki er yvir at dylja, at seinastu framherjarnir fyri at fáa eitt valdømi ígjøgn­ um løgtingið, Edmund Joensen og Jóannes Ejdes­ gaard, fingu sín vilja við einum valdømi við hjálp frá útjaðaratingmonnum, sum antin høvdu egin áhugamál at verja, ella var hetta bara vanligur naivi­ tetur. ­ Rætt ella skeivt fer søgan at tulka og viðgera. Vanligt dynamiskt samfelag er nú einaferð uppbygt soleiðis, at so mangir tættir sum gjørligt eru umboðaðir í einum øki: privati sektorurin, útbúgv­ ingarmøguleikar so mangir og langir sum tilber, barna­ ansing, livandi mentanarlív við ítrótti og øðrum frítíð­ armøguleikum og almennir stovnar og umsitingar fyri at øki gerast undirbygd. Landsstýriskvinnan í mentamálum hevði á orði ein dagin, at vit klára ikki fíggjarliga, tað sum londini uttan um okkum eru før fyri. Hetta er verulig stað­ festing. Hinvegin, eftir at sentralisman seinnu árini hevur tikið dyk á seg, eru so mong, sum ikki eru vakin fyri hesum veruleika, tí sæst dagliga, at almennu stovnarnir í høvuðsstaðn­ um ikki hava skilt, at peningur ikki er til alt. Eftiransingarstovnar eru bygdir omaná eina økta og fløkta almenna skipan, og sum danskur politikari segði, “kontrolørar til at ansað eftir kontrolstovn­ um”. Samstundis, økjast útreiðslurnar skjótt til almenna bygnaðin, meðan vinnan á sjógvi og á landi í støðugum millumbilum liggur undir hóttafallum. Reiðarí og Visjón 2015 Ein helt einaferð fyri, at “øll reiðararí í Føroyum vóru farin falitt”, tá letur í einum ungum spøkum, sum var har: “Ja, men er tað ikki tey, sum halda okkum uppi? Hvussu hongur hetta saman?” – Hetta átti at verið nakað fyri okkara frøðingar! Nakað annað er so, at hetta bert lutvíst er rætt, tí tíbetur eru tað reiðarí, sum hóðraðu undan. Okkara almennu loft­ miðlar gera nógv burturúr, at nú er umráðandi, at vega­ og tunlaætlanir skulu “leggjast á ís”, tí ivasom vitanarvinna við lands­ kassapeningi skal økjast, nú nærkast jú tann stóri dagurin, “Visjón 2015”!. – Hvar vóru okkara sam­ ferðsluviðurskifti ídag, um vitanarvinnukreftirnar fyrr høvdu fingið sín vilja? Vit høvdu hvørki Norðoya­ tunnilin ella Vágatunnilin og enn minni nakað annað. Dynamiska samfelagið Skal víðkast um eitt dynamiskt samfelag, er neyðugt, at skapa nøkur fá nátúrlig størri øki við einum breiðari samfelags­ strukturi út um landið. Ofta verður tosað um, at flyta stovnar. Hinvegin verður oftast gloymt, at meðan tosað verður um hetta, verður máað undan vælvirkandi stovnum úti um landið, og roynt at takað støði undan teimum. Sigast má, at Edmund Joensen og Jóannes Ejdesgaard fingu sín vilja, hesin vilji varð skorðaður undir av tingfólki úr útjað­ aranum. Vit hava enn bara sæð brotpart av doyvandi fruktunum, so kunnu John Johannesen og aðrir tosað um “baklandið úti um land­ ið”, men tað fer spakuliga í søguna, um ikki sjónlig og skjót broyting er at hóma. Teir báðir vunnu men fruktirnar av “mine bange anelser” síggjast longu, væl skorðaðar undir av okkara almennu loftmiðl­ um, samstundis sum polit­ ikarar nú kunnu syngja við skaldinum mikla, Janusi Djurhuus “Eg sovi mær megi, eg sovi mær mátt!” Teir vunnu - fruktirnar økjast nú støðugt JóGvan við Keldu Í Degi og viku hóskvøldið 27. august slapp John Johannesen, tingbólka­ formaður í Javnaðar­ flokkinum at føra fram ósannindi Ósannindi John skuldsetti fyrst ein embætismannabólk fyri at vera komin við ætlaðu sparingunum á pensións­ økinum, síðan legði hann afturat, at tað var Sambands­ flokkurin, sum umsat pen­ siónsmál. Sostatt vóru tað embætisfólk og Sambands­ flokkurin, sum høvdu ábyrgdina av øllum verð­ sins ólukkum, ímeðan Javnaðarflokkurin bara hevði staðið fyri betringum. Nei John, Javnaðar­ flokkuri eigur uppskotið í pensiónsmálinum John Johannesen veit væl, at tað er floksfor­ maðurin í Javnaðarflokk­ inum, Jóannes Eidesgaard og harvið Javnaðarflokk­ urin, sum í Ólavsøkuupp­ skotinum hevur skotið upp sparingar á pensiónsøkin­ um á 25 mió. kr. við at hækka pensiónsaldurin og við at mótrokna í pensión­ ini frá fyrst tjentu krónu. Tað er eisini Jóannes Eidesgaard, landsstýris­ maður í fíggjrmálum, sum stendur fyri arbeiðnum, har politisku flokkarnir saman skulu gera eina pensións­ skipan, sum allir flokkar á Løgtingi og vónandi stórur meiriluti av fólkinum kunnu taka undir við. Sambandsflokkurin fer ið hvussu er at gera alt fyri at fáa rættað uppskotið soleiðis til, at skipanin verður nøktandi og ikki gongur veikastu pensionist­ unum ov nær, soleiðis, sum tað nú liggur í kortinum. Javnaðarflokkurin ætlaði at skerja blokkin við 117 mió. kr. og taka yvir fíggj­ areftirlitið. John nevndi einki um ætlanirnar Javnaðarflokk­ urin hevði í CHE samgong­ uni at skerja blokkin við 117 mió. kr. og at taka yvir fíggjareftirlitið, sum hevði kollsiglt alt okkara peninga­ kervi. John nevndi heldur einki um at Sambands­ flokkurin bjargaði Javn­ aðarflokkinum frá sínum egnu vitleysu ætlanum, tá seinna ABC samgongan varð skipað. Kanónirnar venda tí skeivt, tá skotið verður eftir embætisfólkum og Sambandsflokkinum. Munnkurv? Landsstýrismaðurin legði í tíðindaskrivi munnkurv á politisku skipanina pen­ siónsnýskipanini viðvíkj­ andi, tá politiska viðgerðin varð sjósett. Men nú eru javnaðarmenn sjálvir, fyrst Hans Pauli og nú John, á sjálvrósandi og lítið objek­ tivan hátt, farnir at greiða almenninginum frá, hvussu fundirnir í Fíggjarmálaráð­ num fara fram, og hvør kemur við hvørjum á fundi­ num. Somuleiðis verða allar óbehagiligheitir hongdar um hálsin á øðr­ um, meðan Javnaðarflokk­ urin verður lýstur sum tann, ið skal bjarga skipanini. Ótrúligt! Minnir mest um eina roynd hjá Javnað­ arflokkinum at stinga halan millum beinini og forkoma arbeiðnum við pensións­ skipanini, sum teir sjálvir varða av. Sambandsflokkurin krevur at avvarandi partar verða hoyrdir leypandi Kann tó leggja afturat, at Sambandsflokkurin fer at leggja dent á at tryggja, at pensiónsmálið ikki bert fer at verða viðgjørt í skýma­ skotum millum politikarar úti í Alberthall. Tað hevur tí verið eitt avgerðandi krav frá flokkinum, at avvarandi partar leypandi og so skjótt sum gjørligt verða hoyrdir í málinum. Soleiðis at partarnir við teirra royndum og vitan kunnu koma við gevandi íkasti til arbeiðið, sam­ stundis, sum broytingarnar av somu orsøk verða betur kjølfestar í fólkinum. Rættleiðing til John Johannesen løgtingsmaður BJøRn Kalsø