fríggjadagur 8. januar 2010síða 35

Nr. 5 - 8. januar 2010 35 Búskapurin er framvegis illa fyri, og fá tekin eru um batar komandi árið. Fíggj­ ar lógin fyri 2010 átti at tikið hædd fyri búskapar­ ligu støðuni, men í staðin fyri at loysa trupul leik­ arnar, ger hon teir verri. Fíggjarlógin gongur beint móti allari fakligari tilráð­ ing. Tí var tað ein van­ lukka, at hon varð atkvødd ígjøgnum Vit eru í einum tíðar­ skeiði, har heimsbúskap­ urin er merktur av óvanliga stórari óvissu. Vit eru júst komin ígjøgnum ringastu fíggjarkreppuna síðan seinna heimsbardaga. Krepp an er so ring, at hon einans kann samanberast við húsabløðruna í Japan, sum brast í 1991 og sum Japan enn ikki er komið burturúr – og so stóru depressiónina frá 1930’unum. Hóast fíggjarkreppan er um at vera av, seta búskap­ arfrøðingar sær nógvar spurningar um, hvat framtíðin hevur at bjóða. Er fíggjarkreppan veruliga av, ella var hetta einans fyrsti partur? Er hugsandi, at vit fáa enn eina kreppu um einans heilt fá ár? Vit mugu jú minnast til, at fíggjarkreppan lutvíst er komin sum úrslit av. at stjórnirnar prentaðu nógv­ an pening, og at markn­ aðurin næstan druknaði í peningaríkiligheit. Loysnin á kreppuni hevur verið at prenta enn meiri pening. Er tað veruliga nøkur loysn, ella er tað upp skrift­ in til eina kreppu afturat? Búskaparkreppan er als ikki av Eitt eru búskaparfrøðingar tó rættiliga samdir um, nevniliga at búskapar­ kreppan, sum kom av fíggjarkreppuni, er als ikki av. Hon er einans í byrj­ unar fasuni. Rættiliga stórur munur er á eini fíggjarkreppu og eini búskaparkreppu. Ein fíggjarkreppa er avmarkað til fíggjar markn­ aðin, tvs. peningastovnar, kredittfeløg, parta bræva­ marknaðirnar o.s.fr. Hetta eru stovnar og marknaðir, sum vanlig fólk ikki hava nógv við at gera. Tá fíggjarkreppan breiðir seg til eisini at gerast ein búskaparkreppa, hevur hon ávirkan á sjálvan real­ búskap in – tvs. framleiðsl­ una, inntøkuna, íløgurnar, nýtsluna og arbeiðsloysið. Her merkja vanlig fólk munandi meiri til krepp­ una, tí tá minka inntøk­ urnar og arbeiðsloysið veksur. Her er tað, at búskapar­ frøð ingar eru rættiliga samdir um, at árinið á búskapin ikki er av, m.a. við teirri avleiðing, at arbeiðsloysið fer at vaksa munandi komandi árini, og at rúm tíð gongur, áðrenn vit aftur hava “business as usual”. Oljuprísurin hækkar aftur Eitt annað, ið stór semja er um, er, at tá vit aftur nærkast vanligum tíðum, fer oljuprísurin at hækka aftur. Vit hava longu sæð, at hann nærkast 80 dollarum fyri fatið nú um ársskiftið, hóast heimsbúskapurin enn ikki er komin úr kreppuni. At oljuprísurin hækkar so nógv, hóast talan er um krepputíð, er ikki góð tíðindi fyri okkum. Føroyar er eitt samfelag, har stórt sæð øll vælferðin er bygd á oljuna. Uttan rímiliga bíliga olju verður sera trup ult at varðveita núver­ andi vælferðarstigið, og ógjørligt verður at tosa um hækkandi vælferð í kom­ andi árum. Tí mugu vit burtur frá oljuni og yvir til aðrar orkukeldur alla staðni, har tað ber til. Besta loysnin fyri húsar­ haldini er at bjálva húsini betur. Allar kanningar vísa, at har fær man mest fyri pengarnar. Tí eru ráðini: Bjálvið fyrst og farið síðan og hugsið um alternativar orkukeldur. Hallið á fíggjarlógini má minkast Landskassin hevur kom­ andi ár eitt hall, sum fer at tátta í milliardina. Sam­ stundis leggur førdi fíggjar politikkurin upp til, at hallið komandi árini ikki skal verða minni. Hetta er ikki haldførur fíggjarpolitikkur. Í veru­ leikanum er talan um, at vit lána pening fyri at fíggja raksturin av sam­ felagnum. Øll munnu vita, at hetta gongur ikki í longd ini. Tá útreiðslurnar hjá landskassanum eru størri enn inntøkugrundarlagið loyvir, verður tað rópt bygnaðarligt hall. Hetta skal síggjast í mun til eitt vanligt konjunkturelt hall, sum t.d. kann stava frá einum ringum inntøkuárið við lágum fiskaprísi ella sjúku í alivinnuni. Tá viðurskiftini gerast vanlig aftur, tvs. fiskaprísurin hækkaður ella sjúkan burtur, fer konjunkturella hallið á fíggjarlógini somu­ leiðis burtur og alt er í lagi. Soleiðis er ikki við bygnaðarligum halli. Eitt bygnaðarligt hall er munandi verri at fáa burtur aftur, tí tað er komið av, at vit hava hækkað okkara almennu útreiðslur upp um tað, sum okkara vinnulív klárar at bera. Einasta loysnin er at broyta sam­ felagsbygnaðin við færri útreiðslum, ella at seta skattatrýstið upp. Vit hava frammanundan millum hægstu skattatrýst í heim­ inum, so í veruleikanum má størsti parturin finnast í almennum sparingum. Bygnaðarbroytingar mugu í fokus Semja er um, at stórar broytingar mugu til kom­ andi árini. Búskaparráðið er júst komið við síni frágreiðing fyri heystið 2010 og sigur soleiðis: “Týðandi partar av hall­ inum hjá tí almenna árini 2008–2010 eru bygnað ar­ ligir, og standast sostatt meiri av skeivum fíggjar­ politikki undanfarin ár enn av konjunkturniðurgongd í búskapinum. Tiltøk, ið verða sett í verk næstu árini til tess at bøta um bygnaðarligar skeivleikar í inntøku­ og útreiðslu­ politikkinum hjá tí almenna, nýtast tó ikki at hava sum endamál at fáa alt hallið hjá tí almenna at hvørva. Ein partur av hallinum hvørvur av sær sjálvum, tá ið meiri ferð kemur aftur á búskapin og nýtsluna. Tískil eiga tiltøkini at vera stílað eftir bygnaðarliga partinum av hallinum.” Onnur lond hava eisini líknandi trupulleikar, m.a. Danmark. Har koma ávar­ ingarnar frá Det Økonom­ iske Råd: “Den nye overvismand, økonomiprofessor Hans Jørgen Whitta­Jacobsen siger, at indtægter og udgifter ganske enkelt ikke hænger sammen på sigt uden nye vidtgående reformer. Udgifterne er for store, så finanspolitiken er ikke holdbar, og der er ikke styr på gældsud­ viklingen.” Tað, at onnur lond hava líknandi trupulleikar, eigur ikki á nakran hátt at verða nýtt sum undanførsla fyri einki at gera við okkara egnu trupulleikar. Tvørtur­ ímóti kunnu vit møguliga brúka av loysnunum, sum hini londini finna fram. Týðandi politiskar avgerðir skulu til Búskaparstøðan í landinum hevur við sær kravboð um sterkar politiskar avgerðir, sum kunnu verða við til at flyta okkum framá og førka okkum burtur úr búskaparliga fallinum, vit eru á veg inn í. Tað nyttar einki at lata standa til og halda fram at reka politikkin frá undan­ farnum árum. Tað er jú hesin politikkur, ið hevur ført okkum í støðuna, vit eru í. Tí má politikkurin leggj­ ast um, so vit loysa avbjóð­ ingarnar fyri framman, og tær eru ikki so fáar: 1. Almennu útreiðslurnar mugu minkast. 2. Byggivinnan má stimbr­ ast við almennum byggivirksemi. 3. Bygnaðarbroytinar mugu fremjast, so samfelagið gerst bíligari at reka. 4. Skil má fáast á fiski­ vinnuna, soleiðis at hon kann geva eitt munagott avkast. 5. Oljan skal skiftast út við aðra orkukeldur. Hetta er bara fyri at nevna nakrar av avbjóðingunum, sum hava størstan týdning at fáa loyst í stundini. Fíggjarlógin kann ikki loysa allar trupulleikarnar, men hon eigur at vísa vegin og leggja røttu kósina. Fíggjarlógin loysir ongar trupulleikar, men ger teir verri Fíggjarlógin fyri 2010 loysir tó ongar trupulleikar – heldur ger hon teir verri. Almennu útreiðslurnar áttu at verið minkaðar, men í staðin økir fíggjar­ lógin almenna raksturin munandi. Hetta er ein sannroynd, sjálvt um vit velja at trúgva, at plenu­ klipparametodan fer at eydnast – sum er sera ivasamt., eftir sum vit hava sera ringar royndir at tí í undanfarnum árum. Almennu ílløgurnar áttu at verið øktar fyri at stimbra byggivrksemið, men tær eru í staðin skorn­ ar niður í botn. Tvs. í staðin fyri at stimbra búskapin, leggur fíggjar­ lógin upp til at køla búskapin. Ongar bygnaðarbroyt­ ingar eru framdar, sjálvt um sagt bleiv aftur og aftur, at tær skuldu fremj­ ast í sambandi við fíggjar­ lógina. Tað, sum frammanundan var avsett til at bjálva almennar bygningar og finna aðrar orkukeldur, er minkað munandi. Harvið eru allar royndir at koma burtur frá oljuni steðgaðar, ella í øllum førum mink­ aðar. Stutt sagt kann sigast, at fíggjarlógin gongur beint móti øllum fakligum tilráðingum. Kundi ikki atkvøða fyri Allar fakligar tilráðingar søgdu, at rættast var at minka um raksturin og hækka íløgurnar. Hetta var eisini tað, sum var samtykt í Ólavssøkupakkanum í august mánaða og sum varð staðfest ferð eftir ferð í almenninginum. “Karm­ arnir skulu haldast!” var mantraið. Tá fíggjarlógin kom í Tingið, helt man seg eisini til hesa tilráðing. Tað var ikki fyrr enn seint í desember, at øll faklig atlit vórðu slept, gjørt varð beint ímóti fakligu til ráð­ ingunum. Heldur enn at minka raksturin og hækka íløg­ urnar, varð raksturin hækkaður og íløgurnar minkaðar. Samstundis vórðu allar bygnaðarbroytingarnar útsettar til eftir nýggjár – av tí sama er nú meiri ivasamt um bygnaðarbroy­ tingarnar yvirhøvur verða framdar. Sjálvsagt kundi eg ikki atkvøða fyri nøkrum, sum í so stóran mun gekk móti míni sannføring. Stýris­ skipanarlógin áleggur tingfólki at atkvøða sam­ bært síni sannføring og ongum øðrum. Tí lysti meg at frætt, hvussu tey, sum atkvøddu fyri fíggjarlógini, kunnu rættvísgera, at tey atkvøddu sum tey gjørdu. Vóru tey veruliga sannførd um, at hetta var ein nøkt­ andi fíggjarlóg? Ein heilsan til Jan Højgaard Góði Jan Eg vil takka tær fyri virksemi títt tey seinastu trý árini og fegnist um alt, sum tú hevur fingið av skafti. Eg veit, at tað eru fleiri, sum royna at tileinkisgera avrik tíni, men eitt skalt tú vita, at vit fiskimenn eru sera fegnir um kósina tú hevur sett. Jú víst eru nógv góð ting hend, Fiskimannafelagið førir nógvar sakir, sum tit vinna, og ikki minst, so hevur fiskimannafelagið verið við til at fáa Samtak ­ eitt samstarv millum fiskimenn og tímalønt arbeiðsfólk ­ upp at koyra. Um tað eru menn í nevndini, ið eru ónøgdir, so áttu hesir at lagt frá sær heldur enn skapa split í felagið. Mín áheitan er at standa saman um Jan Højgaard sum formann. gamal fiskimaður Hanus Hammer Fíggjarlógin er ímóti allari fakligari tilráðing tinglimur magni Laksáfoss ein partur av uppskotinum snýr seg um at minka grundarupphæddina og ístaðin hækka viðbótina. Tí er sera óheppið, at sam­ gongan støðugt nartlar av og niðurgerð tey eldru, heldur enn at nýta orkuna til fyrst at semjast um eina pesnjónsnýskipan. Ørkymlandi hjá verandi og komandi pensjónistum Skilji væl, at verandi og komandi pensjonistar gerast ørkymlað og ótrygg við framferðarháttin hjá sitandi samgongu. Nógvar ymiskar útmeldingar eru, umframt brádlig inntriv í inntøkur og útreiðslur hjá teimum – broytingar sum ongantíð eru pensjonist­ unum til fyrimuns. Broyt­ ingarnar eru at kalla hvørja ferð framdar uttan nakra tillagingartíð ella møgu­ leika fyri at umskipa fíggjar støðuna. Slíkt kann ikki annað enn gera fólk stúrin. Er nakar sosial­ politikkur? Tjóðveldi mælir frá at skapa broytingar á eldra­ økinum fyrr enn pensjóns­ nýskipanin er veruleiki, og vit vita, hvørja ávirkan hon fær á gerandisdagin og lívsdygdina hjá pensjon­ istunum. Eisini finnast vit hvassliga at áhaldandi framferðarháttinum hjá ABCsamgonguni mótvegis pensjónistunum. Vit spyrja enn einaferð: Hvar er sosialpolitikkurin? Hvørjar eru visjónirnar? Hvussu skal anstøðan, sum tekur sítt arbeiði í álvara, samstarva í arbeiðs bólk­ inum um eina pensións­ nýskipan saman við sam­ gonguni, tá asosial stig móti pensionistunum støð­ ugt koma sum ófráboðað omanlop niðuryvir før­ oyska samfelagið og tey, ið serliga bygdu land meginpartin av farnu øld? Framhald av síðu 34 viðmerkingar