týsdagur 27. oktober 2009síða 10

10 tíðindi Nr. 205 - 27. oktober 2009 Á miðdegi í gjár handaði Jan Simon­ sen, formaður í arbeiðsbólkinum, Aksel V. Johannesen, landsstýrismanni í heilsumálum frá­ greiðingina »Krabba­ meinsætlan fyri Føroyar«. Landsstýris­ maðurin raðfestir frá­ greiðingina sera høgt KRABBAMEINS­ ÆTLAN Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Tað var fyrrverandi lands­ stý­rismaður, tá í Almanna­ og heilsumálum, Hans Pauli Strøm, ið setti hesa kann­ ingina í verk. ­ Hetta var í september í fjør, so tað hevur tikið umleið 13 mánaðir at koma á mál í hesum arbeiðinum, sigur Jan Simonsen, sum hevur verið formaður fyri arbeiðsbólkin. Tað var eitt nú eftir til­ skundan frá Krabbameins­ felagnum, at arbeiðsbólk­ urin varð settur á stovn. Men hvat hevur so arbeiðs­ bólkurin lagt størstan dent á í sínum arbeiði. ­ Vit hava havt ein arbeiðs­ setning at ganga eftir, og har hava vit sett fokus á all­ ar teir liðir, sum ein sjúkra­ tilgongd hevur hjá krabba­ meinssjúklingum. Tað ræð­ ur um at fáa eina rationella sjúklingagongd, har sjúk­ lingurin kemur skjótt ígjøg­ num øll liðini og fær eina dygdargóða viðgerð, sigur Jan Simonsen. Arbeiðsbólkurin hevur eisini sett sjóneykuna á fyri­ byrgingarøkið. ­ Kanningar aðrastaðni hava víst, at ein triðingur av krabbameinssjúkum kann fyribyrgjast, so tann partin hava vit eisini fokuserað uppá, sigur Jan Simonsen. Hartil kemur, at tað var eitt ynski frá Krabbameins­ felagnum, at ljós eisini varð varpað á gransking. ­ Og tað er eitt ótrúliga tý­dningarmikið øki, serliga tá hugsað verður um at fáa fólk at støðast innan sjúkra­ húsverkið og at fáa rekrutt­ erað ný­ggj starvsfólk. Og ikki minst, at tað kemur sjúklingunum tilgóða upp á sikt, at granskað verður inn­ an økið, sigur Jan Simon­ sen. Mangulfull hagtøl Krabbamein er ein sjúka, ið er kend um allan heim, eis­ ini í Føroyum. Arbeiðsbólk­ urin hevði tí eina ávísa vit­ an um økið framman undan, men okkurt ný­tt kom fyri ein dag. ­ Vit høvdu sjálvandi góð­ ar keldur, so sum dátu­ grunnar og annað at arbeiða við, sum innihalda hagtøl fyri øll Norðanlond innan krabbameinsøkið. Men tað kom eitt sindur óvart á, at incidentirnir – tað vil siga staðfesting av ný­ggjum tilburðum av krabbameini – í Føroyum eru so lágir, sum teir eru. Deyðiligheitin hinvegin liggur á sama støði sum í grannalondunum, so taka vit lutfallið millum staðfestar tilburðir og deyði­ ligheit, so er deyðiligheitin í Føroyum rættiliga høg, sigur Jan Simonsen. Tað kunnu tó verða ymisk­ ar orsøkir til hesi hagtøl. Eitt nú screena vit ikki so nógv í Føroyum sum í grannalondunum, vit hava til dømis ikki mammografi­ screening. Ein onnur orsøk kann vera vantandi skrá­ seting. ­ Tað vísir seg, at vit mangla hagtøl í Føroyum. Vit hava til dømis eingi hag­ tøl yvir tað, sum verður nevnt prevalens – tað vil siga, hvussu nógvir føroy­ ingar liva við krabbameins­ sjúku eitt ávíst tíðarbil. Og vit hava ikki hagtøl yvir, hvussu nógvir føroyingar yvirliva, gerast frískir av krabbameini. Tað hava tey í øðrum londum, sigur Jan Simonsen. So arbeiðsbólkurin held­ ur, at tað liggur rættiliga nógv á láni við hagtølum, og tí eigur stórur dentur at verða lagdur á, at fáa upp­ arbeitt hagtøl innan krabba­ mein. Eitt av teimum 58 til­ mælunum hjá bólkinum sný­r seg júst um hetta, og mælt verður til, at eitt fólk verður sett burtur av at skráseta hagtøl. Gjørt íløguætlan Aksel V. Johannesen, lands­ stý­rismaður í heilsumálum, fekk handað hesa frágreið­ ingina í gjár, og tað fyrsta hann fer at gera, er at lesa hana gjølla ígjøgnum. ­ Eg havi »skimmað« frá­ greiðingia ígjøgnum, og hetta sær út til at vera eitt dygdargott arbeiði, sum eg fegin vil takka arbeiðsbólk­ inum fyri, umframt øllum teimum ráðgevingarbólk­ um, ið hava verið við til at samansjóða frágreiðingina, sigur Aksel V. Johannesen. Tað eru sum nevnt heili 58 tilmæli í frágreiðingini, summi kosta væl av peningi, onnur kosta einki. ­ Her eru fleiri tilmæli, sum eru løtt og ókeypis at seta í verk, og tey ætli eg mær at leggja dent á at seta í verk skjótast gjørligt, sig­ ur Aksel V. Johannesen. Onkur av tilmælunum miðar ímóti at útvega ný­ggj tól, eitt nú scannarar. Men har er Landssjúkrahúsið upp á forkant við ætlanina. ­ Í sambandi við fíggjar­ lógina fyri 2010 legði eg stóran dent á at peningur varð settur av til ein ný­ggjan MR­scannara og mammo­ grafisk tól, og har eru 10 milliónir settar av til ein CD­ scannara á komandi fíggjar­ lóg. Síðani verða aðrar 10 milliónir settar av í 2011 til ein ný­ggja MR­scannara og sjey milliónir í 2012 til eitt ný­tt mammografiskt tól, sigur Aksel V. Johannesen. Gransking og hagtøl Landsstý­rismaðurin í heilsumálum sigur, at tað hevur stóran tý­dning at fáa so góð hagtøl, sum tilber. ­ Frágreiðingin vísir, at meðan tilburðirnir av krabbameini í Føroyum eru munandi færri enn í granna­ londunum, er deyðiligheitin á sama støði. Tað merkir, at lutfalsliga nógv fleiri føroy­ ingar doyggja av krabba­ meini enn í grannalondun­ um. Og har er gransking og dygdargóð hagtøl av sera stórum tý­dningi, sigur Aksel V. Johannesen. Landsstý­rismaðurin sig­ ur, at hetta er nakað, sum hann fer at leggja stóran dent á, verður sett í verk skjótast gjørligt. Eitt annað, sjum lands­ stý­rismaðurin í løtuni umhugsar er, at leggja hesa frágreiðingina fyri Løgting­ ið til eitt aðalorðaskifti. ­ Ja, tað er rætt. Tað er soleiðis, at fleiri av tiltøkun­ um, sum mælt verður til, kosta nógvan pening, saml­ að væntar arbeiðsbólkurin, at tiltøkini fara at økjast við 20 milliónum krónum. Tí skulu pengar eisini fáast til vega, og tað er orsøkin til, at eg havi umhugsað at leggja frágreiðingina fyri tingið til eitt aðalorðaskifti, sigur Aksel V. Johannesen. Løgtingið hevur nógv at gera í løtuni, og tí væntar landsstý­rismaðurin ikki, at hetta verður lagt fyri tingið fyrr enn fyrst í komandi ári. ­ Men tað er einki at ivast í, at eg raðfesti hetta øki rætti­ liga høgt. Tað er soleiðis, at allir føroyingar beinleiðis ella óbeinleiðis verða raktir av krabbameini. Tí er hetta nakað, sum allir føryingar eru áhugaðir í, og tí skulu vit gera alt tað, vit kunna fyri at fyribyrgja sjúkuni, og um hon brý­tur út, at vit so basa sjúkuni, sigur Aksel V. Johannesen, landsstý­ris­ maður í heilsumálum. Raðfestir krabbameinsætlan høgt Jan Simonsen handar Aksel V. Johannesen, landsstýrismanni í heilsumálum, frágreiðingina »Krabbameinsætlan fyri Føroyar« Mynd: Jens Kristian Vang Krevur formannin frá Nú minni enn tvær vikur eru eftir til seinna umfar av afghanska forsetavalinum, krevur annað valevnið, Abdullah Abdullah, at formaðurin í teirri valmennu valnevndini verður koyrdur frá, og at annar formaður kemur í hansara stað. Abdullah Abdullah vil vera við, at verandi valnevndarformaður, Azizullah Lodin, er ikki álítandi, og at hann tí má frá innan valið tann 7. november. Hann leggur afturat, at formansskiftið er neyðugt fyri at royna at tryggja, at seinna valumfar ikki endar í sama ruðuleika sum tað fyrra. Seldi skøltar Í Kina hevur ein professari fingið átta ára fonsgul, tí hann fekk tveir bøndur í Qinghai­landspartinum til at grava nøkur lík upp, so hann kundi selja skøltarnar á alnótini. Kinesiska ákæruvaldið sigur, at teir flestu skøltarnir fóru til keyparar í Bretlandi, Fraklandi og USA. Tað er ikki heilt greitt, hvussu nógvar skøltar professarin hevur selt, men teir báðir bøndurnir hava greitt frá, at teir lótu professaran fáa umleið 1.300 skøltar, og at teir fingu umleið 100 krónur fyri hvønn.