fríggjadagur 25. september 2009síða 28

Nr. 183 • 25. september 2009 Vikuskifti 28 Afturhaldið Var orðbragdið hjá føroyskum tjóðskapar­ fólki merkt av stjórnmálarembingum í Danmark, var tað tað ikki minni hjá teim­ um, ið stóðu ímóti tjóðskaparrákinum í almennu umrøðuni og tað var eingin hissini mótstöða – at kalla alt tað danska valdið í Føroyum verðsligt sum andligt. Sum dømi um orðbragdið hjá mótstöðuni fari eg her at taka fram tvær greinar eftir Emil Bruun, Havnarprest. Greinarnar stóðu í Færøske Kirketidende, onnur í februar í 1891, hin í september 1894. Í fyrru greinini er Emil Bruun føroyskum máli upp á seg góðviljaður. Hann heldur, at føroyskt sakt ans kann stimbrað tað andliga lívið hjá almúguni og vera til stóra veking, sum hann málber seg. Kortini ivast hann í, um føroyskt evnar at gerast kirkjumál. Eitt kirkjumálsskifti er eitt alt ov mikið stórt tak, heldur hann, og forðingarnar so nógvar, tað stígist ikki yvir tær. Í seinnu greinini er allur góðvilji útkóln­ aður í Havnarpresti. Við tilvísing til sög una um málruðuleikan í Babel, vil Emil Bruun nú við kronglutum guðfrøðiligum grund­ gevingum vísa, at tað er ókristiligt at krevja føroyskum rætt innan kirkjugátt. Tjóð skaparligur ymiskleiki kyknar úr synd­ ini, sigur hann. Rættur kristindómur er yvir öllum tjóðskaparmuni. Yvirhövur kann sigast, at orðbragdið hjá Havnarpresti er eyðkent fyri mótstöðuna móti føroyskum kirkju­ og skúlamáli hesi árini og minnir ikki sørt um tær próv­ grund ir, sum afturhaldið fyrr á öldini hevði brúkt víðahvar um Evropa til at beita frá sær kröv um borgarlig rættindi, eitt nú talufrælsi, trúarfrælsi, javnstöðu fyri lógini o.s.fr. Seinni fyrst í tjúgundu öld, tá ið fak felagsrörslan fekk hövdið fyri seg, vóru somu próvgrundir havdar á lofti aftur, hesa ferð til at røkja kröv av um búskaparlig og sosial rættindi. Hesar próvgrundir eru eitt trísligið reip. Fyrsti táttur er grundsetningurin um nyttuloysi. Hóast tað, ið stevnt verður ímóti, kann vera bæði tiltrongt og rímiligt, enntá virðingarvert, er tað alt tað sama til fánýtis, ein viðfáningur bara. Annar táttur er grundsetningurin um övuta ávirkan. Hann sigur, at hvussu víkir og vendir endar öll umbótarstevna illa. Umbøtur hava ta natúr, at úrslitið av teimum javnan er tað övuta av tí, sum ætlað var. Triði tátturin er grundsetningurin um skaðasemi. Tað eru óráð at broyta, hvør ið so broytingin er, einskærað skilaloysi. Hetta trísligna orðbragdsreipið er tað, Emil Bruun lesir seg eftir í sinum mál­ flutningi. Í fyrru greininini brúkar hann grundsetningin um nyttuloysi. Tað er til fánýtis at royna at fáa føroyskt inn um kirkjugátt, forðingarnar so nógvar. Í seinnu greinini týðar hann til annan og triðja grundsetning. At ætla sær føroyskt sum kirkjumál fer í fyrsta lagi og eftir öllum líkindum at enda öðrvísi enn tjóðskaparfólk ætla, tað fer ikki at menna trúarlívið í oyggjunum, men tvørturímóti at beina tað út á eina oyðigötu hagar, ið andligur deyði og gröv bíða. Í öðrum lagi er føroyskt kirkjumál ein vanlukka í öllum førum. V.ö.o. Emil Bruun doyr frá öllum sam­ huga við føroyskan tjóðskap og fær lív aftur í endurnýggjaðari trúgv upp á danskt og hitt óskerda, danska eindarríki. Friðrik Petersen: Eitt hamskifti Orðbragd av samlíkum slag sum hjá Havnar presti er í ymsum greinum í Dimma­ lætting, t.e. ritstjórnargreinum, og kemur so við og við til sjóndar eisini í tí, sum Friðrikur Petersen skrivar um kirkju­ og skúlamálsspurningin. Tað hevur verið mongum tilevni til undran, tað áskoðanarliga hamskiftið Friðrik Petersen sýnist at fara ígjøgnum í tjóðskapartíðini. Í Móðurmál stórt er títt fall, yrkt átjanhundrað og sex og hálv fjers, er hann við til at birta upp í tjóð skaparkensluna, men í árunum um og eftir aldarskiftið er hann ein av teim­ um, ið stendur fastast ímóti, at føroyskt fær innivist í kirkju og skúla. Men slík undran man helst standast av, at tjóð­ skapar­ ella føroyingafelagstíðin í Før oy um verður skoðað úr einum ov lítið víð um sjónarhorni, so bert tann føroyski pallurin er í ljósmála, annað, eitt nú tann danska víddin, fellur líkasum í døkkan. Veruleikin var tó, sum fyrr nevnt, at tað sum fyrifórst í Føroyum tey árini, var nær bundið at stjórnmálasorðaskiftinum í Danmark. Meginbrotrivan, sum gekk har, ið fólkaræðið og andstöðan móti tí skúraðu hvørt móti öðrum, skoraði seg langt inn í føroyskt tilvit eisini. Hans Jacob Debes skrivar í Nú er tann stundin... um Friðrik Petersen, at hann var ein maður „við öllum konservativum eyðkennum“. Íðan hvat er so lögið við tí, meðni, at ein maður við „öllum konservativum eyðkennum“ í seinnu helvt av nítjandu öld vildi andöva móti einum ráki í samtíðini, sum bar at fólkaræði. Í donskum afturhaldshuga tá á dögum var fólkaræði óðamannaverk eins og viðurskiftini vóru, samfelög í skjót­ ari broyting enn eygað og vit evnaðu at skilja, gomul hevd og viðtikin virði skrædd úr skonkum, upploysing, evnaloysi og óskil fløddi at innan­ sum uttanlands. Tað vit vita var Friðrik Petersen longu í studentaskúlaárum sínum í Reykjavík farin at ivast í, um rætt var at gera tjóðskap um til politisk kröv um sjálvræði. Sum árini gingu og stríðið um fólkaræðið í Danmark harðnaði, vaks hesin ivin í Friðriki Petersen og fekk hann at enda heilt at venda tjóð­ skapar rørsluni baki. Samanumtikið vóru tað sostatt karm­ arnir um donsk stjórnmál og orðaskiftið um fólkaræðið í Danmark, sum í stóran mun skaptu móðurmálsumrøðuni í Føroyum tað orðbragd, hon fekk, tað sama hjá teimum, ið vóru fyri føroyskari málreising, sum hjá teimum, ið vóru ímóti. Veking og málstevna Vit fara nú fram í tjúguni, í triðja tíðar­ skeiðið, sum her er til viðgerðar. Tey árini, meðan politiska skipanin í lögtinginum, sambandið og sjálvstýrið, skorðar seg sjálva fastari og fastari í endaleysum munnsjabbi um málspurningin (og ger tað heilt fram til 1938), hendir eitt, frøðiliga yvirhövur lítið eftirgáað, men kortini avgerðandi umskifti í Føroyum, eitt umskifti, sum kom at ávirka føroyskt máltilvit og orðbragdið í umrøðuni um málið í eftirtíðini. Hetta umskiftið er tað frambrot, ið Orðbragd og umrøða Hugleiðing Carl Jóhan Jensen Í eini framtíð, ið fyri alt skal vera rationell, er málsligt fjølbroytni meir til bága enn nyttu. Eftir hesi fatan eiga mál, eisini føroyskt sjálvandi, at verða javnað til eitt altjóða og marknaðarskilligt nýmál (Seinni partur)