týsdagur 14. mars 2000síða 5

9 tíðindablaðið sosialurin Nr. 51 - 14. mars 2000 8 tíðindablaðið sosialurin Nr. 51 - 14. mars 2000 Opið aftur í Gøtudali Fyrrapartin leygardagin lat Shell-støðin í Gøtudali alment uppaftur. Støðin er umvæld og innan er hon gjørd heilt av nýggjum. Støðin er nú ein »Select«handil eins og vanligt er við slíkum støðum í Danmark SVEINUR TRÓNDARSON Tað var ikki eiti á fólka- mongd, sum hevði leitað sær inn í Gøtudal fyrrapart- in leygardagin, tá Shellstøð- in í bygdini alment lat upp- aftur eftir høvuðsumvæling- ina, sum er gjørd. Nýggjar oljupumpur eru settar upp og kortautomatin syrgir fyri, at tað nú eisini ber til at fylla sær olju og bensin á bilin á náttartíð. Innan er handilin full- komiliga broyttur. Alt er nýtt og øðrvísi enn tað var frammanundan. Eisini vøruúrvalið er broytt og tað sæst millum annað best við, at tað nú ber til at keypa nýbakað hvønn dag. Talan er um hálvlidnar vørur, sum fyritøkan keypir frá stórbakarum úr Dan- mark og sum síðani vera liðugtgjørdar í Gøtudali og tað er hent í eini bygd, sum ikki hevur bakara. Tað ringasta er við at hasa av og nú ber til at sleppa fram at diskinum at fáa sær ein bita. Sera nógv fólk var í Gøtudali leygardagin Mynd: Jonhard Hammer Selecthandil Høvuðsbroytingin innan er tann, at tað, sum fyrr var at meta sum ein kiosk, nú mest líkist einum handli. Hákun Djurhuus, stjóri á Shell sigur, at teir hava brúkt sama modell, sum verður brúkt á størri støð- unum í Danmark. – Allar flestu støðirnar niðri eru gjørdar sum henda. Her eru kølidiskar, sum syrgja fyri, at vørurnar alla tíðina standa kalt og gott. Men fara vit at síggja fleiri slíkar støðir í Føroyum? – Tað er ikki vist. Tað, sum hevur týdning er, um kundagrundarlagið er til staðar. Henda støðin liggur soleiðis fyri, at tað kemur nógv fólk á gátt, men sol- eiðis er ikki alla staðni í landinum, sigur Hákun Djurhuus. Hvar aðrastaðni er møg- uleiki fyri slíkum handlum í Føroyum? – Við Ringvegin í Havn er møguligt, tí tann støðin hevur eisini nógvar kundar, men tað er einki avgjørt um tað enn, sigur Hákun Djur- huus. Stórur áhugi Sum sagt var nógv fólk komið saman í Gøtudali leygardagin og tey sluppu at hoyra kórsang áðrenn bygdaráðsformaðurin í Gøtu, Jógvan Gregersen segði nøkur orð. Aftaná fór øll rúgvan inn- ar har Shell beyð teimum at leska sær við einum bita av onkrum góðum við einum kaffimunni ella onkrum øðrum góðum afturvið. Børnini vórðu heldur ikki gloymd henda dagin. Tey fingu ballónir og tílíkt. Og verður undirtøkan hjá støðini framyvir eins góð og hon var leygardagin, so verður trongligt í Gøtudali. Óli Breckmann tosaði um Baden Powel – Vit skulu læra av hug- sjónum Baden Powels. Hesi vóru ráðini hjá Óla Breckmann, løgtings- og fólkatingsmanni, sum helt grækarismessurøðuni í Havn. At Óli Breckamann hevur verið skóti var eyðsæð, og hann tók støðið í skótaar- beiðinum, sum Baden Po- wel fór undir saman við 25 skótum í 1907. Í dag kann talið á skótum faldast við 25 milliónum, segði Óli Breckmann m. a. Eftir skránni skuldi Bjarni Bæk, dómpróstur halda røð- una, men hann hevði fingið forfall, og tí varð Óli Breck- mann biðin í hansara stað. Nógv fólk høvdu leitað sær oman á Vaglið í góð- veðrinum, sum helt sær ta løtuna, hátíðarhaldið vardi. Óli Breckmann, løgtings- og fólkatingsmaður heldur grækarismessurøðuna í Havn ÓLAVUR Í BEITI – Fyribyrgingarráðið skal hava til uppgávu í serligan mun at tryggja eitt fyri- byrgjandi arbeiði við útliti til ágóða av arbeiðinum nógv ár seinni. Fyribyrg- ingarráðið skal tí mannast við fólki, sum ikki bert fara eftir tí, sum er uppi í tíðini, men heldur teimum veru- ligu trupulleikunum, t.d. tubbaksroyking og fita. T.d. kann nevnast, at kanningar gjøgnum nógv ár millum næmingar í 9. flokki í fleiri europeiskum londum vísa, at føroyskir næmingar roykja óhugnaliga nógv samanborið við næmingar í hinum londunum. – Dentur má tí í nógv størri mun enn higartil verða lagdur á at mótvirka teimum orsøkum, ið finnast í samfelag okkara, sum elva til vælferðarsjúkurnar, soleiðis at fingin verður til vega ein betri javnvág mill- um okkum menniskju og umhvørvið. – Fingu vit eitt gott um- hvørvi í mun til tað, ið vit nú hava, vildi hetta óivað í stóran mun minka um teir nógvu tilburðir av hjarta- og æðrasjúku, krabba- meini, ferðsluvanlukkum og sálarligum sjúkum. Hesar sjúkur eru sum nevnt tær altvaldandi í samfelagi okkara í dag. Heilsuverkið er í stóran mun hjálpar- leyst, tá ið talan er um at grøða hesar vælferðarsjúk- ur, eru tær fyrst komnar, sigur Helena Dam á Neyst- abø m.a. í viðmerkingun- um til uppskotið um Fyri- byrgingarráð. Viðvíkjandi kostnaði- num, sigur heilsumálaráð- harrin, at ikki ber til at siga við vissu, hvussu stórur kostnaðurin av virki fyri- byrgingarráðsins verður, fyrrenn ráðið er valt og hevur gjørt sær arbeiðsætl- an. – Játtanin eftir galdandi skipan til tey trý verandi ráðini er 1,258 mió. kr. Nakað kann sparast við at leggja ráðini saman, men havast skal í huga, at játt- anin ikki eigur at verða skerd, tí at virksemið hjá fyribyrgingarráðnum fevn- ir um alt almanna- og heils- uøkið, og ikki bert um ávís- ar sjúkur, soleiðis sum nú- verandi skipan ger. – Ætlanin við hesum lóg- aruppskoti er, at skipa eitt fyribyrgingarráð, sum skal koma í staðin fyri hini trý ráðini, men sum eisini skal taka sær av øðrum heilsu- trupulleikum. Her verður t.d. hugsað um trupulleikar, sum standast av skeivum kostvanum, vantandi lik- amsvenjing o.s.fr. Fyri- byrgingarráðið skal sostatt vera eitt altfevnandi ráð, sum tekur sær av øllum teimum heilsutrupulleik- um, sum koma fyri dagin, sigur Helena Dam á Neyst- abø m.a. í viðmerkingu- num til uppskotið. Roykja óhugnaliga illa ÓLAVUR Í BEITI – Nú vit eru farin um eitt túsundáraskiftið er áhuga- vert at líta aftur um bak, hvussu er gingist teimum ymisku vinnugreinunum, og vit hava valt at nýta løn- arútgjaldingarnar sum ein indikator fyri framleiðsluna. Tað er trupult at nýta lønar- gjaldingarnar sum ein indi- kator fyri hvussu einstakar vinnugreinir hava tað, tí framgongdin verður gjørd upp í útreiðslum. Tað eru vinnugreinir, sum hava klára seg sera væl, og økt nógv um framleiðsluna, men lítið um lønarútgjald- ingarnar, verður sagt í skrivi frá Vinnuhúsinum. Sambært hesum yvirliti- num hjá Vinnuhúsinum, so er lítil og eingin munur á lønarútgjaldingunum í 1999 og 1989. Í 1989 vóru lønar- útgjaldingarnar 4433 mió. kr. og í 1999 vóru tær 4434 mió. kr. Størsta lønarút- gjaldingin er í fiskivinnuni. Parturin hjá fiskivinnuni av tí samlaðu lønarútgjalding- unum er farin úr 14,9% í 1989 upp í 16,9% í 1999 (í 1998 -19,4%). Framgongd- in síðani 1989 hevur tí verið týðilig, og hetta er sam- stundis sum hesin bólkurin hevur fingið ein týðiligan skattalætta, sum restin av Føroya fólki ikki hevur fingið, skrivar Vinnuhúsið. 668 mió. kr Yvirlitið vísir eisini, hvussu nógv prosent, tær ymisku vinnugreinirnar hava flutt Almenna lønarút- gjaldingin vaks 16,8% Í 1989 vóru lønarútgjaldingarnar 4433 mió. kr. og í 1999 — 4434 mió. kr., og samstundis verður tosað um, at sama ferð er komin á búskapin, sum var í 80-unum, stendur m.a. at lesa í lønaryvirliti frá Vinnuhúsinum seg í mun til samlaðu løn- arútgjaldingarnar í 1989 og 1999. Almenna fyrisiting hevur heili 2,2% størri part av lønarútgjaldingunum í 1999 í mun til 1989. Part- urin hjá almennu fyrisiting- ini var í 1989 — 12,9% av teimum samlaðu lønarút- gjaldingunum, og 15,1% í 1999. Í tølum svarar hetta til 572 mió.kr. í 1989 og 668 mió. kr. í 1999 ella ein vøkstur á 16,8%. Tað er trupult at siga, hvat orsøkin er til henda stóra vøkstur innan almennari fyrisiting annað enn, at fleiri fólk er sett í starv, skrivar Vinnu- húsið. Um almenna fyrisitingin, undirvísingar-, heilsu- og almannaverk, felagsskapir og mentan verða løgd sam- an, høvdu hesir bólkar 1319 mió. kr. í lønarútgjalding í 1989 og 1520 mió. kr. í 1999. Hetta svarar til 29,75% av samlaðu lønar- útgjaldingunum í 1989 og 34,3% í 1999. At tað al- menna hevur økt um sín part av teimum samlaðu lønarútgjaldingunum við 4,6% ella ein hækking 15,2% merkir, at aðrar vinn- ugreinir hava goldið mun- andi minni í lønarútgjald- ingunum í 1999 í mun til 1989, verður staðfest í tíð- indaskrivinum. Byggivinnan afturgongd Tann størsta afturgongdin, sambært hesum yvirliti, er á byggivirkseminum. Í 1989 hevði byggivirksemið 8,5% av teimum samlaðu lønar- útgjaldingunum. Í 1999 4,9%. Hetta vísir greitt, at byggivinnan ikki er komin fyri seg aftur eftir kreppuna, og at økta virksemi í sam- felagnum ikki stavar frá byggivinnuni. Í 1989 vóru lønarútgjaldingarnar við- víkjandi byggivirkseminum 379 mió. kr. og í 1999 — 219 mió. kr. Hetta er ein afturgongd uppá 42,2%. Og greið lækking sæst eisini viðvíkjandi fiskavør- uídnaðinum, sum í 1989 rindaði 9% av teimum sam- laðu lønarútgjaldingunum í mun til 7% í 1999. Í tølum svarar hetta til 401 mió. kr. í 1989 og 309 mió. kr. í 1999. Fyri ein part skyldast hetta, at avreiðingarnar til føroysk fiskavirki eru lækk- aður úr 109.612 tonsum í 1989 til 90.740 tons í 1999. Hetta er ein lækking uppá 17,2%. Samstundis er fisk- avøruídnaðurin vorðin eff- ektivari, og tí framleiðir meira í mun til goldnan løn- artíma. Kappingin um rá- vøruna er hørð, samstundis sum rávøruprísurin er høg- ur, skrivar Vinnuhúsið. – Innan ali- og kryvjivirki er eisini ein týðilig effek- tivisering farin fram. Løn- arútgjaldingarnar vóru í 1989 — 74 mió. kr. og 111 mió. kr. í 1999. Hetta er ein vøkstur á 50%. Samstundis er framleiðslan farin úr 8.088 tonsum í 1989 til 39.536 tons í 1999. Hetta svarar til ein vøkstur á 389%. Produktiviteturin í mun til lønartíman er so- leiðis øktur munandi. Fíggjarpolitikkur Og at enda skrivar Vinnu- húsið, at fleiri tilmælir hava verið um at tað almenna skal føra ein stramman fíggjarpolitikk, og serliga verður víst á, at tað almenna eigur at avmarkað sínar í- løgur. Men hesi tøl vísa, at tað ikki er byggivirksemi, sum hevur skapt tað økta virksemi í landinum, men heldur almennar rakstrarút- reiðslur og lønarútgjalding- arnar innan fiskiskap. – Tað sæst eisini týðiligt á tí føroyska samfelagnum at politikarar hava valt ikki at gera íløgur og heldur varð- veita og hækka rakstrarút- reiðslurnar. Hesin politikkur sæst aftur í dag á til dømis einum samferðsluskervi, sum er niðurslitið. Framførd verða verk eftir Giovanni Pergolesi og Jo- hann Sebastian Bach Leygardagin og pálma- sunnudag, 15. og 16. apríl, verða konsertir í Klaksvík, Gøtu og í Havn við sopran- sangarinnuni Daisy Johann- esen og altsangarinnuni Elsu Súsonnu Dalsgarð. Tær fara at framføra sakralt verk eftir barokktónaskald- inum Giovanni Pergolesi. Hesin var føddur í Jesi, ein lítil bygd í nánd av Napoli í 1710, og gjørdist hann heilt ungur kapelmeistari og urg- uleikari við kgl. kapellið í Napoli. Men honum varð ikki langt lív lagað; longu í 1738, bert 28 ára gamal andaðist hann av tuberkla- sjúku. Men hóast stutta lívs- tíð, so fekk hann avrikað nógv. Ikki færri enn 15 op- eraverk, 12 kantatur, 30 tri- osonatur, sinfoniir og kon- sertir, 6 messur og rúgvu av øðrum kirkjuligum verkum, legði hann úr hondum. Áðr- enn hann doyði í einum kapucinarakleystri, hevði hann skrivað týdning- armesta og helst vakrasta verk sítt, „Stabat Mater“ (Guðs móðir stóð við kross- in), fyri tvær kvinnurøddir, strúkarar og cembalo/urgu, og er tað júst hetta verkið, tær báðar Daisy og Elsa Sú- sanna, fara at framføra. Konsertirnar verða soleiðis, at leygardagin verður fram- førsla í Christianskirkjuni í Klaksvík, og sunnudagin í Gøru kirkju og ED Vestur- kirkjuni í Havn. Umframt „Stabat Mater“, verður á skránni eisini Brandenburg- konsert nr 3 av Johann Se- bastian Bach. Hetta er so- loverk fyri 9 strúkarar, og eru tað limir úr Føroya Symfoniorkestri, sum koma at framføra verkið, umframt at teir eisini spæla undir til verkið eftir Pergolesi. Nær á degnum konsertirnar vera, verður lýst seinni. Konsertir við Daisy Johanne- sen og Elsu Súsonnu Dalsgarð Vikuskiftið 15. og 16. apríl verða konsertir við Daisy Johannesen og Elsu Súsonnu Dalsgarð For det første skal der slås fast, at man har arbejdet med strukturen i færøernes centraladministration i mange, mange år. Allerede iden 20. Marts 1989 brugte færøernes centraladminist- ration et ukendt antal milli- oner på konsulenthjelp på at komme med forslag til strukturændringer. Den for- eslåede struktur dengang, blev aldrig implementeret. Ikke nok med det. Allerede i 1979, blev der af Lands- styret udarbejdet en rapport, hvis kommisorium var at udarbejde et diskussionop- læg til organisationsændr- inger. De historisk betingede problemer i færøsk forvaltn- ing havde været, at der var i realiteten ingen centralad- ministration. Man havde et lille sektretariat bestående af et lille antal uddannede medarbejdere ca.8-10, der havde mere eller mindre dir- ekte adgang til landsstyre- medlemmerne. Man havde et kollegialstyre, som efter min bedste overbevisning kan sammenlignes med et dansk eller grønlandsk sogneråd med særlige be- føjelser og novicer på ud- enrigsområdet. Man havde f. eks. Ingen indenrigspoli- tisk administration, ingen kommunal styring. Plan- lægning og styring af anlæg og infrastruktur blev styret af en embedsmand i et dir- ektorat og et parlamentarisk udvalg. Dvs. Uden politisk administrativ styring fra centraladministrationens side. Helt op til 1993, var det faktisk kun fiskeriafdeling- en i færøernes hjemmestyr- es sekretariat og lovkont- oret, der fungerede efter hensigten. Man skal dog se udvikl- ingen i et historisk lys. Ved hjemmestyrets oprettelse 1. April 1948 blev lagtings- kontoret afløst af landsskrivstovan, og har til 1987 været sekretariat for både lagting og landsstyre. I 1987 blev lagtingskontoret genoprettet for at aflaste Hjemmestyrets sekretariat. Det som har kendetegnet landsskrivstovan til 1987 er, at det har fungeret som sek- retariat og tjent alle lands- styrets medlemmer med en kontorchef og senere med to kontorchefer. Det som Finn Normann Christensen fikk hjemmel eller kommissorium til at gennemføre sammen med relevante interessenter var at få indført en centralad- ministration, som kunne varetage "normale" depart- ementale opgaver. Hvis FNC ikke var blevet anmo- det om at gøre dette, i den svære forfatningsmæssige sitiuation Færøerne var i på dette tidspunkt, ville det al- drig været blevet til noget. Om det er bedre nu eller før, det er en smagssag. Men det er klart, at man har fået flere forvaltningsmæs- sige områder at arbejde med og som jeg mener er sær- deles væsentlige. F.eks. udenrigs- området, olieforvaltnings- området og socialområdet. Vinarligast Rói Eliasen, cand.mag Erhvervschef Sisimiut, Grønland Vidmerking til grein í Sosialinum "Loynivirksemi", tann 4. mars 2000 Viðmerking: