mikudagur 2. september 2009síða 13

Nr. 166 - 2. september 2009 13 Um orka skal vera til lær­ arastarvið, er optimisman eitt krav. Hetta er optimis­ man, sum sær møguleika í hvørjum einstøkum. Starvið krevur, at vit geva undir­ vísing heiðurligt pláss, har vit síggja møguleikan hjá næminginum at vaksa og menna viðfødd evni at læra sum treyt og saman gera eitt arbeiði at koma longri Hetta ljóðar væl, men hóast fleiri góðir og dugnaligir lærarar dagliga eru virknir í føroyska fólkaskúlanum, eru tað alt fleiri, sum velja sær annað starv ella ikki trívast í lærarastarvinum. Gerandis­ dagurin í skúlanum er ov krevj­ andi, næmingar fylla ov nógv og uttan neyðug alternativ, gerast krøvini tó alsamt størri. Har líkasælan er, trívist optimisman ikki. At venda hesi skeivu gongd, er óivað ein av stóru avbjóð­ ingunum fólk innan skúla­ verkið stendur fyri at loysa. Skúlin sjálvsagdur Fólkaskúlin er seinastu mongu árini blivin ein sjálv­ sagdur partur av nærum hvørjum fólkabygdum staði. Havi tó hug at halda, at hetta fyri mong, er vorðin ein alt ov sjálvsagdur partur av ger­ andisdegnum. Vit duga alt ov illa at seta orð á og síggja, hvussu stóran týdning skúlin og lærarar í veruleikanum hevur fyri samfelagið alt, og eisini fyri menningina av næmingum. Fyri summi er skúlin eitt gott uppihalds­ stað, har næmingarnir hava tað gott og mangan verður sagt, at bara næmingarnir trívast, so er í lagi. Júst hendan líkasælan dren­ ar einhvønn lærara. Líkasæl­ an, sum ikki dagliga hyggur í skúlataskuna, ikki orkar at gera ein passandi matpakka, er ov dovin at gera skúlating, tímir best at vera passivur og fara seint í song, heldur at lógir skúlans eru fjas og ikki hevur nakran hug at gera nak­ að sum helst fyri at betra hesa hugsan. Eg skal ikki siga, hvat orsøkin er, men eg kann staðfesta, at ikki er løgið, at fleiri ikki tíma at fáast við. Onki er broytt Onki er nýtt undir sólini, tí vit kenna allar hesar trupul­ leikar aftur frá gomlum døgum. Fór ein dagin í eina av stóru sitatbókunum og fann hetta sitatið: "Vore dages ungdom elsker luksus. Den har dårlige manerer, foragter autoritet, har ingen respekt for ældre mennesker og snakker når den skulle arbejde. De unge rejser sig ikke længere op, når ældre kommer ind i et værelse. Den modsiger sine forældre, skryder i selskaber, sluger desserten ved spise­ bordet, lægger benene over­ kors og tyranniserer lærerne." Hetta eru orð av munni Sokratesar fyri meira enn 2000 árum síðani. Eg má siga, at eg smíltist, tá ið eg las hetta og hugsaði, ja, lítið er broytt. Tó kunnu vit sanniliga siga, at sjálvt um trupulleikarnir ikki eru nýggir, er samfelagið ótrúliga nógv broytt seinastu tíðina. Óivað ger júst hetta allan munin. Skil á gerandisdagin Havi nakrar dagar hugsað um tað, sum mangan verður sagt undan skúlaársbyrjan, at tað verður gott at skúlin byrjar aftur, so dagurin aftur verður skipaður og skil kem­ ur á. Hvat liggur í hesum setningi? Kundi hugsað mær, at avvarandi kanska gleða seg at hjálpa við skúlating­ um, aftur fara tíðliga í song, fara upp at smyrja góðan matpakka, lesiløtan, áðrenn ljósið verður sløkt, kemur aftur á skránna og tað, sum hoyrir gerandisdegnum til. Ella kundi tað verið, at fólk gleða seg meir til, at uppihaldstaðið aftur verður opið, so næmingarnir ikki allan dagin eru ábyrgdin hjá foreldrunum? Tá ið vit hava valt, at hava eitt alment skúlatilboð til børn og ung, krevur hetta til­ boð eitt virðiligt pláss í sam­ felagnum ­ bæði frá politik­ arum og avvarandi. Hetta skal sjálvandi vera saman við teimum neyðugu krøv­ unum, so tey, sum starvast har, hava møguleika at gera optimismu til part av starvi­ num. Hetta er optimisman, sum sær møguleika í hvørj­ um einstøkum, og har vit síggja møguleikan hjá næm­ inginum at vaksa og menna viðfødd evni at læra sum treyt og saman gera eitt arbeiði at koma longri. Hetta krevur samarbeiði, vælvilja og ein erligan innsast. Líkasæla ger av við optimismuna hjarta@kallnet.fo Tóra við Keldu Nú Eiðis kommuna fer at gera ein altjóða fótbóltsvøll, átti eisini ein altjóða tónlistarskúli at verið bygdur saman við felagshúsi og skýli, sum hoyra til tílíkar vallir. Síðan Norðljómur varð stovnaður, t.e. tónlistarskúlin hjá Eiðis og Sunda komm­ unu, hevur skúlin m. a. hús­ ast í fólkaskúlanum á Eiði. Men fólkaskúlin í dag krevur so nógvar serstovur o. a., at pláss bleiv ikki til tónleika­ undirvísing. Tá skúlin varð útbygdur, gjørdu tey eina fína tón­ leikastovu, men Norðljómur fekk aldri loyvi at nýta stov­ una, tí vanlig skúlaundir­ vísing skuldi vera har. Kommunan átti eini eldri hús í bygdini, ið kallast á Forunum, spurningurin var, um húsið skuldi takast niður ella ikki. Í øllum førum hevur tónlistarskúlin húsast her. Tónleikalærararnir vóru ógviliga fegnir, endiliga eitt hús, sum teir kunnu hava fyri seg sjálvar. Men synd er at siga at hetta hús er á einum altjóða støði, og sagt varð, at tað var ikki peningur at gera meir við húsið. Av tí sama er Eiðis ljóm­ felag flutt av bygdini. Orkestr­ ið Norðljómur somuleiðis, og ætlanin var at gera eitt næm­ ingaorkestur afturat, men eitt er vist, á Eiði er ikki pláss at hava tílík orkestur. Synd tí tað eru eiðisfólk, sum manna ein stóran part av orkestrinum. Tí fegnist eg um, at komm­ unan aftur hevur penging at gera nýggjan vøll og so sjálv­ andi nýta 1. mill eyka til tón­ listarskúla. So kunnu ljóm­ liðini spæla sambatónleik og trumma til dystirnar, í hálv­ leikinum verður tónleikur, hetta fer at gera tað ótrúliga stuttligt. Eiðis bygd var í síni tíð stør­ sta bygd í Eysturoynni, men hevur hesi síðstu árini staðið í stað og kanska minkað. Hyggja vit eftir teimum stóru bygdinum í Eystur­ oynni, so eru tað Rúnavík og Fuglafjørður. Báðar bygdir­ nar ella býirnir hava mentun­ arhús, sum verða nýtt til tón­ list, sjónleik o. a, men hava bara ein fótbóltsvøll í part. Eiði hevur ein vøll og ein annar vøllur er í Streymnesi, also tveir vallir til uml. 2200 fólk og nú skal Eiði hava tann tridja. Tad er heilt ótrúligt sum hesi fólk megna nógv. Øllum førum koppar ein tónlistarskúli ikki Eiðis kom­ uni, tvørtur ímóti eri eg vísur í, at fólk eru ógviliga glað fyri tað sindrið av tónleiki, sum er í bygdini. Bygdin hevur av­ gjørt brúk fyri einum nýtím­ ans tónlistarskúla við konsert­ høll, sum kundi verið nýtt til aðra list eisini. Tað vildi kom­ ið rættiligt lív aftur í bygdina. Tær nýtímans barna­ familjur, sum koma heim aftur frá útlondum, hyggja sjálvandi eftir, hvar er ein góður skúli, mentunarlív og ikki minst ein altóða tónlist­ arskúli eru. Eg skal ikki siga, at ment­ unarlívið á Eiði er steindeytt, men tónlistarskúlin hevur ikki nóg góðar karmar til, at nakað munagott skal koma burtúr. Og er tað nakað sum ger ein býling livandi, so er tað tónleikur. Eg gleði meg at síggja fótbólt og hoyra tónleik við so góðum umstøðum, sum hesin vøllur skal kosta. Altjóda tónlistarskúli á Eiði Leiðari hjá Norðljómi Oddur HenTze Mær kunnugt er danskt eitt mál ið verður tosað á einum tanga og nøkrum hólmum norður úr Týskalandi ­ um­ framt at verða trýst niður yvir Inuitar í Kalaadlit Nunaat. Mær kunnugt er danskt ikki nakað heimsmál. Men tó eru nakrir føroyskir pseudo­ kosmopolittar við danosen­ trisku heimsmyndini sum halda at nalvi alheimsins liggur við Oyrarsund. Sanni­ liga, sanniliga eigi eg eitt danskt Atlas. Hetta Atlas gevur mær donsk nøvn fyri heimsins lond. Hvussu vága teir sær? At nevna España: »Span­ ien« er tað reina blasfemi. Og hvat siga frakkar til at teirra vakra France verður nevnt »Frankrig«? Og Hrvatska »Kroatien«? Og United States »Forenede Stater«? Og hoyr nú: í sínum Ivory Tower siga teir jú »Elfenbenskysten« ­ skulu vit føroysku kosmopolittar so ikki siga »Elfinbeins­ kysturin«? Rolf kann hóskandi spyrja André vinmannin hvat »Rus­ land« eitur á russiskum ­ og so skulu vit nýta tað russiska heitið í okkara framtíðar altjóðligu landakortabók, og ikki nakran danskan peruvell­ ing. Veit tann fjølmenna tjóð eystanfyri hvat »Rusland« er fyri nakað?. Nær er tað vorð­ ið konsensus í international­ ari geografi at brúka donsk nøvn um heimsins lond? Hví skulu vit so gera tað í Føroyum? Mær kunnugt hevur tú Rolf í mong ár verið lektari á Geografisk Institut í Danmark. Sig mær ­ brúkti tú tá høvið og tín autoritet til at mótmæla donskum Atlasum sum hava frátikið heimsins londum og ríkjum teirra røttu nøvn? PS Tú skrivar um føroyskt skrivtmál og støddfrøði (matematikk) í sama andadrátti, og tykist meina, at tá skúlin ikki megnar at læra nútíðar næmingar føroyskt mál, so er tað málið ið er trupulleikin og tískil eigur at broytast. Brúktu vit somu øvugu logikk um aðrar lærugreinir, Rolf, so áttu vit at komið til ta niðurstøðu, at um skúlalærarar hava trupulleikar við at læra onkran árgang matematikk ella geografi, so er neyðugt at broyta matematisku grund­ reglurnar og geografiska veruleikan ­ staðin fyri at bøta um útbúgvingarnar. Rolf og atlas: »Elfinbeinskysturin«? Um 100 dagar verður stóra veðurlagsráðstevna í Keyp­ mannahavn. Føroyar eiga at geva sítt ískoyti til ráðstevn­ una við at seta sær høg orku­ og umhvørvismál, vísa ábyrgd og samstundis brúka møguleikan til vinna búskaparligar fyrimunir. Um 100 dagar verður stóra veðurlagsráðstevna í Keypmannahavn. Umboð fyri landsstýrið og løgtingið fara at luttaka á ráðstevnuni. Við sær skulu umboðini hava eina løgtingssamtykt, sum fráboðar alheiminum hvønn orku­ og umhvørvis­ politikk og nú bíða vit spent eftir útspælinum hjá landsstýrinum. Um ársskiftið kom út bók­ lingurin »Skjótt syftir seiður og tunga takið«. Bóklingurin var eitt hugskotskatalog, sum lýsti nakrar av teimum møgu­ leikum, sum vit kundu framt fyri at minka um útlátið av veðurlagsgassum. Hugskotskatalogið er sam­ stundis eitt gott ískoyti í arbeiðinum at tilevna ein nýggjan umhvørvis­ og orkupolitikk fyri Føroyar. Ein nýggjur framskygdur politikkur á hesum øki eigur at hava høg mál og tryggja, at vit minka um útlátið av veðurlagsgassum tey næstu árini 10 – 15 árini ájavnt við tað, sum hini londini gera. At seta slík krøv til okkum sjálvi, kann bitra undir eina spennandi, eggjandi og mennandi hugskotstilgongd, sum í síðsta enda kemur at økja um okkara kappingar­ føri og betra um ein sjálv­ berandi føroyskan búskap. Vit atlit til ein burðar­ dyggan orku­ og umhvørvis­ politik eiga vit: • at menna nýggjar alternativar orkukeldur • at menna og granska nýtt orkutøkni • at berta um búskapin við at minka um oljunýtsluna, sum við hækkandi prísum verður ein støðug hóttan móti búskaparligari menning • at brúka lágkonjukturin til fremja orku­ og um­ hvørvisáløk. Annika Olsen, landsstýris­ kvinnum í orku­ og umhvørv­ ismálum kemur vónandi skjótt ­ vegna landsstýrið ­ við einum uppskoti í løgtingið, sum m.a. gongur omanfyri nevndu setningum á møti. Tað er sera týðandi at vit røkka einari breiða semju í løgtinginum, og at framtíðar politikkur føroyinga í um­ hvørvis­ og orkumálum er kjølfestur í einari tryggari breiðari løgtingssamtykt, sum røkkur meira enn eina samgongu fram. Vit eiga at síggja møgu­ leikarnar í einum nýggjum umhvørvis­ og orkupolitikki heldur enn forðingarnar. Gera vit tað verða vit partur av búskaparmenningini, sum kemur. Umvegis umhvørvis- og náttúrurøkt til ein betri búskap løgtingsmaður, Limur í rættarnevndini (umhvørvisnevnd løgtingsins) vegna Fólkaflokkin POul MicHelsen Kári leivssOn viðmerkingar