týsdagur 5. januar 2010síða 15

Nr. 2 - 5. januar 2010 15 Heilsutrygdin ein skattalætti? ”Fólkaflokkurin hevur ta áskoðan, at táið hetta gjald ið fellur burtur, so skal tað virka sum ein skatta lætti fyri øll tey, sum hava goldið hetta inn, og tá fara tey, sum hava lægst inntøku, at fáa tann størsta skattalættan, og tí meina vit, at hesar 104 milli­ ónirnar skulu ikki takast inn sum ein meirskattur, men tær skulu finnast í reellum sparingum…” Tað er ikki hvør sum helst, ið hevur útbasúnerað hesi orðini. Undir aðru við gerðini um nýggju heilsutrygdina, staðfesti formaðurin í trivnaðar­ nevnd løgtingsins, Jákup Mikkelsen, at ongin ætlan, og tíansheldur nøkur semja, er gjørd í samgong­ uni um, hvussu nýggja heilsutrygdin skal fíggjast eftir 31. desember 2011 – um tvey ár. Hesi greiðu boðini, frá parlamentariska oddvit an­ um í almanna­ og heilsu­ málum, standa í grellari andsøgn til mangt av tí, sum sagt og skrivað er, um umskiftið frá gomlu sjúkra kassaskipanini til hina nógv umrøddu al ­ mennu heilsutrygdina, ið sigst vera farin til verka, nú árs skiftið smoygdi sær framvið okkum. Táið hin legendariska CHE­samgongan legði til brots, fyri sløkum tveimum árum síðani, var niðurfelt í samgonguskjalið, at: ”Sjúkra kassagjaldið verður lagt inn í skattin. Ser­ gjalds skipan um sjúkra­ kassagjald verður gjørd fyri tey, sum hava skatta­ fríar nettoinntøkur.” Hend­ an ásetingin ger greitt, at ætlanin frá fyrsta degi var, at gamla proportionala nevgjaldið (sama gjald fyri hvørt nevið), sjúkra kassa­ gjaldið, skuldi konverterast inn í progressiva skatta­ stigan, og at skatturin skuldi hækkast samsvar­ andi, fyri at fíggja alla flytingina og ábøturnar, frá meiri ella minni privatu sjúkrakassunum til lands­ kassan. Nú er nýggja heilsu­ trygd in samtykt á tingi, eisini við okkara atkvøð­ um, men vit royndu til tað síðsta, at tryggja skipanini eina fígging í framtíðini, við at seta uppskot fram um, at hon longu frá nýggj árinum kom undir almennu landsskatta skip­ anina. Hetta eydnaðist ikki, og nú hongur skipanin í leysum lofti, um Fólka­ flokk urin fær makt sum hann hevur akt, í hvussu er í síni latentu realpolitiskt psykologisku yvirvág mótvegis Javnaðar flokk­ inum. Áður sótu føroyingar alspentir og bíðaðu eftir nýársrøðu løgmans, men makan til tóma røðu, sum hesa feskastu, hevur ongin løgmaður higartil megnað at flutt fram, síðani danska heimastýrislógin varð smoygd niður um høvd, herðar, lendar og øklar okk­ ara. Løgmaður, sum livir í sínum egna veru leikafjara Leolandi, mælir m.a. fyri munni: ”Í morgin skriva vit ein nýggjan kapitul í heilsu­ søgu Før oya, tá nýggj skip­ an við almennari heilsu­ trygd kemur í gildi. Skip­ anin er samhaldsføst og ger um sitingina smidligari og bíligari. Ein meginregla er, at tey, sum hava størsta tørvin á heilivági, fáa mest í stuðli.” Tað er rætt, at ávísir veikir bólkar fáa ein bata í útgjaldinum, fáa eitt størri útgjald, men at rópa skip­ anina fyri eina samhalds­ fasta skipan er eitt stórt bluffnummar. Næstu tvey árini heldur proportionala inngjaldingin, nevskatturin, fram á sama hátt sum í gomlu skipanini. Eftir tað veit ongin hvussu leikur fer. Sambært absolutta parlamentariska oddvit an­ um í almanna­ og heilsu­ málum, fólkafloks mann­ inum Jákupi Mikkelsen, stendur og fellur fíggingin til nýggju heilsutrygdina eftir 31. desember 2011 – um sløk tvey ár – við hvussu vøddamikil táver­ andi heilsumálaráðharrin er, táið raðfestast skal í fíggjarlógargerðini. Heilsu­ trygdin er harvið, í fólka­ floksoptikkinum, vorðin ein kastibløka millum inn­ tøkutrygd, tunlar, almenna forsorg o.s.fr. Harvið kann staðfestast, at fyrireikingararbeiðið í málinum als ikki er í lagi, fíggingin hongur í leysum lofti, og kann bara tryggj­ ast í eini politiskari semju kring um Fólkaflokkin, ið rættiliga bersøgið hevur gjørt sínum samgongu­ flokkum greitt, at heilsu­ trygdin, ið Aksel Vil helms­ son arvaði frá CHE­sam­ gonguni, og sum síðani varð maltrakterað í kvørn­ ini hjá Fólka flokkinum, skal skiljast sum ein skatta lætti á 104 milliónir krónur. Máti skal vera við, at verða tikin við brók un­ um niðri á politisku øklunum. Hinvegin skal lands stýris maðurin tó ikki ivast í hjálpini frá Tjóð . veldinum, táið útvegir skulu finnast fyri at fáa hesi viðurskiftini í rættlag, ið hann nú er so illa skøl­ settur av. Minnist, at ein eldri kona í Gøtu, einaferð í óvita­ árunum, segði um eina aðra væl til árs komna konu, at hon hevði limað seg úr samfelagnum. Onk­ ur spurdi hví, jú, varð svarað, hon hevði meldað seg úr sjúkrakassanum. So fundamental hevur sjúkra­ kassaskipanin verið í huga­ heimi fólksins, og skal hon nú hoyggjast til í neo­ liberala universinum hjá Fólkaflokkinum, so er spurningurin um vit ikki hava rættað bakara fyri smið. Hetta alt, ímeðan nú­ og fyrrverandi landsstýris­ menn brúka geografisku plaseringina á Føroya kort­ inum sum lokalpolitiskt valagn hjá sær sjálvum, í einum pseudostríði, sum onki hevur við kjarnuna í málinum at gera. Enn er onki argument fyri stað­ setingini farið inn undir húðina á nøkrum livandi skapningi, so tóm, ego­ relaterað og flosklakend tey hava verið frá diverse aktørum. Harvið veri ikki sagt, at nýggja heilsutrygdin ikki skal virka úr Klaksvík. Heldur enn gjarna, men málið snýr seg nú einaferð um at tryggja fólkinum fíggingina til eina funda­ mentala og serliga vitala trygdarskipan, sum helst skal verða betri enn gamla sjúkrakassaskipanin, ann­ ars hava vit fingið minni fyri meira. Hetta gerst bara, um politiska skip­ anin, Fólkaflokkurin excl., alt fyri eitt fer undir at samráðast um, hvør fígg ­ ingarleistur loysir nev­ skattin av, táið tvey ár eru umliðin, tess kvikari vit eru á takinum, tess tryggari verður fólkið í mun til hesa heilsuligu grundskipan samfelagsins. Málið snýr seg um at skottryggja fólkinum eina heilsutrygdarskipan, og ikki um at tryggja tveimum eykavaldum tingmonnum ein sess á Føroya løgtingi, nú táið føroyingar mega fáa eitt val, ikki bara fyri at tryggja omanfyri umrøddu skipan, men fyri at tryggja alt samfelagið ímóti tí ør ­ mundargongd, ið var stað­ fest, í tí burturav fátæks­ ligu røðuni løg maður flutti teknum sínum gamla árs­ kvøld. Var hon ekspo nent­ urin fyri ætl anum sam­ gongunar, og er Andrass Samuelsen nú vorðin hugmynda frøð ingurin hjá sjálv stýris monnunum í samgonguni, tá kann bara staðfestast, at hetta regime punkteraði á hálvari leið í valskeiðnum. Eitt politiskt siðaskifti er átrokandi neyð ugt, skal nøkur vón verða um bata fólksins og samfelagsins. Tórbjørn jacobsen Tá uppsagnarreglurnar í sín ari tíð komu inn í sátt­ málan millum Fiski manna­ felagið og Reiðarafelagið, var hetta at rokna sum eitt stórt fram stig fyri fiskimannin. Nú tykast partar av upp­ sagnar reglunum verða ein forðan fyri, at fiskimenn koma undir somu treytir sum onnur í ALS skipan­ ini. Tá bæði Fiskimanna­ felagið og Reiðarafelagið eru greið yvir, hvørjar treytir ALS stýrið setur fyri, at afiskimenn koma í ALS skipanina, tá ið skip liggja í eitt óvist tíðarskeið, so eigur at bera til at laga tann partin av uppsagnar­ reglunum soleiðis, at fiski­ menn hava somu treytur sum onnur, tá ið teirra vinnu tól liggur stilt í longri tíð. Øll sum hava havt við skip at gera kenna trupul­ leikan, tá ið skip til dømis skal á beding. Roknað verður við, at yvirhálingin tekur kanska tvær vikur. Tá arbeiðið er byrjað, so kemur ein rúgva av øðrum tingum undan kavi, sum eisini eru neyð­ ug at gera, áðrenn skipið sleppur frá kai aftur, tað verður seg krav frá Skipa­ sýninum, klassa og mangt annað. Er talan um eitt eldri skip, so kann lættliga tann fyrsti mánaðurin og meiri enn tað ganga, áðrenn loyst verður aftur. Mong dømir eru um, at tað sum var ætlað at taka tvær vikur, kom at taka seks vikur. Alla hesa tíðina gongur manningin uttan nakra krónu. Tað var harmuligt, at roynd ikki var gjørd at broyta tann partin av uppsagnarreglunum, nú samráðingar vóru millum partarnar stutt undan jólum. Eg eri ikki í iva um, at um øll trý manningar­ feløgini samdust við reið­ arafelagið um at gera eina roynd í eitt ár at annulera uppsagnarregluna, um tá skip koma at liggja í óvissa stytri tíð, men samtíðis hildið fast við restina av uppsagnarreglunum, so høvdu fiskimenn komið í ALS skipanina á sama hátt sum onnur. Tað hevði verið spenn­ andi at sæð, hvussu eitt royndarár hevði gingist. Truplari enn tað er nú, kann tað neyvan blíva. Nútímansgerð er neyðug Henrik old Torbjørn og Høgni villleiða Torbjørn Jacobsen og Høgni Hoydal bóru fram ávika­ vist tann 3. januar í Útvarpi Føroya og tann 4. januar í Sjónvarpi Føroya, at Heilsutrygdin ikki er sam halds­ føst. Báðir føra teir fram, at skipanin onga fígging hevur eftir 1. januar 2012. Hetta er ikki rætt. Skipanin er samhaldsføst Útgjaldið úr Heilsutrygd verður munandi meira sam­ haldsfast enn eftir gomlu skipanini. M.a. er ein heilt nýggj skipan fyri heilivágstilskot partur av nýggju lógini. Heilivágstilskot verður nú latið eftir einum progressivum leisti, soleiðis at borgarar, sum brúka nógvan heilivág, rinda lutfalsliga minni enn tey, ið brúka lítið av heilivági. Eisini er ásett hámark fyri, hvussu nógv borgarar skulu gjalda í egingjaldi fyri heilivág. Ung undir 18 ár og eldri yvir 67 ár koma sambært nýggju lógini ongan­ tíð at gjalda meira enn 1.195 krónur um árið fyri heili­ vág. Hjá teimum í aldrinum 18 til 67 ár er egingjalds­ markið 1.600 krónur um árið. Grundreglan handan hesar broytingar er tann, at tað ikki eigur at verða ein fíggjarligur smeitur fyri tey, ið vegna sjúku hava tørv á nógvum ella kostnaðarmiklum heilivági. Sjúkrakassagjaldið er tikið av Fram til 1. januar høvdu vit 11 sjúkrakassar í Føroyum, sum hvør í sínum lagi ásettu sítt egna sjúkrakassagjald. Gjaldið var rættiliga ymiskt frá sjúkrakassa til sjúkra­ kassa. T.d. var mánaðarliga gjaldið í Fuglafjarða sjúkra kassa einans 175 kr., meðan tað í t.d. Sandoyar sjúkrakassa var heilar 310 kr. Hetta er nú broytt til eina meira samhaldsfasta inn­ gjaldsskipan. Næstu tvey árini fara øll at rinda sama gjald, uttan mun til, um borgarin býr í einum av teim­ um sterkaru ella einum av teimum veikaru økjunum í landinum. Við lógini um Heilsutrygd er sjúkrakassagjaldið eisini tikið av frá 1. januar 2012. Tað framgongur greitt í lógartekstinum, sum eitt næstan einmælt løgting hevur samtykt, at sjúkrakassagjaldið fellur burtur tann 1. januar 2012 og verður flutt inn á samhaldsføstu landsskattafíggingina, har breiðastu herðarnar fara at bera lutfalsliga meira. Gjaldið yvir skattin í 2012 Tað er ikki rætt, sum bæði Høgni Hoydal og Torbjørn Jacobsen bera fram, at lógin ikki ásetur, hvat skal henda eftir henda dag. Tað framgongur greitt av bæði lógartekstinum og viðmerkingunum til lógina, at gjald­ ið verður tikið inn yvir skattin frá og við 1. januar 2012. Tað er rætt, at tað ikki framgongur av lógini um Heilsutrygd, um ella hvussu hetta skal takast inn yvir skattin til ta tíð. Tílíkar ásetingar hoyra heldur ikki heima í eini lóg um Heilsutrygd. Heilsutrygdin lóg­ gevur um stuðul til heilusveitingar. Hvussu okkara skattalóggáva skal verða samanskrúvað, er eitt skatta/ fíggjarmál og ikki eitt heilsumál, og hvørki kann ella eigur hetta at verða regulerað í eini lóg um Heilsu­ trygd. Tað vita royndir politikarar sum Torbjørn Jacob­ sen og Høgni Hoydal fullvæl, og tí eru teirra útsagnir ikki annað enn gykl og villleiðing. Mett verður, at sjúkrakassagjaldið fer at geva lands­ kassanum eina inntøku á 104 mió. kr. í 2010. Tá sjúkra kassagjaldið fellur burtur tann 1. januar 2012, missir landskassin hesa inntøku. Tað er altíð neyðugt at føra ein fíggjarligan ábyrgd­ ar fullan politikk, ikki minst í hesum tíðum, tí eri eg samdur við Høgna Hoydal og Torbjørn Jacobsen í, at neyðugt verður at broyta skattastigan í skattalógini til ta tíð, soleiðis at landskassin fær tær mistu 104 milli­ ónirnar í sjúkrakassagjaldi meira inn á samhalds føstu landskattafíggingini. Eg ivist onga løtu í, at allir flokk­ ar eru so mikið ábyrgdarfullir, at teir fara at taka undir við teimum neyðugu tillagingum í skattalógini, sum mugu gerast til ta tíð. Tað munar tó lítið at taka sjúkrakassagjaldið inn yvir skattin í 2012, um Tjóðveldi samstundis fær sína vilja og minkar ríkisveitingina við umleið 120 mió. um árið tey næstu fimm árini til hon er heilt burtur í ár 2014. Hoyvík, tann 4. januar 2010 heilsumálaráðharri aksel V. joHannesen viðmerkingar