mánadagur 11. januar 2010síða 32

32 Nr. 6 - 11. januar 2010 Enn er ikki ov seint at støðga á við vitleysu røkt­ ar heimsútbyggingini, sum spreiðir seg um alt landið og í staðin fara í gongd við at leggja ætlanir at byggja eldrabústaðir og ­miðstøð­ ir, sum hóska til tørvin og ynskini hjá verðandi og komandi eldru ættarliðum. Í tíðindunum frætta vit javnan um ovurnýtslu á almannaøkinum og um, hvussu Almannamálaráðið stríðist við at finna aðrar inntøkur og skarva av út ­ reiðslunum. Nýggjasta inntøkukeldan er at áleggja pensionistum økt gjald fyri tænastur. Samstundis sum tað táttar í fíggjarliga, veitir Almannamálaráðið kommununum stuðul til at byggja røktarheim og so ­ nevnd eldrasambýli um alt landið, sum bæði eru óneyð uga kostnaðarmikil og hoyra eini farnari tíð til. Tað hongur also ikki saman. Vit eru alt fleiri, ið øtast yvir røktarheims bygging­ ina, sum er við at fara av bakkastokki. Sum mangan hevur verið frammi sein­ astu tíðina, verða røktar­ heim av slagnum, sum eru í umbúnað at verða bygt, niðurløgd aðrastaðni. Hetta verður gjørt út frá væl grund aðum kanningum, sum vísa, at: • røktarheim eru dýr bæði í rakstri og íløgum • tey passivisera fólk, so tey verða meira røktar­ krevjandi • eldri fólk í dag ynskja at liva eitt virkið lív sum longst í egnum heimi Aðrastaðni verður tí stremb að eftir, at fólk, sum orsakað av t.d. ellisbreki ikki kunnu búgva í egnum heimi, skulu hava ymisk bústaðartilboð at velja ímill um. Bústaðartilboð og tilknýttar tænastur, sum hóska júst til teirra tørv og førleikastøði og sum leggja upp til og loyva teimum at vera virkin í gerðandis­ degnum, so tey varðveita førleikar. Í byggingunum, sum okk ara kommunalu og almennu myndugleikar nú seta í gongd, verða bæði faklig vitan og tørvurin og ynskini hjá borgarunum skúgvað til viks. Í staðin grundgeva kommurnar fyri røktarheimsbyggingini við stuðulsmøgulleukum frá tí almenna og at røktarheim skapa arbeiðspláss. Og hvørjar grundgevingar hevur almannaverkið so?? Ja, tað er ein góður spurn­ ingur, tey hava nakrar lógir ­ ótíðarhóskandi ­ um regl­ ar fyri røktarheim og eldra­ sambýli. Hesar verða av og á broyttar eitt sindur, óvist eftir hvørjum leisti, men halda grundleggjandi fast í og stuðla upp undir bygg­ ingina, sum hon hevur verið higartil. Ein orsøk til, at komm­ unurnar vilja hava ábyrgd­ ina av eldraøkinum siga tær vera, at tær eru nærri borgarunum og kenna borgarans ynski og tørv. Hvussu hongur tað saman við, at kommunurnar samstundis byggja og planleggja ímóti ynski og tørvi hjá borgarunum? Bæði kommunali og almenni parturin av fíggingini av íløgum og rakstri eru í seinasta enda borgarans skattakrónur, sum ­ alment ella kommu­ nalt ­ skulu fíggja somu tænastur til somu borgarar. Fyri meg sum skatt gjald­ ara, hevur tað ongan týdn­ ing, um mín skattur fer í kommunu­ ella almanna­ kassa, bara samlaða puljan verður gagnnýtt so væl sum gjørligt. Tað verður hon ikki, tá talan er um tænastur til eldra økið frá kommunum og almannaverki. Tosað verður um, at "vit", komm­ unan, fær stuðul til íløgur til at byggja búpláss frá "teimum", almanna verk­ inum. "Tey", almanna­ verkið, fíggjar rakstur av ymiskum slag og "vit" kommunan spjaðar til. Afturat hesum kemur um ­ fatandi kostanaðurin av at umsita hetta peningarensl millum almannaverk og kommunur. Í hesum trans­ aktiónunum er fokusið langt síðan flutt frá borgar­ anum til skipanirnar og úrslitið verður har eftir. Sum skattgjaldari vænti eg av teimum, sum av egnum vilja hava átikið sær at umsita mínar skattakrónur, at tey hevja seg upp um hendan mátan at síggja sín leiklut uppá. Ikki einans hava tey hendan hugburðin til borgarans skattakrónur. Við at byggja ótíðarhósk­ andi røktarheim og sam­ býli, brúka tey harafturat, ella kanska júst tí, peng­ arnar til at fíggja kostnað­ ar miklar tænastur til borgaran, sum borgarin hvørki ynskir ella hevur tørv á. Mann kundi sagt, sum Jesus á krossinum " harri fyrigev teimum, tí tey vita ikki, hvat tey gera", men tað kann mann jú ikki, tí tey vita ­ ella eiga at vita ­ at hendan gongdin er skeiv og at teirra skeivu avgerðir fáa óhepnar avleiðingar fyri alt eldra­ økið framyvir. Eg havi meira enn so hoyrt um kanningarferðir hjá kommunum og al mannaverki uttanlanda, har tey hava hugt at, hvussu almanna­ og eldra­ økið er skipað aðrastaðni. Veit eisini um útnorður samstarv, sum bæði kommunur og almannaverk seinastu skjótt mongu árini hava luttikið í um økið. Tað hevði nú verið stuttligt at sæð okkurt ítøkiligt aftur av øllum tí áhugaverda og nýhugsandi, sum tey hava hugt at og hoyrt um í stóru verð. Kanska tað hevði hjálpt, um tey, sum sita við valdinum, ímynda sær, hvussu avgerðirnar, sum tey nú taka, fara at ávirka teirra egnu ellisár. Tað er jú ikki óhugsandi, at avleið­ ing arnar av avgerðunum falla aftur á tey sjálvi, um tey einaferð koma í ta støðu, at tey verða noydd at flyta úr egnum heimi. Við núverðandi gongd verður einasta tilboðið til teirra røktarheim, har tú illa fært verið virkin og missir sjálvsavgerðarrætt og privatlív. Røktarheim, sum harafturat mangan verða løgd í útjaðaranum av bygdum øki, uppi undir bøgørðunum og aðrastaðni, næstan "uttanfyri landa lóg og rætt", har møgulleikin at luttaka í tí, sum fyriferst í samfelagnum, er avmarkaður. Mong, sum í dag búgva á røktarheimi og heima­ búgvandi, sum sigast at koma undir katagoriina røktarheimskrevjand, hava als ikki tørv á hesum slagnum av røktarheimi. Summi høvdu kunnað búð í egnum heimi, um tæn­ asturnar til heimabúgvandi vóru útbýgdar og onnur hava tørv á eldraíbúð. Tíbetur er enn tíð at støðga vitleysu røktar­ heims útbyggingunum. Lat okkum gera tað og sum skjótast fara í gongd við neyðugu umskipanina av økinum so sum at útbyggja tænasturnar til heima búgv­ andi og at brúka pengarnar, sum ætlaðir eru til røktar­ heims bygging, til at byggja hóskandi eldramiðstøðir við ymiskum sløgum av eldraíbúðum, virkistilboð­ um v.m. Vit eru so heppin, at okkum ikki nýtist at kanna, um hetta nú loysir seg, hetta er vælgrundað vitan í okkara granna londum ­ talan er sostatt ikki um okkara so væl kendu skuffuálit. Harafturat hava vit í Føroyum hópin av fakfólki við viðkomandi vitan innan økið, sum bara bíða eftir, at boð verður eftir teimum, so vitanin kann gagnnýtast. So tá tað kemur til stykkis, er ljós fyri framman, tað raður bara um at lata eyguni upp fyri tí og loyva tí framat! HUXA meinar, at Sjúkra­ húsverkið er alt ov vánaligt og veitir ikki tíðarhóskandi tænastur við tí dygd, sum borgarin setur sum minsta­ mark í dag. Sjúkra hús­ verkið virkar sum eitt monopol, ið ikki er útsett fyri kapping, og tískil verð ur tørvurin hjá fólk­ inum ikki nøktaður. Sjúk­ lingurin kann ikki sjálvur velja hvørja viðgerð, hann vil hava, og hvar hann vil hava hana. Bíðitíðin at fáa viðgerð er alt ov long, og tískil hevur sjúklingurin ikki nøktandi viðgerða­ trygd. Tí mælir HUXA til, at sjúkrahúsverkið og kommunulæknaskipanin verða privatiserað við tí fyri eygað, at sjúkrahúsið og kommunulæknarnar verða útsett fyri kapping, so viðgerðar­ og tænastu­ góðskan gerst betur. HUXA meinar tó ikki, at sjúkrahúsverkið og komm­ unu læknaskipanin skulu skipast eftir amerikanskum leisti, og tessvegna skal sjúkrakassaskipanin virka á sama hátt sum áður. HUXA ynskir, at pengarnir skulu fylgja sjúklinginum og ikki viðgerðar stovnun­ um. Sum nú er fáa sjúklingar fráboðan saman við sjúkrameldingini, at teir ikki fáa arbeitt innan ávís øki. Fyri at skapa bestu fyritreytir hjá øllum at arbeiða, eigur læknin heldur at siga frá, hvat sjúklingurin fær arbeitt við, so hann best møguligt kann aktiverast á arbeiðs­ marknaðinum. Við hesum mælir HUXA til, at • Upplýsing skal raðfestast høgt • Lógarásett mørk skulu setast fyri bíðitíð til viðgerðir á sjúkrahúsin­ um. Sjúklingurin skal tryggjast viðgerð innan rímiligt tíðarskeið. Um hetta ikki er møguligt, skal sjúklingurin kunna fáa viðgerð aðrastaðni innan fyri omanfyri­ standandi mørk. • Sjúkrahúsið skal flytast frá tí almenna, so tæn­ asturnar og viðgerðirnar til sjúklingin mennast í sunnari kapping. • Kommunal lækna skip­ anin skal privatiserast. • Sjúkratryggingin skal styrkjast og tillagast privatum sjúkrahúsum og kommulækna skipan­ um. Útbúgvingarpolitikkur Tað er hugsanin hjá HUXA, at útbúgving er hornasteinurin í føroyska samfelagnum. Vit meta, at størsta menn ingin í einum sam­ felagi liggur í menn ing ini av tí einstøku menniskjuni. Vit meta tí, at tað er sera týdningarmikið, at eingin búskaparlig forðing skal vera fyri at nema sær eina útbúgving og ta útbúgv­ ingina, einum hevur hug og tørv á. Lestrarlønin í dag er nógv ov lág bæði hjá heima­ og útibúgvandi. Tað er nærum ógjørligt at gjalda fyri bæði dagligar útreiðslur og skúlaút reiðsl­ urnar bara við lestrar­ stuðul inum. Skúlaskipanin virkar í dag meira ella minni sum ein top­down skipan. Hon verður stýrd frá toppinum meira ella minni uttan ávirkan frá næmingum og foreldrum teirra. Vit meta, at tað stórliga er neyðugt, at næmingar og foreldur at teimum fáa størri ávirkan á sínar egnu umstøður. Samansetinigin av mið­ náms skúlaútbúgvingunum í dag er ómetaliga einstátta og smøl. Modernaða sam­ felagið hevur brúk fyri fólki við serfrøðiligari vitan heldur enn fjøl­ broyttari, og hesum hóska føroysku miðnámss kúla­ útbúgvingarnar ikki til. Tí meta vit, at tað er týdn­ ingamikið, at næmingar fáa størri ávirkan á samansetingini av teirra miðnámsskúlaútbúgving – eisini tvørtur um skúlarnar, soleiðis at eitt nú ein studentaskúlanæmingur fær tikið handilsligar lærugreinar. Lærarar virka í dag ómeta liga einsamallir. Teir starvast einsamallir í aftur­ latnari skúlastovu uttan møguleika fyri fakligari respons av arbeiðnum. Orsakað av hesum gerst teimum lætt at sleppa sær undan at menna og moderni sera sínar arbeiðs­ hættir, ið er stórliga týdn­ ingarmikið fyri næmingin, ið skal víðari út útbúgvar­ og arbeiðslívið, har menn­ ingin og modernisering er í hásæti. Tí meta vit, at tað er týdningarmikið, at lærarar verða eftirmettir, so vit kunne senda okkara næmingar víðari út í lívið við bestu og mest fram­ komnu førleikunum, vit kunna. Somuleiðis fyri at eggja og menna næmingin, er tað okkara hugsan, at teir skulu verða eftirmettir longu frá 1. fyrsta skúlaári. Tað er týdningarmikið at staðfesta støðið á næm­ inginum, so best ber til at bøta um teir trupulleikar, ið kunnu vera. Sostatt ber til at eggja og menna teir góðar, ið eru. Hetta gevur samstundis næminginum ein úrslitsbaseraðan hug­ burð, ið ímyndar restina av samfelagnum. Fyri at geva fólkaskúla­ næmingunum bestan lær­ dóm, meta vit, at næm­ inga talið per lærara ikki skal fara upp um 15. Hetta ger, at lærarin hevur betri sømdir at læra og menna einstaka næmingin. Almennu veitingarnar skulu vera so tætt borgar­ unum, sum gjørligt, og tískil skulu fólkaskúlarnir gerast kommunal ábyrgd. Tískil meta vit, at: • Lestrarlønin skal hækk­ ast til kr. 4500,­ fyri øll miðnámslesandi • Næmingar / Foreldur størri ávirkan á skúla­ skipanina. • Eftirmeting av lærarum er neyðug. • Eingin fíggjarlig forðing skal vera fyri at nema sær útbúgving. • Næmingurin skal mest møguligt samanseta sína egnu miðnámsskúlaútbúgving. • Í fólkaskúlanum skal talið á næmingum pr lærara ikki fara upp um 15. • Royndir og støðumet skulu vera í fólka skúl­ anum frá 1. flokki. • Pengarnir skulu fylgja næminginum og ikki stovninum – hetta fyri at stuðla upp undir privat­ skúlum. • Fólkaskúlarnir gerast kommunal ábyrgd. Inn við bygging til eldri eftir tørvi – burtur við vitleysari røktarheimsbygging! Turið Jacobsen HUXA Heilsupolitikkur viðmerkingar