leygardagur 17. november 2001síða 14

Sosialurin Nr. 223 - 17. november 2000 7 27 pátrúgv, og at tað ikki ber til at gera søguligar for- sagnir hvørki á vísindalig- an ella nakran annan skil- bundnan hátt. Uppkastið varð evnað til sum ritgerð í 1935 og er í dag kent undir heitinum The Poverty of Historicism. Popper flutti seinni til Onglands og er í dag gitin sum ein tann mætasti heimspekingurin í 20. øld. Hansara høvuðsverk Tað opna samfelagið og fígg- indar tess er stutt síðani komið út í danskari týðing. Alan Turing Tað verður ov drúgført her at endurgeva sjónarmiðini hjá Popper í staklutum. Men ein av hansara próv- grundum tykist sólarklár. Av tí at lond eru bygd av menniskjum, verður ein og hvør søgugongd í stóran mun treytað av menniskj- ans tonkum og kenslum. Men menniskjans vitska er ikki kortløgd og variabl- arnir fyri tilgongdini í heilasynapsunum í fyrsta lagi at kalla óendaligir og í øðrum lagi, við tað at talan er um smáalisfrøðilig kvantlop, ikki spáandi um. Sostatt er ein meginfor- treyt fyri allari søgugongd eitt ókent umráði, og søg- an eitt dýpi, ikki bara, sum skaldið tekur til, av dýrari tíð, men av ógreinandi hendingateggjum, sum samfelagsfrøðingar ikki grynna í, men sum bara onkuntíð eitt skald, ein Shakespeare, ein Yeats, ein Mann megnar at hóma og lýsa, ofta og best í parabl- um og yvirsjónum. Eitt skúladømi um, hvussu fátæk tann vísinda- liga forsagnarfrøðin er, er lívsverkið hjá tí eingilska støddfrøðinginum Alan Turing. Hansara søga er eisini eitt gott dømi um, hvussu flogvitug skapan verður til, og um hvørjar treytir borgarin – í hesum føri tað tvímoralska Ong- land – býður sínum stór- mennum. Alan Turing varð føddur í London tann 23. juni 1912. Í barnaskúlanum var einki, sum bendi á, at hann hevði sjáldsom evnir, hann var smæðin og ófimur og dugdi at kalla bara natúr- frøði. Turing slapp í 1931 inn á King´s College i Cambridge, har hann fór undir at lesa støddfrøði. Gödel loypir split í dansin Tað vóru serliga tvey viðurskiftir, sum fingu týdning fyri menningina hjá Alan Turing. Annað var tað, at týskarin Kurt Gödel í 1931 hevði lopið hvøkk á allan tann støddfrøðiliga heimin við at ávísa, at ikki øll aksiom (t.e. grundregl- ur) kundu prógvast sum verandi sonn ella følsk. Støddfrøðingum sum Bert- rand Russel stillaði logikk- ur sama tørv sum átrúni, ósvitandi logisk vissa var tað Mekka, teir hildu kós ímóti. Nú lá teirra stavn- hald í sori. Alan Turing setti sær sum mál at ávísa, hvørjar grundreglur vóru óprógv- andi. Hann ímyndaði sær eitt tól, sum kundi gera eina ávísa útrokning, og sum fekk heitið ein turing- maskina. So fór hann eitt stig longur og ímyndaði sær eitt tól, hvørs skrá kundi broytast, so at tólið megnaði at útinna øll størv hjá øllum hugsandi turing- maskinum. Hetta hendi alt, langt áðrenn telduøldin var upp- runnin. Men Alan Turing hevði við sínum tanka gjørt uppkastið til ta fyrstu telduna. At týða dulskrift Um hetta mundið hevði tann spenta politiska støð- an í Europa við sær, at dulskrift og dulskriftartýð- ing tóku seg fram í ógvis- ligum lopum. Eftir at 2. heimsbardagi var brostin á, brúktu týskarar, sum viti- ligt er, dulskrift í øllum hernaðarligum samskifti. Hjá Onglandi bleiv tað um at gera at megna at týða týsk loyniboð so skjótt sum gjørligt. Hugsar ein sær t.d., at ein floti av 200 amerikonskum skip- um, við mati, vápnum og øðrum neyðsynjarlutum, var á veg yvir um Atlants- havið, ráddi um at vita, hvar týskir kavbátar vóru staddir, so ein kundi skáka uttan um teir. Flogvitið í Bletchley Park Dulskriftartýðingin – de- krypteringin – varð gjørd í Bletchley Park, einum harrasæti nakað norðan fyri London. Í 1940 fekk Alan Turing boð um at taka lut í hesum arbeiði. Sum tað flogvit hann var bleiv hann skjótt andaligur miðdepil í hesum um- hvørvi. Tann týska sonevnda Enigmamaskinan, sum hevði til endamáls at gera klárskrift um til dulskrift, var nú so framkomin, at hon kundi stillast upp á 150 milliónir milliardir av mátum. Hjá einum menn- iskja at týða eina dulskrift hevði undir hesum um- støðum tikið øldir. Fyri at makta hesa av- bjóðing varð farið undir at framleiða tað tólið, sum Turing longu í tríatiárun- um hevði hugsað sær. Tey fyrstu turingtólini vóru seinfør og klombrut, men tað vardi ikki leingi, til framleiðslan var so fram- komin, at tólini megnaðu at loysa uppgávuna nóg skjótt. Alan Turing hevði eftir stuttari tíð gjørt tvey brøgd. Hann hevði gjørt meira enn kanska nakar annar einstakur breti fyri, at Ongland kundi vinna kríggið. Og hann hevði skapt, í frumsniði, telduna og tólmennið, eina upp- finning, sum nú snurrar í skrivstovum og kømrum, í skúlum og á stovnum um allan heimin, og sum fer at fáa avleiðingar fyri heims- ins framtíð, sum neyvan nakar enn dugir at meta um. Tøkkin Alan Turing fekk, eftir at kríggið var av, eina merki- liga lagnu. Sum so mangur annar úrmælingur í vestur- heiminum var Turing sam- kyndur. Á lærda háskúla- num í Cambridge og mill- um teir gávuríku serskølt- arnar í Bletchley Park var hetta eingin trupulleiki. Men eftir eitt innbrot var Turing so óskettin at av- dúka sín kynsliga drátt fyri løgregluni. Samkyn var um hetta mundið ein revsi- verd brotsgerð í Onglandi. Alan Turing varð hand- tikin, skuldsettur og dømd- ur. Bløðini greiddu frá bæði sak og dómi. Seinni varð hann tvingaður at fara til psykiatara og fáa hor- monviðgerð. Alan Turing, sum var viðkvæmur, toldi ikki hesa eyðmýkjandi viðferð. Tann 7. juni 1954 fór hann inn í sítt sovikam- ar við eini upploysing av blásýru og einum súrepli. Hann stakk súreplið niður í eitrið og át av tí. Hann var ikki meira enn 42 ár, tá hann doyði. Nevnt kann vera til sein- ast, at enski rithøvundurin Robert Harris í skaldsøgu síni Enigma hevur lýst um- hvørvið og hendingarnar í Bletchley Park. Filmurin Enigma, sum byggir á skaldsøguna, varð frum- sýndur fyri stuttum. Alan Turing er fyrimynd fyri høvuðspersóninum Tom Jericho, sum verður leiktur av Dougray Scott. Oman aftur til London Tíðin er komin til at siga Marx gamla og Turing far- væl. Eg gangi úr Swain´s Lane í ein vestan og komi 20 minuttir seinni til Hampstead Heath, sum breiðir seg millum High- gate og Hampstead, ein stór, grøn heiði, við lund- um og markum, heyggjum, vøtnum og hyljum. Fram við vøtnunum sita menn við tráðu, ein møtir eldri, brosandi hjúnum og pedagogum við børnum. Hampstead heiði er kend úr njósnara- og krimiskald- søgum, her hava bæði Inspector Morse og Dal- glish reikað. Komin niðan á Parlia- ment Hill síggi eg óvitar ganga og senda papírs- drekar á flog. Uttast í havsbrúnni, móti bláum himli, tekkist tann skørð- uta røðin av londonskum háhúsum. Býurin breiðir seg undir mær, glæsiligur, ein avbjóðing fyri likam og sál. Men ferðin í High- gate og á Hampstead heiði hevur veitt styrki og treysti. Hugagóður seti eg kós móti smogustøðini Belsize Park. Høggmyndin av Karl Marx (1818-83) í Highgate kirkjugarði. Mynd: Hanus Kamban Highgate. Trøini hevja sínar prúðu bular. Mynd: Hanus Kamban 6 Sosialurin Nr. 223 - 17. november 2000 C M Y K 26 Hanus Kamban Meginbýurin hevur yvir sær eitt skundigt og flakk- andi stev, sum kann rína eisini við tann meira seig- liga ferðamannin. Í grund- ini er býurin ein risastórur, hvíluleysur marknaður, vara av alskyns slag og í ófatiligari mongd prangar allastaðni, klæðir, amboð, fløgur, bøkur, sjónbond, list veittra av diskum og úr sýnisgluggum, lýsa av pla- katum og úr ljósreklamum. Tann, sum ikki eigur eitt festi av medviti, kann í hesi støðu verða tikin av fótum og gloyma tær ætl- anir, hann gjørdi, áðrenn hann fór frá húsum. At enda vappar hann í somu takt sum stórbýarins bú- fuglar ella melur høvuð- leysur í klingur, sum fluga í fløsku. Kós í beinan norðan Eftir at hava búð nakrar ferðir í London havi eg funnið mín egna máta at vinna á hesum vanda. Eg spáki mær av Regent Pal- ace Hotel og verði eitt bil seinni gloyptur av smogu- breytini á Piccadilly. Við diskin keypi eg eitt Travel- card, tað hevur gildi fyri ein dag og er kanska bílig- asti máti at ferðast uppá, um tú brúkar smogubreyt- ina nógv. Eg finni ta svørtu North- ern Line, hon gongur í ein beinan norðan, aftan á Camden Town greinar hon seg sundur sum ein kvísl, annar tindurin gongur móti High Barnet og hin móti Edgware. Eg velji High Barnet og siti eina løtu seinni í smogutokinum. Vit píla norðureftir, sum vit nærkast Highgate fækka ferðafólkini, og til endans eri eg næstan einsamallur. Tað lætnar fyri andanum At koma út úr smogutoki- num í Highgate er merki- ligt, ein følir straks, at her er ein onnur luft, sum ein verður førdur niðan gjøgn- um tær ómetaliga høgu rullitrappurnar, blæsir frískligur vindur oman ímóti einum, bygdarluft, gróður, andadrátturin frá svalligum trøum. Útkomin í erva varnast tú beinan vegin, at her er landslagið øðrvísi, við heyggjum og brekkum. Millum húsini vaksa runn- ar og urtagarðar. Tað grett- ir ikki, tá eg komi upp á slætt í Highgate, at eg havi ta somu kensluna: eg føli meg sum ein fanga, ið er útsloppin eftir drúgva tíð í myrkum kliva. Highgate er, sum tað skilst, ein av forstaðunum til London. Aftur í miðøld hava fólk búð her. Tíðliga í tíðini fóru aðalsmenn at byggja sær stásilig frítíðar- hús her norði. Ivaleyst hevur tann reina luftin lokkað, men eisini útsýnið, av Highgate heygi sæst suðureftir yvir ein stóran part av London. Í dag er forstaðurin avtakin við dýrum hvítum ella svørt- um húsum, ofta við stav- lagi og kúputum karnapp- um, og við smáum, prang- andi gørðum. Highgate kirkjugarður Av Archway Road sneiði eg niðan eftir Southwood Lane. Eg møti einum gøtu- sópara, við trillubøru, kustum og skuplum, hann yppir øksl og heldur fyri við meg, at stjórnin hevur slept sær og sínum feløg- um upp á fjall. Eg kveiti rundan um meg, oktober- máni er, við ógvisligum leyvfalli, vit vassa upp undir øklar í bløðum. Eg skilji mannin væl. Hvussu skal hann, ein lítil, skarp- leiddur Sisyfos, makta hesa uppgávu einsamallur? Men stjórnin tykist at hava sínar tankar aðrastaðni. Uppi á Highgate Hill Street er ein lítil kafé, fólk sita um eitt uttanduraborð og fáa sær morgundrekka. Pallmyndin er næstan bygdaslig, lýkka er í luft- ini, her er eingin ferðsla og eingin verksmiðjuroykur. Oman av Highgate Hill, á skák frá høvuðsgøtuni, gongur ein smøl, krókut gøta, við høgum múrum í bæði borð, Swain´s Lane eitur hon. Eg smúgvi oman eftir henni og komi eina løtu seinni til eitt veldugt jarnportur. Hetta er High- gate Cemetery, kirkjugarð- urin. Hinumegin vegin heldur duravaktarin, ein ung blídlig genta, til, eg gjaldi og verði læstur inn. Fram við gøtuni síggjast allastaðni gravsteinar, minnismerkini pranga, við lovorðum yvir tey deyðu og smáum standmyndum av Mariu moy ella Krist- usi, sniðið hevur barokkan, kynstrugan dám. Eitt bragd av feigdardyrkan rekur ímóti einum, nívandi sum eitt lívsvont farg. Tað stranga profetbráið Eg sneiði til vinstru, gangi einar 2-300 metrar, og har, høgrumegin gøtuna, síggi eg grøvina, sum í meira enn hundrað ár hevur drig- ið tað størsta talið av píla- grímum til Highgate kirkjugarð. Á einum veldugum, fýr- kantaðum stabba síggjast høvdið og tað ovasta av herðunum á Karl Marx, myndin er tung og strong, fullskegg, yvirskegg og eygnabrýr trína fram í grovum strikum, profet- bráið leggur seg tungt og ómótsigandi yvir áskoðar- an. Tann søguliga forsøgnin Tú stendur andlit til andlits við tann týska jødan, sum boðaði frá einum utopia, har menniskjan, endiliga loyst úr eyðvaldsins fjøtr- um, slapp at fullføra sínar innaru møguleikar. Hans- ara gitnasti lærusveinur, Vladimir Uljanov, gjørdi kunnugt, at koma skuldi eitt ríki, har staturin fór at hvørva og menniskjan gerast fullkomin. Hansara eftirmenn itu Stalin, Pol Pot, Milosevic og Saddam Hussein. Og nú, í tí Harrans ári 2001, krøkir eyðvaldið – kapitalurin - sínar krám- hendur um heimin, koll- veltir stjórnum og býður sínum lýdnu finnum – ein- um Blair, einum Bush – at bumba fjar lond, so at valdið hjá fleirtjóða fyri- tøkunum skal verða full- komið. Sigast má, at væl varð spátt! Í Indonesia er arb- eiðsdagurin, hjá teimum kvinnum, sum trælka fyri altjóða fyritøkurnar, komin upp á 48 tímar! Svarið hjá Popper Millum tær mongu avleið- ingarnar av marxismuni finna vit eisini ta sam- felagsfrøðiligu hugsan, at tað ber til vísindaliga at skilja, allýsa og greina tær lógir, sum stýra søgu- gongdini, og, víðari, út frá hesi greining at gera neyv- ar søguligar og samfelags- ligar forsagnir. Tað var ikki óvanligt í mínum upp- vøkstri, at samfelagsfrøð- ingar ella politologar, sam- svarandi hesum ástøði, søgdu seg vita, hvussu framtíðin fór at arta seg. Men longu á vetri 1919- 20 gjørdi tann blaðungi Karl Popper (1902-1994) úr Eysturríki uppkast til eina tesu, har hann førir fram, at ein og hvør trúgv á søguliga lagnu er rein Flogviti í Bletchley Park Alan Turing hjálpti bretum at vinna kríggið og legði samstundis lunnar undir telduøldina. Fyri hetta fekk hann bara ótøkk Við eitt av vøtnunum á Hampstead heiði. Maður sæst sita við tráðu. Mynd: Hanus Kamban