hósdagur 13. desember 2001síða 6

10 Nr. 241 - 13. desember 2001 Nr. 241 - 13. desember 2001 11 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Tað er einki at taka seg aftur í, at føroyingar og grøn- lendingar áttu at samstarva meiri. Tað er tí eitt positivt tekin, at nýggju fólkatingslimirnir úr Grøn- landi og tann eini fólkatingslimurin úr Føroyum hava skipað seg í ein bólk - Norðuratlantsbólkurin. Vit hava havt fleiri politikkarar, sum hava lagt dent á norðurlendskt samstarv. M.a. stríddist fyrrverandi formaður Javnaðarfloksins, Petur Mohr Dam, bæði sum løgmaður og tingmaður fyri øktum vinnuligum samstarvi millum føroyingar og grønlendingar, eins og hann virkaði fyri øktum føroyskum veiðirætt- indum í Grønlandi. Eisini virkaði fyrrverandi for- maðurin í Tjóðveldisflokkinum, Erlendur Patursson, fyri norðurlendskum samstarvi. Nú er ein nýggj dimensjón komin í hetta samstarvið á fólkatingið. M.a. tí at her eru tríggir sjálv- stýrissinnaðir politikkarar á vinstraveingi, sum óivað kunnu fáa nakað burtur úr størri samstarvi, hóast tað óivað er stórur munur á áskoðanunum. Samstundis sum føroyingar seinastu árini eru vorðnir meiri tilvitandi um, at vit eiga at skunda undir at fáa ein sjálvberandi búskap, og samstundis taka størri ábyrgd á okkum, so tykjast grønlendingar eisini at verða meiri tilvitandi um henda spurning í dag. Inuit Atagatigiit - flokkurin á vinstraveingi - hevur alla sína tíð verið rættiliga sjálvstýrissinnaður, meðan Siumut - grønlendski javnaðarflokkurin - ikki hevur lagt dent á sjálvstýrispolitikk. Men hann hevur flutt seg, og ásannar nú, at Grønland og grøn- lendingar mugu miðja ímóti at standa á egnum beinum, bæði politiskt og búskaparliga. V.ø.o. er líkt til, at hann er um at yvirhála systurflokkin í Føroyum, Javnaðarflokkin. Mótvegis Lars Emil Johansen, Kupik Kleist og Høgna Hoydal hevur Lisbeth Petersen ikki leitað upp í Norðuratlantsbólkin, men ístaðin upp í Vinstraflokkin. Gundgevingin hjá henni er, at Sambandsflokkurin hevur altíð arbeitt saman við Vinstra. Tað hevur hon rætt til, og tað skal ikki fáa nakra viðmerking um. Hinvegin tóktist tað løgið, tá hon undan tingfundinum í síðstu viku boðaði frá, at hon ætlaði ikki at taka orðið. Hon hevði hildið sína jomfrúrøðu í 1988. Álvaratos, er tað ikki at halda teir 7000 veljararnar, sum valdu Sambandsflokkin fyri gjøldur? Tað er at fegnast um, at grønlendingar og føroyingar økja samstarvið á Kristiansborg. Bara spell, at Sambandsflokkuin ikki er við. Hóast umboðini eru ósamd um ríkisrættarliga spurningin, kundu tey óivað samstarva til gagns fyri Føroya og Grønland á øðrum økjum. DAGSINS MEINING Sosialurin Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Nýtt samstarv – positivt tekin VIÐMERKINGAR Beate L. Samuelsen formaður í Sosialu Nevnd Tá Sosala nevnd Tórs- havnar Býráðs á fundi eftir hálvan september í ár fekk boðini um, at níggjundi kommunulæknin endiliga var settur, vóru hetta góð tíðindi. Men at ein nýsettur kommunulækni skal hava tann møguleikan framum aðrar at flyta inn í spild- urnýggj høli í Gundadali, helt eg, vera sera løgið. Sjálvandi skulu høli verða tøk til allar komm- unulæknar, og ein 9. kann ikki koma uppá tal, fyrr enn 9 høli eru tøk. Tað sigur seg sjálvt. Vit kunnu ikki hava níggju kommunulæknar, og bert 8 viðtaluhølir! Tað var eisini kravið frá landsstýr- inum. Og sjálvandi kann ein 9. kommunulækni ikki byrja í starvinum fyrr enn vitalu- hølini eru liðug, men har- fyri stendur onga staðni, at tey júst eru ætlað til tann nýggjasta kommunulækn- an. Í uppskotinum til inn- stilling, sum tú Elin, nevnir, stendur »...soleiðis, at læknin kann byrja, sam- stundis sum viðtaluhølini eru liðug«. Sjálvandi. Hann kann ikki byrja fyrr enn læknahølini eru liðug. Tí áðrenn læknahøli eru tøk at rúma øllum okkara kommunulæknum, kann ein nýggjur ikki byrja. Tað sigur seg sjálvt. Men tað stendur onga- staðni, at nýsetti kommunu- læknin skal flyta inn í lækna- mistøðina í Gundadali. Einki er til hindurs fyri, at ein av verandi komm- unulæknunum seinastu fimm árini, og við um 1200 klientum, fær nýggjastu hølini, og hin nýsetti, í hesum førinum hin níggj- undi, flytir inn í nýístand- settu læknahølini í J. Pat- urssonargøtu. Hesa avgerð, sum ein meiriluti í Sosialu nevnd samtykti á fundi 18. sep- tember í ár, kundi bæði nýsetti læknin og onnur fingið at vita alt fyri eitt, men av tí at minnilutin í nevndini, Elin Lindenskov og Hildur Eyðunsdóttir, vildu hava málið fyri býráðið, kom málið ikki fyri har fyrr enn á fyrsta býráðsfundi eftir hesa avgerð, og har samstykt av samgonguni. Og tað var 4. oktober, fýra dagar eftir, at læknahølini skuldu verði liðug. Tey eru framvegis ikki liðug. Leggjast kann aftrat, at tann vend, málið nú hevur fingið, snýr seg ikki um læknahølini, men parker- ingsviðurskiftini, sum ikki eru av teimum bestu í J. Paturssonargøtu. Men tað hevur deild hjá kommununi fingið boð um at víðka, so tey verða meiri hóskandi til viðtaluviðurskiftini hjá nýggja kommunulæknan- um, sum vit samstundis ynskja hjartaliga vælkom- num til Tórshavnar Komm- unu. Vit hava rættiliga nógv brúk fyri hesum lækna í kommunu okkara, og vóna, at tað ikki gongur alt ov long tíð, til fleiri komm- unulæknar verða settir her. Tí níggju kommunulæknar eru ikki nøktandi tal til eina so stóra kommunu sum okkara, ið telur yvir 18.000 íbúgvar. Læknahølini Sofus D. Johannesen Gjógv, 9. December 2001 Í 1988 varð føroyska skattalógin broytt, so hon tók hædd fyri tí tá nýggju DIS-skipanini, sum var komin í gildi Danmark. Hendan DIS-skipanin umfatar sjófólk við farma- skipum, og hon virkar á tann hátt, at inntøkan, hesi sjófólk fáa, er skattafrí. Broytingin í føroysku skattalógini gjørdu føroy- ingarnar, sigla við donsk- um farmaskipum, skatta- fríar í Føroyum eisini. Hendan skipanin vísti seg tó skjótt at raka onkrar kommunur, har stórur partur av skattaborgarunum sigldu við donskum hand- ilsskipum, sera hart. Tá vit so í Føroyum fingu okkara egnu altjóða skipaskrá, FAS, varð hendan skipað eitt sindur øðrvísi. Teir, sum sigla við skipum í FAS-skipanini, gjalda nevniliga vanligan skatt í Føroyum, og so fáa reiðaríini endurrindað 28% av útgoldnum hýrum aftur úr landskassanum. Før- oysku kommunurnar end- urrinda síðani landskass- anum sín part av hesum gjaldi. Gjaldið verður býtt út á allar kommunurnar, uttan mun til um nakar borgari í einstaku kommu- nuni er við skipi undir hesari skipan ella ikki. Tað eru tó ikki bert før- oyingar, ið sigla við hesum skipum. Útlendingarnir, sum eru við, gjalda 35% í skatti til Føroyar, og tá reiðaríini “bert” fáa end- urgoldið 28% er klárt, at nakað av skattapeningi liggur eftir í Føroyum. Men. Kommununar part av skattinum hjá hesum útlendingunum fær tann kommunan, har skipið er skrásett! Og tá helst øll hesi skipini eru skrásett í Tórshavnar kommunu vil tað siga, at Tórshavnar kommuna fær allan hendan skattin. Altso: Útreiðslurnar til skipanina verða goldnar av øllum kommununum, meðan inntøkurnar fara til Tórshavnar kommunu. Higartil hava ikki so nógv skip verið í skipanini, so rokningin til kommunurnar hevur “bert” verið “nakrar fáar milliónir” um árið. Og tað hava kommunurnar higartil latið sær lynda. Men tá fiskimálaráðharr- in nú tosar um at gera skip- anina meira attraktiva, so- leiðis at hópin fleiri og størri skip skulu koma í skipanina, mega kommun- urnar, sum gjalda til skip- anina siga frá, tí hetta fer at leggja stórar byrðar á flest allar kommunurnar, meðan Havnar kommuna fær allan vinningin. Mín áheitan skal tí vera á landsins myndugleikar at taka hesa skipan upp til nýggja viðgerð, so hon ikki gerst ein stórur kleppur fyri flest allar kommunur í Føroyum. FAS verður dýrt fyri kommunurnar Birgir Mohr Sandi Síðan Framtaksgrunnurin setti størsta partin av pen- ingi sínum í ávikavist Fiskavirking og Fiskasøl- una, hevur afturvendandi tosið millum manna verið, um og nær grunnurin fór at megna at einskilja (privati- sera) hesar fyritøkur aftur, soleiðis sum ætlanin var av fyrstan tíð. Ella var/er tað ikki ætlanin? Loysnin við Fiskavirking var ein sokallað kreppu- loysn. Tíðin hevur broytt viðurskiftini síðani tá mun- andi. Tann parturin av vinn- uni, ið ikki gjørdist partur av kreppuloysnini, fann nýggjar leiðir. Nýggj framleiðslu- og søluvirki sóu dagsins ljós, og felags fyri flest øll hesi privatu virki er, at tey eru grundað á privatan íløgu- pening, har møguligt tap bert kann tengjast at eigar- unum. Nevndin fyri Framtaks- grunnin hevur mangan staðið fyri skotum, har einamest hevur verið tosað um vantandi dirvi og før- leika til at fremja í virki eina einskiljing av gjørdum íløgum, so sum ætlanin hjá Framtaksgrunninum var. Fyri stuttum kom nevnd- in í Framtaksgrunninum við einum útspæli, har fyrsta stig á leiðini er at velja eina felags nevnd fyri báðar tær stóru fyritøkur- nar, soleiðis at henda kann fara undir eitt miðvíst ar- beiðið at samansjóða virk- semið, ella á annan hátt fáa almenna peningin inn aftur í grunnin, at nýta til enda- málið: nýggjar vinnur. Fyri tey, ið hava fylgt virkseminum hjá ávikavist Fiskavirking og Fiskasøluni farnu árini, er hetta at frøast um, tí vit hava sæð tvinnar almennar fyritøkur, ið hava virkað í kapping við hvørja aðra. Stóri taparin í hesum spælinum er almenni íleggjarin og tey smáu, privatu framleiðsluvirkini. Allar fyritøkur hava farnu árini verið í beinleið- is kapping um rávøruna. Prísurin á rávøruni, ið keypt verður á uppboðs- søluni, er øktur so mikið nógv, at privatar fram- leiðslufyritøkur hava trup- ult at fylgja við, tí hesar ikki arbeiða við somu karmum, sum almennu fyritøkurnar gera. Partur av hesi rávøru er fluttur ótil- virkaður av landinum og var hetta neyvan við í ætl- anunum, tá kreppuloysnin varð sett í verk. Gamaní skal leggjast aft- urat, at fiskimaðurin hevur fingið meira í sín part og er tað at frøast um, og somu- leiðis hava skipini gingið rímuliga væl. Úrslitið av hesum er, at avkastið hjá hesum báðum fyritøkum, bæði í mun til umsetning og eginpening, er so lutfalsliga vánaligt, at Framtaksgrunnurin ikki hevur sett seg føran fyri at einskilja fyritøkurnar aftur. Fyri stuttum kom ein nevnd, sett av Føroya Lands stýri, við einum áliti um hvørjar almennar fyritøku, við mettum fyrimunum, kunnu einskiljast. Ovast á listanum standa »sjálvsagt« Føroya Fiskavirking og Føroya Fiskasøla. Eg havi alla tíðina verið av teirri sannføring, at po- litiski myndugleikin kann seta út í kortið, hvønn veg vinnulívið skal fara, ikki neyðturviliga áseta, hvussu hetta neyvt skal gerast. Er tað so, at landsstýrismað- urin við vinnumálum vil leggja allar detailætlanirnar fyri vinnulívið sjálvur, so er ikki neyðugt at hava nevnd- ir og leiðslur í fyritøkunum. Men hesa hugsan hevur tann borgarligi vinnumála- ráðharrin kanska ikki? Og ilt er at síggja, hvørji serlig politisk fyrilit skulu vera uppi í hesum málinum, sum landsstýrismaðurin skal taka? Í farnu viku var lands- stýrismaðurin í vinnumál- um frammi í Útvarpi Før- oya, har hann gav til kenn- ar, at hann var ímóti ætlan- unum hjá nevndini í Fram- taksgrunninum. Ein nevnd, ið vinnumálastýrið sjálvt hevur sett og sum tað vón- andi eisini hevur sett sítt álit á. Grundgevingarnar hjá landsstýrismannininum vóru tvinnar. Onnur var, at talan er um aðrar fyritøkur í Føroyum, ið selja sínar vør- ur ígjøgnum Føroya Fiska- sølu, og hin at væntast kann at fleiri av hesum fyritøk- um kunnu koma í likvidi- tetstrupulleikar? Vanligt hevur verið, at tær fyritøkur, ið ikki tillaga seg nýggjar og broyttar um- støður, enda fyritakssemi sítt, og er tað ein natúrligur partur av vinnuligum hug- sjónum. Eins og gjørt varð fyrst í nítiárunum, koma hesar fyritøkur uttan iva at finna nýggjar leiðir, um tær fram- haldandi ikki kunnu sam- antvinna við annaðhvørt Fiskavirking ella Fiskasøl- una. Tær velja møguliga at samvinna við onkra av ver- andi sølufyritøkunum, ella stovnseta egið sølulið til tess at umseta egna fram- leiðslu. Hin grundgevingin, at fyritøkur kunnu fáa likvidi- tetstrupulleikar, er ein trupulleiki, sum hvør fyri- tøka sær eigur at taka upp við egnan fíggingarstovn. Tað kann ikki vera rætt í einum framkomnum sam- felag, at sølufyritøkurnar skulu virka sum fíggingar- stovnar. Eg vildi mett og vóni, at peningastovnsfólk eru bet- ur egnað til at meta um likviditet, kreditvirði og annars fíggjarviðurskifti, enn tey fólk, ið starvast í søluliðnum. Er tað ikki so, kann hugsast, at sølufólkini í Føroyum nýta ov nógva orku til hesi viðurskifti, ístaðin til tað arbeiði, tey eru best til. Eftir stendur so spurn- ingurin, hví landsstýris- maðurin er ímóti nýggja leistinum hjá Framtaks- grunninum. Er talan um veruliga umsorgan fyri ein- støku privatu framleiðslu- virkjunum, ella liggur onn- ur dagsskrá fjald aftan fyri útsagnirnar? Hugsast kann, at gomlu »vinnulívsmenn« okkara fegnir vildu sloppið upp í part aftur, nú framleiðslu- virkini hjá Fiskavirking eru niðurskrivað og sostatt bí- ligari at reka samanborið við tíðina innan Fiskavirk- ing gjørdist veruleiki. Uttan mun til hvat hendir í næstum, er tað hugstoytt at upplivað, at hægsta vinnulívsumboð okkara ikki leggur seg eftir at skapa karmarnar og síðan letur vinnuna sjálva finna leiðir innan hesar karmar, tí politikarar skulu ikki reka vinnulívið. Talan er her um veruligt brot á vinnulívshugsjónina (liberalismuna), og verður nú í størri mun at saman- líkna við planbúskap. Spurningurin er um hug- sjónin hjá landsstýrismann- inum í vinnumálum er gagnlig fyri føroyska sam- felagið í framtíðini, ella bert gagnlig fyri einstakar vinnulívsmenn? Ella hevur Fólkaflokkur- in slept liberalismuni til fyrimuns fyri planbúskap í høvuðsvinnu okkara? Tað er lítið høpi í at einskilja almennar uppgávur sum t.d. ferðafólkaflutning, meðan fiskaframleiðsla og fiskasøla skulu vera al- menn og stýrd av politik- ara! Her er okkurt, sum vit vanlig fólk ikki skilja, tí má okkurt vera fjalt fyri al- menninginum, men tað kanska Vinnumálastýrið fer at greiða okkum nærri frá. Framtaksgrunnurin mótvegis Vinnumálastýrinum VIÐMERKINGAR Majbrith Reynskor 380 Sørvágur Í hesum døgum eru nógv eygu vend ímóti B6 á Landsjúkrahúsinum. Bæði einstaklingar og feløg hava úttalað seg og hava víst sympati við sjúkrasystrun- um, sum hava sagt seg úr starvi. Tað hevur verið gott at sæð og hoyrt argu- mentini, sum nógv eru komin við; tí tey hava týðiliga víst, at nógv eru, sum skilja støðuna og síggja, hvussu skeivt leiðsl- an ber seg at. Eg vil eisini vísa sjúkra- systrunum á B6 sympati. Eg haldi, at tað er so flott, at tær í felag traðka fram og vísa Føroya fólki á ein trupulleika, sum hevur verið í fleiri ár innan al- manna- og heilsuøkið. Hetta ógvisliga stig tær hava tikið, fer kanska at gera, at tað nú endiliga fer at koma vend í, og at okkurt fer at henda á hesum økinum. Tí B6 er so sanniliga ikki tann einasta deildin ella arbeiðsplássið innan al- manna- og heilsuøkið, sum hevur hendan trupulleikan. Trupulleikin talan er um, er at deildir og arbeiðspláss eru undirnormeraði, soleið- is at arbeiðsbyrðan verður alt ov stór hjá teimum, sum starvast har til dagligt. Harafturat hevur viðlíka- hald og endurnýggjan av hjálpitólum, amboðum og innbúgvi verið so at siga eingin. Leiðslurnar goyma seg aftan fyri sparingar og fíggjarstøðu sum heild. Eisini pástanda tær, at talan er, í hvussu so er ikki um undirnormering, og tosa um normeringar á deildum og arbeiðsplássum ymsa- staðni uttanlands. Hví tosa tær ikki út frá tí, sum veruliga hendir ár aftan á ár her í Føroyum? Nevnliga at arbeiðsbyrðan á deildum og arbeiðsplássum er so stór, at neyðugt er at brúka tímalønt fólk alt árið runt. Talar tað ikki fyri seg? Vísir tað ikki at normer- ingarnar eru ov lágar? Eg meini so við, - hetta er ikki nakað, sum er hent eitt ár og á einum arbeiðsplássi. Nei, hetta er nakað, sum hendir ár aftan á ár og á fleiri arbeiðsplássum innan almanna- og heilsuøkið runt um í Føroyum. Hvussu ber tað til, at í hundrað- túsindavís av krónum uttan víðari kunnu brúkast ár aftan á ár til tímalønir, men at sama upphædd ikki kann brúkast til fastar lønir? Eg rokni við, at tað er ein gáta fyri Føroya fólki, at al- manna- og heilsustýrið og landstýrismaðurin á al- manna- og heilsuøkinum einki hava gjørt við hetta, øll hesi árini, hetta hevur verið soleiðis. Onkur vil kanska meina, at tað botnar í kreppuni, sum Føroya land hevur verið í, og allar sparingarnar, sum hava verið í kjalarvørrinum av tí. Men álvaratos, er Føroya land í kreppu enn? Er tað ikki uppá tíðina, at vit koma eitt stig víðari? Før- oya fólk hevur lagt rygg til alla kreppuna, - hava tey ikki uppiborið at sleppa burtur úr henni aftur? Øll fólk vita at skal eitt samfelag veita eina tæn- astu, so kostar tað pengar. Skal tænastan vera umfat- andi og góð, so kostar hon nógv, og hevur samfelagið ikki pengar nokk til at veita eina tílíka tænastu, ja so má tænastan vera tað minni; - tað má í hvussu so er vera samsvar millum støddina av tænastu og støddina av pengum. Soleiðis er eisini innan almanna- og heilsu- økið. Politikarar hava sett út í kortið, at í Føroyum skulu vit hava eitt almanna- og heilsuverk, sum veitir tænastur til fólkið; men tað virkar sum um, teir halda, at teir kunnu fáa hesa tænastu uppá tilboð. Er hetta ikki vanvirðing av serútbúðnum fólkið við drúgvum royndum? Eitt gamalt orðatak sigur, at tann, ið tigur, hann sam- tykkjur. Skal tøgnin frá almanna- og heilsustýrin- um og frá landstýrismann- inum á almanna- og heilsu- økinum tulkast sum um, at tey samtykkja við leiðsluna á Landsjúkrahúsinum? Hóast ein rúgva av argu- mentum hava verið frammi um, at tey bera seg skeivt at. Og hvussu verður við øðrum deildum og arbeiðs- plássum innan almanna- og heilsuøkið? Skulu fleiri noyðast at taka so ógvislig stig, áðrenn vend kemur í? B6 einki eindømi C M Y K 11 10 Lesið Sosialin -tað loysir seg!