fríggjadagur 16. oktober 2009síða 14

14 Nr. 198 - 16. oktober 2009 Tjóðveldi vil, at komm­ unurnar nú verða skip­ aðar í færri og sterkari eindir, og at nýggja álitið ikki gerst lokað sam­ gongumál og kastibløka. Okkara fremstu ýti eru: At ábyrgdir og uppgávur eru greiðar. At frælsið hjá kommununum at virka og mennast er veruligt. Og at ein nýskipan ikki undirgrevur ta samhalds­ føstu og stigvaksandi skattaskipanina – sum nú verður skotið upp Nýggja kommunuálitið varð lagt fram fríggjadagin 9. oktober. Og mánadagin 12. oktober hevði aðal­ stjórn Tjóðveldisins fund við kommunalpolitikarar floksins úr øllum landinum um álitið og víðari gongd­ ina. Nógv sjónarmið vórðu førd fram, og flokkurin fer at hava fleiri fundir saman við kommunalpolitikarum, serfrøðingum og floks­ limum um málið. Ongar endaligar niður­ støður vórðu gjørdar um smálutirnar í álitinum. Men uppskotið til komm­ unala umskipan varð við­ gjørt í mun til hugsjón, stevnu og stevnumið Tjóðveldis. Út frá hesum, eru fyribils niðurstøðurnar, sjónarmið­ ini og ýtini hjá Tjóðveldi hesi: Kommunalu eindirnar og frælsi: Málið er, at landið sjálv­ sagt skal hava ein sterkan høvuðsstað, men at hini økini í landinum skulu kunna mennast við rímiliga javnbjóðis møguleikum og styrki. Til tess at røkka hesum máli tykist skila­ betri at miða eftir 5­7 kommunum heldur enn 7­9 (og harvið minka um vand­ an fyri gjógv ímillum A og B kommunur). Kommunur­ nar skulu hava styrki til veruliga at bjóða fjølbroytt mentanar­ og trivnaðar­ tilboð, at draga lært fólk, vinnu og íløgur til sín, og at seta sær høg umhvørvis­ og orkumál. Rætt er at áseta kommunueindirnar við lóg, men kommunurnar eiga at verða hoyrdar og fáa høvi at velja og finna saman innan ávísa freist. Uppgávubýti og at leggja út málsøkir: Tjóðveldi er samt við nevndini um, at fólkaskúlin og eldraøkið eru tey stóru málsøki, ið kunnu umsitast í nýggju kommunalu eindunum. Men eldraøkið eigur at verða fyrsta økið, ið verður lagt út. Har hava kommunurnar longu ávísar innihaldsligar og fyrisiting­ arligar royndir við eldra­ sambýlum og dagsstovnum – og har er uppskot um rammulóg gjørt fyri árum síðani. Eisini er økisskipað infrakervi og økisleiðsla í heimarøktini. Fólkaskúla­ økið krevur hinvegin stórar prinsippiellar avgerðir um minstukrøv og pedagogiskt frælsi hjá kommununum og skúlunum. At rættindini, tænastan og tilboðini til borgararnar bøtast og verða kjølfest hjá kommunum við eldraøkinum fyrst, kann bert gagna loysn á ivaspurningum í sambandi við fólkaskúlan. Skattabýti, blokkur, samhaldsfesti og ábyrgd: Veikasti parturin í nýggja kommunala álitinum, er tann fíggjarligi parturin. Tað er harmiligt, tí á hes­ um hvílir alt hitt – bæði veruligi møguleikin at fremja umskipan og broyt­ ingar, men eisini møguleik­ in fyri einum alneyðugum greiðum ábyrgdarbýti millum land og kommunur. Nevndin hevur verið skerd í arbeiðssetninginum frá landsstýrinum, tí har er hon bundin til ikki at viðgera eina nýggja skatta­ skipan fyri kommunurnar. Kommunuskatturin er jú í dag ”flatur” ­ t.e. at øll gjalda sama lutfall av inn­ tøku – meðan landsskattur­ in er stigvaksandi (pro­ gressivur), har breiðastu herðarnar gjalda lutfalsliga meira, tess meira vit tjena. Fólkaflokkurin hevur so kravt, at ongin broyting skal verða. Hvussu javnað­ arflokkurin hevur góðtikið tað, er ófatiligt. Ístaðin hevur javnaðarflokkurin nevnt ”blokkstuðul” frá landi til kommunur. Trupulleikin er: At verður skattaskipanin ikki broytt, so kommunu­ skatturin eisini kann krevj­ ast inn stigvaksandi, og vit kortini leggja stór sam­ felagsøki út til kommunur­ nar, so verður samhalds­ fasta fíggingin av vælferð­ arsamfelagnum undirgrivin og tey, ið hava minst koma at gjalda uppaftur meira. At verður ”blokkstuðul” latin frá landi til kommun­ ur, so er øll greið ábyrgd farin beinanvegin og eisini frælsið hjá kommununum. Tá skal samráðast um blokkupphædd við jøvnum millumbili. Sum royndirnar úr øðrum londum prógva (og viðurskiftini hjá einum ávísum oyggjalandi) – so vilja kommunurnar geva vantandi blokkstuðli skyld­ ina, um tær ikki megna at røkja sínar uppgávur. Meðan landið vil geva kommunum skyldina fyri ikki at duga at húsast nóg væl við pengunum. Ein ævig ábyrgdarblaking. Tjóðveldi mælir til at kommunuskattaskipanin verður samhaldsføst Kommunala umskipanar­ nevndin er eisini greið um vansarnar í arbeiðssetningi­ num og mælir frá ”blokk­ stuðli”. Ístaðin ger hon eina neyðsemju, um bara at flyta niðasta landsskatta­ stigan yvir til kommunur­ nar, og roknar út nakrar ”afturberingar” frá landi til kommunur fyri ymsar frádráttir í landsskattinum. Men hetta bøtir ikki nakran sosialan ójavna. Og hóast ein upphædd í fyrsta umfari kann útvegast til eldraøkið og fólkaskúla við bert at flyta niðasta stig í landsskattinum til komm­ unur, so fer fíggingin til hesi øki skjótt at raka sítt loft, um økini skulu menn­ ast og útbyggjast. Og tá er bert flatur skattur í komm­ unum til at fíggja menning­ ina. Hetta kann gerast ein tann størsta sosiala skeik­ lingin í nýggjari tíð. Tí mælir Tjóðveldi staði­ liga til, at skattaskipanin verður broytt, soleiðis, at kommunuskattur eisini verður ásettur stigvaksandi (progressivt). Og at hetta verður fíggingargrundar­ lagið til nýggju økini hjá kommununum. Tjóðveldi mælir staðiliga frá blokkstuðli til kommunurnar. Og Tjóðveldi mælir somuleiðis frá eini stórari ”afturbering” til kommun­ urnar fyri frádráttir í lands­ skattinum. Tað fer at læsa frádráttir fastar og elva til eina sera stirvna skipan. Tí um landið ynskir at broyta eina frádráttarskipan í landsskattinum, skulu kommunurnar so missa pening at fíggja grund­ leggjandi vælferðartæn­ astur og fólkaskúla? Greitt skattabýti í eini stigvaksandi skipan er besta og greiðasta loysnin. Saklig útjavningarskipan Nevndin tekur ikki bein­ leiðis støðu til eina útjavn­ ingarskipan millum komm­ unurnar, men vísir á ymsar útjavningarlyklar – bygdir á inntøkugrundarlag og út­ reiðslutørv til ávísu økini. Tjóðveldi vil eina útjavningarskipan, ið ikki er bygd á at løna ábyrgdar­ loysi ella at revsa virkis­ hug. Men sum byggir á tey sakligu atlitini, sum nevnd eru í kommunuálitinum og frágreiðing frá Búskapar­ ráðnum. Nevniliga, at kommunurnar hava ymsa fólkasamanseting og hava tildømis eitt ávíst tal av børnum, ið skulu hava dagsstovna­ og skúlatilboð. Aðrar hava eitt nú stórt tal av eldri við rætti til ávís tilboð. Hetta er á útreiðslu­ síðuni. Á inntøkusíðuni verður hugt at, hvussu inntøku­ meðalið er í kommununi. Og millum hesi sakligu atlitini verður settur ein javningarlykil. Sambært teimum døm­ um, ið verða nevnd í álitin­ um, er ikki eyðugt at tosa um nakra ”revsing” av høvuðsstaðnum ella nakra gávu til kommunur, ið hava verið ábyrgdarleysar. Í mun til støðuna í dag, har eldraøkið og fólkaskúli eru landsfíggjað – sam­ haldsfast – má sjálvandi eisini haldast fast um eitt ávíst samhaldsfesti í fígg­ ingini, tá hesi mál verða løgd til kommunurnar. Skýmaskot og tíðar­ freistir fyrst og fremst hjá landsmyndugleikum Í sambandi við uppskotnu tíðarfreistirnar um at leggja kommunur saman við lóg og at hava nýtt kommunu­ val, tykist kikarin venda rættiliga øvut. Tjóðveldi tekur undir við hvøssum tíðarfreistum, men tær mugu fyrst og fremst verða settar lands­ stýri og løgtingi, sum skulu fyrireika bæði rammulógir, skattaskipanarbroytingar og geva bæði kommunum og vanliga borgaranum høvi at taka støður og verða hoyrd. Tjóðveldi fer staðiliga at heita á landsstýris­ samgonguna um ikki aftur at viðgera slíkt stórmál sum ”samgongumál” í skýmaskotum. Hetta er sjálvsagt mál fyri allar flokkar og allar føroyingar. Vil hervið heita á lands­ stýrið um beinanvegin at leggja nýggja álitið til aðalorðaskiftis í tinginum saman við einum uppskoti til samtyktar um tíðarætl­ an. Annars at lata flokkar viðgera málið frítt og uttanfyri allar samgongu­ blokkeringar – og at skipa almennar hoyringar um málið kring landið. Kommunanna ábyrgd, frælsi og samhaldsfesti Høgni Hoydal Fyri aðru ferð í ár vil Mentamálaráðið skerja lestrarstuðulin. Í mars í ár vóru vit vitni til fleiri skerjingar, sum serliga raktu lesandi í Føroyum. Nú hevur Mentamálaráðið aftur gjørt uppskot til løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um lestrar­ stuðul. Ætlaðu skerjing­ arnar í hesum uppskoti fara ikki bara at merkjast hjá teimum, sum lesa í Føroyum, men í stóran mun tey, sum leita sær út um Norðurlond at nema sær útbúgving. Vit mótmæla, at ÚSUN­ stuðulin skal skerjast frá 120.000 kr. árliga niður í 80.000 kr. Ein lækking av ÚSUN hevði havt við sær stóra ávirkan á fakliga tilfeingið í Føroyum, tí færri føroyingar fara at leita sær út um Norðurlond at útbúgva seg, og fakliga fjølbroytni fer at minka. Hetta er ein beinleiðis andsøgn mótvegis nútíðar samfelags og politisku eggjanini um, at ung í Føroyum skulu fara í onnur lond og venda heim aftur við nýggjari vitan og fjølbroyttum royndum. Vit mótmæla, at tey, sum longu fáa ÚSUN missa stuðulin. Fylgirnar kunnu verða, at lesandi ikki hava møguleika at gjøgnumføra byrjaða útbúgving, tí fíggj­ arligu fortreytirnar verða broyttar so nógv, at tað ikki longur fer at bera til hjá teimum at halda fram. Vit mótmæla, tí færri helst fara at taka eina master útbúgving. Sum dømi kann nevnast, at lesandi í Skotlandi fáa pening frá SAAS í fýra ár. Ynskja tey síðani at taka eina master útbúgving, sum í flestu førum tekur eitt til tvey ár, hava tey stóran tørv á núverandi ÚSUN­stuðulinum. Flestu útbúgvingarnar kosta væl omanfyri 80.000 krónur. Vit mótmæla, at ÚS ikki verður prístalsjavnaður aftur komandi lestrarár. Vit vóru vitni til somu skerjing fyrr í ár, har vit somuleiðis mótmæltu við teimum grundgevingum, at hetta lættliga kundi gerast ein endurtøka, sum vit síggja úrslitið av í hesum uppskot­ inum. Lesandi í Føroyum verða við ætlaðu skerjing sett í eina tronga støðu, tí livikostnaðurin í samfelag­ num stendur ikki í stað. Tað verða áhaldandi gjørdar samanlíkningar millum føroyskan lestrar­ stuðul og tilsvarandi stuðul í hinum Norðurlondum. Hetta er ikki rímiligt. Londini, samanborðið verður við, hava eitt sera gott og breitt útbúgvingar­ tilboð, sum ikki kann samanberast við útbúgving­ artilboðið í Føroyum. Tá møguleikarnir eru so avmarkaðir í Føroyum, er tað av alstórum týdningi at veita so góðar stuðuls­ møguleikar sum gjørligt, so at føroyska samfelagið fær væl útbúgvið fólk innan øll øki. Umframt at hava so nógvar útbúgving­ armøguleikar sum til ber her heima. Samanbering­ arnar taka ikki hædd fyri kostnaðarstøði og møgu­ leikum hjá lesandi annars. Um endamálið er, at allir føroyingar skulu fara uttan­ lands at lesa, men tó ikki út um Norðurlond, er fínt at skerja stuðulin. Vilja vit hin vegin, at føroyingar skulu støðast í Føroyum og fáa sær útbúgving her, fara uttanlands í eitt tíðarskeið fyri at økja um vitan og fjølbroytni í hesum landi skal raðfestast øðrvísi. Meginfelag Føroyskra Studenta og ráð teirra lesandi á øllum deildunum á Fróðskaparsetri Føroya og á Vinnuháskúlanum hava í viðmerkingum til MMR mótmælt ætlaðu skerjingarnar. Skerjingar­ nar eru ikki í tráð við útsagnirnar, sum koma frá løgtingsins røðarapalli og landsins hægstu myndug­ leikum, sum siga seg raðfesta útbúgving og gransking fyri at Føroyar skulu gerast eitt fram­ komið vitanarsamfelag. Meginfelag Føroyska Studenta og ráð teirra lesandi á Føroya Sjúkrarøktarfrøðiskúla Føroya Læraraskúla, Søgu­ og Samfelags­ deildini Føroyamálsdeildini Náttúruvísindadeildini og Vinnuháskúlanum Tórshavn 15. oktober 2009 Mótmælisskriv frá lesandi viðmerkingar