hósdagur 10. september 2009síða 12

12 Nr. 172 - 10. september 2009 Sosialurin Vælferð undir trýsti SAMBAND eirikur liNDeNSkov eirikur@SoSiAluriN.fo tlf 341800 viðmerkingar Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Marknaðarleiðari: Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Høgni Thomsen hogni@sosialurin.fo Elin Vatnhamar Olsen evo@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Eilen Anthoniussen eilen@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Árni Joensen arni@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Rógvi Nybo rogvi@sosialurin.fo Eirikur í Jákupsstovu eij@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Mánadagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Týsdagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Mikudagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Hósdagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Frí. kl. 09 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39 mm og rúmið millum teigarnar er 4 mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blað leiðslan ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Kykmyndir: Alvin Elleby Andersen alvin@ras2.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 228814 e-post: aki@sosialurin.fo e-post: dagfinn@sosialurin.fo !!! Haldarar sum ikki hava fingið blaðið, kunnu ringja til 341818 frá kl. 8.00-20.00 og boða frá Uppseting/prent: Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Tórsgøta 1, 100 Tórshavn Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1330 Tá tað sansar at fíggjarliga kemur vælferðarsam- felagið undir trýst, og fíggjarkreppan, sum nú leikar á, er einki undantak. Stórt hall verður á løgtingsfíggjarlógini og eingin vil ella torir munandi at økja um almennu inntøkurnar t.v.s. at hækka skattir og avgjøld. Í einum vanligum fólkaræði høvdu ábyrgdarpolitikkarar roynt at leita eftir nýggjum inntøkum og latið breiðastu herðarnar borið tyngstu byrðarnar. Men her í Føroyum er 50% skattahámarkið og skattalættar ein mantra, eitt tabu, sum eingin flokkur vil nema við klova. Farið verður tí til verka at finna sparingar og oftast verður skorið á almanna- og heilsuøkinum. Mangan verða hesar skerjingar framdar sum mekanisk avskriving eftir donskum leisti. Broytingarnar á heilivágsøk- inum eru eitt gott dømi um hendan arbeiðshátt og tey sum fremja broytingarnar, tað veri seg politiskt og/ella fyrisitingarliga, hugsa ikki um, at viðurskiftini í Føroyum og Danmark eru ymisk. Hetta er mál, sum Sosialurin hevur sett ljóskastaran á undir heitinum “Vælferðarføroyar í fillum”. Sostatt fáa vit hesi ógvusligu sveiggini í vælferð- arskipanini – tvey fet fram og eitt fet aftur. Hesi sveiggini elva til misnøgd og ótrygd hjá teimum mongu, sum hava ymsar vælferðartænastur og veitingar at líta á í einum truplum gerandisdegi. Stór misnøgd hevur leingi verið við broytingarnar í heilivágstilskotinum, við ólavsøkupakkan og sum heild við gongdina á vælferðarøkinum. Í gjár loysti so formaðurin í Javna frá posabandinum. Í hvassari men sakligari og greiðari tíðargrein her í blaðnum prógvar formaðurin, at førdi almannapolitikkurin gongur ímóti øllum teim málum, løgtingið setti sær, tá tað 13. mai einmælt samtykti at seta ST- sáttmálan um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek, í gildi í Føroyum. Óli Wolles vísir á, at týðandi sosialar skipanir, sum við tógvið stríð eru bygdar upp, sum úrslit av sparipolitikkinum nú verða verða brotnar niður. Víst verður á, at samstundis sum ST-sáttmálin um rættindi hjá einstaklingum, íð bera brek, fær gildi í Føroyum, arbeiða føroyskir myndugleikar við broytingum og átøkum, ið ganga beint ímóti sama sáttmála – hetta hendir sostatt samstundis, sum vit júst hava bundið okkum til at halda ST sáttmálan. Her er nakað galið, hetta hongur ikki saman. Hví verður mekaniskt farið eftir teimum veikastu, hvørja ferð tað fíggjarliga lotar úr hanakjafti í hesum landi? Hví tvíhalda vit um fantasileysa og mekaniska avskriving av almannapolitikkinum hjá eini danskari stjórn, hvørs mál tykist vera ein skipað niðurlaging av vælferðarsamfelagnum? Hvat er hetta fyri nakað? Hvørjar politiskar, fíggjarligar og sosialar útgreiningar liggja til grund fyri hesum avgerðum, sum hvørja ferð koma eins og snarljós av heiðum himni og hótta við at venda upp og niður á gerandisdegnum hjá túsundtals medborgarum? ST sáttmálin er eitt frambrot. Vit byrja eitt nýtt skeið, eitt tíðarhvarv í okkara almannasøgu við at bróta júst sama altjóða sáttmála, sum markerar hetta tíðarhvarv. Her hongur ikki saman. Her lekur sum ikki einaferð millum teori og praksis. Er hetta tað land okkum hóvar? Nú sendi Javni út skriv, har vit vórðu kunnaði um viðurskifti hjá fólki við menningartarni og familj­ um teirra. Javni ger vart við heili 13 broytingar á almannaøkinum. Nakrar teirra eru hesar: • Mótrokning í pensjón­ ini, um fyritíðarpensjónist­ urin hevur inntøku • Loftið, sum sett er í mun til inntøkumiss nærm­ ast frá degi til dags • Børn við serligum tørvi, sum verða tikin heim úr Danmark, uttan at nøkt­ andi tilboð er her • Skúladagurin verður styttur hjá børnum við serligum tørvi • Stuðul til heilivág er skerdur Undan skrivinum frá Javni hevði Sosialurin skrivað opnuna “Vísið náði” sum eisini varpaði ljós á nøkur av hesum viðurskiftunum. Í Dimmuni týsdagin var grein, sum lýsti ferðina hjá einum unglingi úr Vágum, sum altíð hevði kent seg øðrvísi, tí hann hevði ADHD. Nú treivst hann væl í einum heildartilboði í Danmark og hevði funnið lívsneistan. Sum politikari, sum sosialráðgevi, sum menn­ iskja, sum føroyingur kennist tað bæði hjarta­ skerandi og hárreisandi at lesa hesar greinar og skriv. Taka burtur hálvan blindtarm? Vit hava hoyrt fleiri dømi um børn og ung við serlig­ um tørvi, sum eru send av landinum, men nú koma hesi heim í úrtíð. Vit hava hoyrt í miðlunum, at tað gongst fleiri av hesum unglingunum væl, og at tey mennast fakliga og persón­ liga í Danmark. Mær vit­ andi er einki tilboð til teirra her. Tá vit kenna tørvin hjá hesum unga menniskjanum, eigur hann at vera nøktaður. Selma Johannesen nevnir hetta alment umsorganrsvik. Eg eri samd. Um talan var um ein persón við blindtarmsbruna høvdu vit ongantíð bjóðað viðkomandi eina hálva blindtarmsskurðviðgerð! Um ein persónur hevur trý beinbrot, hjálpa vit honum ikki við tveimum av teim­ um og lata standa til við triðja beinbrotinum! Um ein ætlan er løgd, fyri ein persón sum fer av landin­ um til eitt heildartilboð, má ætlanin væl fylgjast til málið er rokkið. Heildartilboð til Føroyar Vit kunnu øll semjast um, at tað er ov ússaligt og pín­ ligt, at vit einki heildar­ tilboð hava til hesi fólk í Føroyum. Sambýlir, íbúðir, virkistilboð og røttu størv­ ini er tað okkum tørvar. Nú eru so nógv ár síðani, at hetta økið var heimtikið – men framvegis hava vit einki heildartilboð í landi­ num. Tað hevði verið besta loysnin. Tá kundu hesi børn verið hjá sínum kæru í einum kendum og trygg­ um umhvørvi. Tosa eitt mál sum ikki var fremm­ ant. Men økið hevur ikki verið raðfest politiskt! Tá tað besta ikki er ein møgu­ leiki í 2009, mugu vit taka av tí næstbesta. Samstundis eiga vit í nógv størri mun at taka tøk fyri at eitt heild­ artilboð gerst veruleiki í Føroyum. Spurningur til politikarar frá Javni Í skrivinum spyr Javni tinglimir, um vit – við støði í teimum dømunum tey nevna í skrivinum ­ halda førda alamanna­ politikkin verða nøktandi og virðiligan. Eisini verður spurt, um hann er í sam­ svar við tað, vit hugsaðu okkum, tá vit samtyktu ST sáttmálan í vár um rætt teirra sum bera brek. Og seinast verður spurt, um vit halda, at tað á fíggjarlógini er givið Almannamálaráðn­ um fíggjarligar umstøður til at kunna liva upp til sínar skyldur. Svarið er: Nei, nei og nei! Førdi almannapolitikkurin er púra óvirðiligur. Tað hevur verið so sólarklárt líka síðani ABC sá dagsins ljós. Tá ST sáttmálin var til viðgerðar í tinginum bleiv fleiri ferðir sagt, at nú mátti tað ikki henda, at vit bert samtyktu sáttmálan og annars einki gjørdu. Talan mátti ikki bert gerast um føgur orð. Vælvitandi, at ætlanin er at gera ymsikt munagott í samband við sáttmálan, mugu vit eisini staðfesta, at samgongan longu hevur tikið fleiri avgerðir, sum eru bein­ leiðis í stríð við sjálvan ST sáttmálan. Millum annað skal sáttmálin tryggja øllum møguleikan fyri at arbeiða. Kortini samtykti samgongan, at mótroknast skal frá fyrstu krónu í fyritíðarpensjónini, um fyritíðapensjónisturin arbeiðir. At børn við serlig­ um tørvi hava færri skúla­ tímar enn onnur er eisini beinleiðis í stríð við ST sáttmálan ­ sæð úr mínum sjónarhorni – tí, hvussu skulu hesi megna eitt út­ búgving ella starv, tá tey longu verða skúgva til viks í fólkaskúlanum? Um vit hava givið Almannamálaráðnum fíggjarligar umstøður at liva upp til sínar skyldur er seinasti spurningurin frá Javna. Nei, tað haldi eg ikki at vit hava. Vit hava sæð eina støðuga niður­ laging á almannaøkinum seinasta árið. Smáar upp­ hæddir á fíggjarlógini eru spardar, men tær hava havt ovurhonds stóra ávirkan á gerandisdagin hjá teimum, sum eru rakt. Tað løgna er, at spariuppskotini vit enn hava sæð, hava verið eina­ mest á almannaøkinum. Vit síggja lítið til at samgong­ an berjist fyri at bøta um støðuna. Fyrsta dagin skulu vit viðgera eina eykajáttan, sum er ovur­ honds stór. Veit tó einki um, at tað eru børn og ung við serligum tørvi, ella pensjonistar sum fáa gagn av henni. Samstundis fáa vit eitt hall sum er fleiri 100 tals­ milliónir í ár – hví hava vit tá bara sæð spariuppskot sum raka tey, sum eru so meint rakt longu sum er? Óli Wolles segði tað so rámandi í tíðindunum. “Vit fáa dagliga fráboðanir frá fólki um, hvussu verður klípt og skorið burtur. Familjurnar siga seg ikki merkja nakað til kreppuna á øllum øðrum økjum, uttan í mun til eina barn­ ið...nevniliga tað sum ber brek. Hjá øllum hinum gongur sum tað plagar.” Haldi, hetta er júst kjarnin – hví skal kreppan raka tey sum bera brek harðast... umframt pensjónistarnar, havi eg hug at skoyta uppí. Vit áttu væl at lyft í felag – men breiðastu herðarnar mest. Hárreisandi og hjartaskerandi skriv frá Javni BErgtórA HøgNAdóttIr JoENSEN