týsdagur 17. november 2009síða 14

14 Nr. 220 - 17. november 2009 viðmerkingar Á ting er komið eitt upp­ skot um hegnskyldu, ið brýtur við kanska 1.000 ára hevd á økinum. Uppskotið er at tey, ið eiga kríatúr skulu hegna hesi burturav vegum og bústøðum. Verður ognartikið til veg ella útstykkingar, ja so skal tann íð mist hevur eisini gjalda og halda við líka tað tilhoyrandi hegni. Um hetta ikki verður hildið ­ ja so hevur kríatúreigarin endurgjaldsskyldu! Verður hetta samtykt so verður helst allur seyður tikin av har vegir og bústaðir eru. Tað einasta jaliga, ið sigast kann um hetta upp­ skotið er, at tað setur fokus á stóra trupulleikan, ið ferðslan og nógvir hagar hava av yvirkoyring, mest av seyði. Sjálvsagt er hetta vandamikið fyri fólk og seyð og sera dýrt fyri seyðaeigara, tryggingar­ feløg og bileigara. Tó hevur hetta uppskotið við sær, at óðalsmenn og bøndur eru samdir fyri eina ferðs skyld. Lagt navn til uppskotið hava Magni, Helgi, Eyðgun, Sjúrður og Torbjørn. Tað sigst, at framtíðarálit sam­ bandsins er pennasjaførur. Hvat er galdandi nú? Sum nú er, er kaos á økinum. Og hví er tað tað? Jú, tað er tí at Landsverk og játtandi myndugleikin – Løgtingið ­ ikki halda hegnskyldu sína. »Lov om hegn og mark­ fred«, vanliga nevnd »hegn­ lógin« er ein partur av sonevndu »gráubók«, ið kom í gildi í 1937 og 38, aftan á næstan tríati ára viðgerðartíð. Hart stóð á gomlum nøglum av hesi lóg, ja so hart, at vit fingu Fólkaflokkin burturúr stríðnum. Sjálvt um sera fáir bilar og vegir vóru tá, so er lógin á hesum øki fram­ tíðartryggjað, tí í grein 6 stykki 2 sigur Hegnlógin: »De foranstående regler finder ikke anvendelse på ejendomme, som adskilles ved driftevej for kvæg (geil). I dette tilfælde kan enhver ejer af ejendom, som støder op til vejen eller ligger så nær ved den, at han udsættes for at lide skade ved ved mangel af hegn, kræve hegn mod vejen. Hegnspligten påhviler alle disse ejere samt de ejere, som benytter vejen som driftevej«. Greiðari kundi tað valla sigast í 1937. Við øðrum orðum so eiga okkara 20.000 bilar og nakrir fáir jarðaeigarar at gjalda og halda øll neyðug vegahegn. Sum samfelagið er nú er upplagt, at Landsverk hevur hesa uppgávu. Um so útreiðslan fer á bilar og jarðaeigarar ella á sama hátt sum aðrar vegútreiðsl­ ur, tað vil siga umvegis landskassainntøkur og Løgtingsjáttan, er ein annar spurningur. Men sum sagt fyri at loysa trupuleikan er einans neyðugt at Landsverk og Løgting akta galdandi lógarverk. Hvat kann hetta óskilið kosta seyðaeigara? Semja er um, at ongin hagi er er so meint raktur av seyðamissi av ferðsluni sum Hoyvík. Í tríati ár hevur, uttan úrslit, verið togast við LV um hegn framvið Kalbaksvegnum. Í hesi tráti ár eru umleið 900 seyðir farnir. Tað er ein ótrúliga stór gonga. Stórur missur hjá bónda, ferðslu­ fólki og tryggingum. Vónandi eru ikki deyðs­ vanlukkur hendar av hesum óskili, men tað er ilt at vita. Vit eiga at fáa skil á hes­ um óskili ongantíð ov skjótt. Men at taka áður nevnda uppskot í álvara er »totalt langt úti«. So langt úti, at tað mest minnir um »pipar og salt«­ skemt. Vónandi vaknar Løgtingið. Øvugt hegnskylda? Hanus Vang Eitt ávíst lesarabræv um vikuskiftið fær ein at undrast á, at eitt menniskja – fyri at svína onnur út – setur seg at viðgera heila­ kyknurnar hjá øðrum. Hetta er so langt úti, at orð eru ikki fyri tí. Tað man siga rættiliga fitt um brævskrivaran Tað er ikki hvørt orð, tú skalt svara til, og ikki hvørt gildi, tú skalt fara til. Gamla orðatakið er hósk­ andi, eftir at eg havi lisið eitt framúr óseriøst lesara­ brævið, sum ein løgtings­ limur í Tjóðveldi hevði í bløðunum um vikuskiftið. Undrunarvert er, at eitt menniskja – fyri at svína onnur út – setur seg at viðgera heilakyknurnar hjá øðrum. Hetta er so langt úti, at eg havi ikki orð fyri tí. Tað man siga rættiliga fitt um brævskrivaran. Tann mest óseriøsa partin av lesarabrævinum fari eg at lata liggja. Netverk og samskifti við serfrøðingar Vamlisliga lesarabrævið finst at undirritaða, tí eg ditti mær at samskifta við skilafólk um politiskar spurningar og harumframt søki mær ráð frá serkønum samskiftisfólkum. Til hetta er í stuttum at siga, at eg havi altíð havt eitt gott netverk. Tað er samansett av nógvum yms­ um fólkum, stovnum, fyri­ tøkum o.ø. bæði í Føroyum og uttanlands. Gott netverk tryggjar, at man sum polit­ ikari hoyrir nógv ymisk sjónarmið, og at mál verða vend væl og virðiliga. Sjálvandi leiti eg mær eisini kunnleika hjá serkøn­ um innan tey ymsu sam­ felags– og fakøkini. Á tann hátt verða politiskar støðu­ takanir og avgerðir undir­ bygdar best møguligt. Vónandi er hetta gald­ andi fyri flestu politikarar her heima. Í øllum førum er hetta vanligur politiskur arbeiðsháttur aðrastaðni í heiminum. Fyri meg er heilt avgerandi, at politik­ arar duga at lurta. Positivt at samskiftið gerst betur Sama er galdandi fyri hetta at leita sær serkøna ráð­ geving innan samskiftisliga fakøkið. Onki er meira náttúrligt í tíðini, vit liva í, sum er merkt av, at øll eru stórforbrúkarar av samskifti. Í londunum kring okkum er púra vanligt, at einstak­ lingar, fyritøkur, áhuga­ feløg, politikarar og polit­ iskir flokkar leita sær ser­ køna ráðgeving innan samskifti. Í Føroyum eru tíbetur fleiri – eisini politi­ karar – ið halda somu leið. Fleiri munnu hava sann­ að, at tey, ið forsøma at samskifta væl, kunnu fáa trupult við at sláa ígjøgn­ um. Aðrastaðni er politiskt samskifti professionaliser­ að fyri langari tíð síðani, og fyrimunurin er væl sak­ tans, at sum frá líður er møguleiki fyri at hækka støðið á politiska samskiftinum. Eg hugsi, at hetta er ein positiv og røtt gongd, sjálvt um summi royna at gera hana mistonkiliga. At taka sín egna heilivág Eg skal ikki peika eftir øðrum, tí tey samskifta væl úteftir. Tvørturímóti er tað ein dygd, ið m.a. Tjóðveldi kann njóta gott av. Tann flokkurin hevur traditión fyri at gera brúk av journal­ istum og samskiftisfólki, m.a. í Løgtinginum. Tað er eisini ein royndur lutur, at í nevnda flokki eru ikki færri enn tveir fyrrverandi og alment settir samskiftis­ ráðgevarar og trý fyrrver­ andi tíðindafólk úr Sjón­ varpi Føroya. Hetta skuldi gjarna tryggjað Tjóðveldinum gott samskifti úteftir, og tað er bara positivt. Neyðarsligt er tað tó, at summi klára ikki at taka sín egna heilivág. Nú kundi eg saktans hildið fram eftir tráðnum í lesarabrævinum um viku­ skiftið, ið niðrandi umrøð­ ur “spunasmiðir”, “politisk­ ar kannustoyparar”, “chef­ ideologar” og aðrar spenn­ andi figurar. Eg vil kortini ikki fara niður á støðið hjá honum, ið skrivað hevur. Ikki ráð til tunlar í løtuni Nevnda lesarabræv geva eisini eina fatan av, at undirritaði hevur eina ógreiða støðu til tvey ávís politisk mál. Veruleikin er tó ein annar. Fyrra málið snýr seg um nógv umrødda tunnilin Norður um Fjall. Vit eru fleiri – seinast bakkað upp av Búskapar­ ráðnum – sum hava ta sjón­ armið, at Føroyar í løtuni ikki hava ráð til at gera nakr­ an tunnil Norður um Fjall. Í longri tíð havi eg ført fram ta sjónarmið, at vit í Føroyum kunnu ikki halda fram við at økja útreiðslur­ nar og at skarva av inn­ tøkunum, m.a. við at skerja og frysta ríkisveitingina. Búskaparliga er hetta ein vandamikil kós. At kósin eisini kostar vælferð hjá føroyskum borgarum, ger hana ikki minni vandafulla. Tá land okkara er komið í slættari sjógv búskapar­ liga, kunnu vit taka spurn­ ingin um tunlar upp aftur. Men ikki fyrr enn tá, og bert um tað er skilagott fyri allar Føroyar. Fólkaatkvøða er demokratiskur ventilur Aftur og aftur havi eg greitt frá, hví tað er rætt, at Føroyar framhaldandi eru skipaðar í eitt valdømi. Bert fá hava sagt seg ivast í, hvat eg meini og hví. Bert tvey ár eru liðin, síð­ ani vit fóru yvir til eitt val­ dømi fyri øll. Skipanin má fáa loyvi at royna seg. Tí eigur formansskapurin í Løg­ tinginum ikki at koma við uppskoti um broytingar nú. Fleiri týðandi fyrimunum eru við at skipa Føroyar í eitt valdømi: • Meira enn 80% av føroyingum búgva í einum samanbundnum øki • Kvinnuliga umboðanin í Tinginum skal økjast • Demokratiska undir­ skotið, har summi ikki kunnu velja allar uppstill­ aðar flokkar, má burtur • Valúrslit við órættvís­ um tingmannatali mugu burtur • Meira landspolitikkur má inn í myndina • Gamla valskipanin er leivd frá fortíðini Hesi argument eru framvegis góð og galdandi, og tað talar fyri, at Føroyar eiga at halda fast við ver­ andi skipan við einum val­ dømi fyri øll. Kemur formansskapurin í Løgtinginum – møguliga við stuðuli frá Tjóðveldi – kortini við uppskoti um at fara aftur til eina skipan við fleiri valdømum, so fer undirritaði at skjóta upp fyri Løgtinginum, at vit halda fólkaatkvøðu um valskipanin Um lokalpolitisku aftur­ haldskreftirnar ikki kunnu lata verandi valskipan sleppa at royna seg, so má føroyingurin sjálvur sleppa at avgera sína egnu valskip­ an. Hetta nevnist demokrati. Um at taka sín egna heilivág Løgtings- og fólkatingsmaður Edmund JoEnsEn Vorðið sum vikuskifti: Foreiningin hevur møti, og ”einig kommisión” mælir til bábelskan ruðuleika á bók­ stavaøkinum! Og eg, sum helt, at hasir jassarnir kundu teljast á einari hond!? Ei undur í, at tað var illveður og áarføri, serliga leygardagin um nón! FOREININGIN: Gestur var komin úr heimlandinum. Hann skuldi royna at fáa chil á óchilið, nú bókabrenningar­ tíðin nærkast. Lektarin og skálamaðurin, sum upp­ runaliga fekk øði í grindina, vóru eisini á møtinum. Krage søger mage. Hoyrdi umboð fyri Foreiningina mæla mergjað orð í Útvarpinum viðvíkjandi útlendsku bókstavunum: ”Tað skuldi vera hensyntakan til FN­regi(n).” Eg meini tað! Sambært Foreiningini man tað ikki gera petti, um fjøld av føroyingum brúkar donsk landanøvn: Polen, Syrien, Australien, Grekenland o.s.fr., men tað er ræðuligt, um okkurt einstakt land verður stavað við K og ikki donskum C! KOMMISIÓNIN: Vónbrot, snøgt sagt! Tú veitst, hvat tú kanst vænta av danskligu Foreiningini, men eisini kommisiónin!? Hatta tilmælið fer at elva til ruðuleika, og verður eitt stórt bakkast fyri móðurmálið og føroyska rættskriving. Eru málsligu hugsjónir Jóhan Hend­ riks sleptar í nýggju lon á Debesartrøð? NAVNANEVNDIN: Ein tøkk til navnanevndina! Gott, at tað framvegis glógvar í onkrum, at onkur verjir borg. UPPSKOT UM BROYTING Í STAVRAÐNUM: a­æ, i­y, í­ý. Ein Skaalemaður (ikki hin, kortini) skeyt upp, at vit seta bókstavirnar við sama ljóði undir liðina hvør á øðrum: a­æ (fyrra a og seinna æ), i­y (fyrra og seinna), í­ý (fyrra og seinna). Hatta er helst eitt frálíkt hugskot. Tað kann minna føroyingar, sum so ofta hugsa á útlendskum, á, at a og æ hava somu úttalu, somuleiðis i og y og í og ý. KURLA (@): Nú eru vit jú so altjóðalig og kunnu tískil ikki gloyma, at ein ”bókstavur” eitur kurla. Kurla má eisini sleppa við í stavraðið!? Er teldu­ heimurin annars ikki í ferð við at góð­ kenna serbókstavir hjá teimum ymsu málunum? E.S.: Sum skúlamaður og málvinur endurtaki eg: Takið IKKI útlendsku bók­ stavirnar inn í føroyska stavraðið, men umhugsið uppskotið um a­æ, i­y, í­ý! Við føroyskari stavkvøðu O, móðurmál! nú brýtur í bæði borð Eyðun á Borg