týsdagur 12. januar 2010síða 13

Nr. 7 - 12. januar 2010 13 Ársins neyðrakett Eg skrivaði í farnu viku eina grein um viðmerk ing­ arnar, sum Høgni Hoydal hevði til nýggjársrøðu løg­ mans. Eg samanbar við­ merkingar hansara við støðuna, tá alt nýggjárs­ krútið er uppbrúkt og bara tey allar seinastu físini eru eftir. Men nú vísir tað seg, at krútposin var ikki heilt tómur. Fríggjadagin hevði sami maður eina grein í bløðunum, sum var ein røð av neyðrakettum frá einum politiskum flokki, sum hevur rent seg fullkomiliga fasta. Í flestu førum var talan um endurnýtslu av gomlum krúti, men okkurt skotið av nýggjari slag var eisini at hóma innímillum. Eg má undrast yvir, at so nógvar villleiðandi upp­ lýsingar kunnu rúmast í eini so stuttari grein, og fari tí at gera nakrar rætt­ ingar til einstakar av teimum. Neyðrakett nr. 1 Høgni brúkar orðini ”síð­ ani landið fór á heysin við fullum blokkstuðli í níti­ árunum...” Hetta er eitt ógvuliga gamalt skot, sum buldrar meira enn tað upplýsur. Tað er nevniliga stórur munur á at fara á heysin við fullum blokkstuðli og at fara á heysin av fullum blokkstuðli. Vit skulu ikki gloyma, at vit reistu okk­ um eisini aftur úr kreppuni við fullum blokkstuðli, so tað var ikki har, ið trupul­ leikin lá. Neyðrakett nr. 2 Høgni skrivar um støðuna síðani 1998, ”tá blokk stuð­ ulin varð settur til viks...” Hetta er beinleiðis ósatt. Landskassin fekk 920 mió. krónur í blokkstuðli í 1998, meðan samlaða avlopið hetta árið (tá blokkstuðulin er íroknaður) var bara 471,5 mió. krónur. Hetta merkir, at umleið helvtin av blokkinum varð ikki settur til viks, men fór til almennar útreiðslur í 1998. Neyðrakett nr. 3 Roynt verður at samanbera blokkstuðulin við brutto­ tjóðarúrtøkuna, og sagt verður at blokkstuðulin er bara 6 prosent av føroysku framleiðsluni. Bruttotjóðarúrtøkan sig­ ur, hvussu stórt virðið er á tí, sum alt føroyska sam­ felagið framleiðir, men hon sigur einki beinleiðis um støðuna hjá landskass an um. Og tað er júst lands kassin, sum hevur stórar trupul­ leikar at dragast við, og tað er eisini lands kass in, sum fær allan blokk stuðulin. So tá Høgni sigur, at blokk stuðulin er bara 6 prosent av føroysku fram­ leiðsluni, so má hann eisini minnast til, at skatta inn­ tøkurnar hjá landskass an­ um, eru bara millum 10 og 11 prosent av føroysku fram leiðsluni (men tað merkir ikki, at skatturin hevur lítlan týdning fyri lands kassan). Neyðrakett nr. 4 Høgni skrivar, at ”skatta­ lættar vórðu givnir fyri 400 mió. undir fyrra ABC­ landsstýrinum” (rætta talið er 240 mió. ­ men lat tað nú fara). Av eini ella aðrari orsøk hevur hann fingið sær til vana, at vísa til skatta lætt­ arnar hjá ABC­landsstýr­ inum, men hann gloymir at nevna, at fullveldislands­ stýrið gav eisini skatta­ lættar. Undan valinum í 2004 sendi Høgni eitt teldubræv út í allar ættir, har yvirskriftin var ”Seks ár við Tjóðveldisflokkinum – seks ár við frambrotum”. Eitt av ”frambrotunum” ljóðaði soleiðis: ”Skatta­ lættar eru framdir fyri knappar 400 mió. kr.” Hvussu ber tað til at skattalættar í summum førum verða kallaðir skaðiligir og í øðrum førum eitt frambrot? Neyðrakett nr. 5 Høgni skrivar: ”Undir fullveldislandsstýrinum varð skuldin niðurgoldin og milliardir spardar upp.” Nú er tað soleiðis, at eitt landskassaavlop kann bara brúkast upp á tveir mátar. Annaðhvørt verða peng­ arnir spardir upp, ella verða teir brúktir til at niðurgjalda skuld við. Verða pengarnir brúktir til okk urt annað, so eru teir ikki longur avlop. Hetta merkir, at um vit telja saman tað sum verður spart upp og tað sum verður goldið fyri skuld, so fáa vit eitt tal, sum svarar til avlopið. Samlaða avlopið frá 1998 til og við 2003 var 2,6 milliardir krónur. So nógv var goldið fyri skuld og spart upp tilsamans. Men í sama tíðarskeiði fekk fullveldislandsstýrið næstan dupult so nógvar pengar (5,1 milliard krón­ ur) í blokkstuðli um framt aðrar ríkisveitingar, sum liggja uttan fyri blokkin. Tað vil siga, at hvør ein­ asta króna, sum full veldis­ landsstýrið spardi upp og hvør einasta króna sum fullveldislandsstýrið brúkti til at gjalda skuld við, kom í landskassan sum blokk­ stuðul. Og harumframt rindaði blokkstuðulin 2,5 milliardir krónur fyri rakstrarútreiðslur hjá full­ veldislandsstýrinum hesi árini, umframt at aðrar ríkisveitingar rindaðu annan almennan rakstur í samfelagnum. Men Høgni sigur ikki alt hetta. Hann sigur bara: ”Undir fullveldislands­ stýrinum varð skuldin niðurgoldin og milliardir spardar upp,” og hetta sigur hann í eini grein, sum hevur til endamáls at vísa, hvussu óneyðugur blokkstuðulin er. Seinni í greinini sigur hann at ABC­flokkarnir komu til eitt búgvið borð í 2004, har skuldin var niðurgoldin og 2,3 milli­ ardir spardar upp. Men her er hann sjálvandi so smart­ ur, at hann telur eisini tað við, sum var uppspart áðrenn fullveldislands­ stýrið kom til. Neyðrakett nr. 6 Sætta neyðrakettin er ein av hansara nýggjaru pástandum, har hann roynir at siga, at kreppur koma ikki, tí at vit eiga ov fáar pengar, men heldur tí at vit eiga ov nógvar pengar. Eg haldi ikki, at tað er neyð­ ugt at gera so nógvar við­ merkingar til henda pástand in, tí hvat annað skal ein maður siga, sum hevur høvuðsábyrgdina av, at fleiri milliardir av skatt­ gjaldarans pengum eru tveittar burtur? Tá er gott at kunna vísa á, at tað kann vera vandamikið at eiga pengar. Neyðrakett nr. 7 Við síni sjeyndu neyðrakett sigur hann, at landskassin hevði einki ár undirskot, meðan fullveldislands­ stýrið sat. Her kundi verið áhuga­ vert at hugt eftir, hvussu býtið var ímillum árini áðrenn blokkstuðulin minkaði og árini aftaná. Sum áður nevnt, so var samlaða avlopið frá 1998 til 2003 umleið 2,6 milli­ ardir krónur. Men býtt ímillum tíðarskeiðið áðrenn og aftaná blokk­ niðurskurðin, so var av ­ lopið 2,4 milliardir frá 1998 til 2001 og bara 0,2 milliardir frá 2002 til 2003. Í 2003 var avlopið komið heilt niður á 22,5 mió. krónur (0,02 milliardir krónur). Tá løgdu teiri eis­ ini frá sær mitt í valskeið­ inum! Um vit ikki telja blokk­ stuðulin við, so var talan um eitt samlað undirskot á 2,5 milliardir krónur, meðan fullveldislands­ stýrið sat og tosaði um ”sjálvberandi búskap”. Annars skulu vit ikki gloyma, at Tjóðveldi var eisini við í CHE­samgong­ uni so seint sum í 2008. Tann samgongan skuldi hava eitt trýsiffrað millióna avlop á fíggjarlógini, men tá árið var liðugt, vísti roknskapurin eitt undirskot á 330 mió. krónir (aftan á at landskassin hevði fingið meira enn 600 mió. krónur í blokkstuðli). Neyðrakett nr. 8 Spurt verður, hvat heimastýrið hevur kostað Føroyum, og spyrjarin svarar sjálvur, at sambært Caragata­álitinum, kostaðu bara 80’ini 13 milliardir út gjøgnum vindeygað. Mín spurningur er: Á hvørjari síðu í Caragata­ álitinum stendur, at tað var ”heimastýrið”, sum kostaði 13 milliardir? Áhugaverd upplýsing Ein upplýsing, sum Høgni kemur við í greinini, má sigast at vera sera áhuga­ verd. Hann sigur at blokkstuðulin hevði í dag verið 1,4 milliard, var hann ikki skorin og fastfrystur. Hetta er sera áhugavert, tí 1,4 milliard er 800 mió. meira enn verandi blokkstuðul, og undirskotið á fíggjarlógini er eisini 800 mió. krónur – so kanska hevur Høgni Hoydal, hóast alt, funnið orsøkina til undirskotið? ­ Tillukku við tí! Sum fyrrverandi komm­ unu stýrislimur í 8 ár so kenni eg av góðum grund­ um eitt sindur meira til kommunala arbeiðið enn vanligi borgarin. Táið vit­ leysar og beinleiðis ólóg­ ligar avgerðir verða tiknar, meti eg tað sum mína skyldu at lýsa málini so væl sum eg eri førur fyri. Fyri at kunna gera tað, verði eg noyddur at taka alt við frá byrjanini av. Fyrstu ferð eg varð vald­ ur í Fuglafjarðar býráð, var í 1996. Hetta varð í ring­ astu kreppuárum, skuldin hjá kommununi varð knapp ar 70 milliónir, so vit vóru stutt sagt fíggjarliga niðurbundin. Sjálvt í ar ­ móð ini vóru vit fús til at bjóða framtíðini av. Nógv óhjálpin vóru tá ansaði heima, tí einki alment ansingartilboð varð til flestu teirra. Fleiri eru vit, sum minnast hesa óvirði­ ligu støðu, hvørki komm­ unur ella land vildu taka ábyrgdina á seg. Eldraøkið og skúlamál vóru eisini tey øki, eg hevði sett mær sum mál at fáa gjørt nakað við. Sum formaður í Menta­ málanevndini legði eg á fyrsta fundi fram ynski um at loysa ansingar trupul­ leikan. Úrslitið bleiv sum kunnugt Vesturstova. Henda loysn ­ slóðaði fyri ­ og opnaði eisini ans ingar­ sjónarringin kommunal­ politiskt um alt landið, hon gjørdist fyrimyndin fyri teimum heimum sum síð­ ani tá vóru bygd. Vestur­ stova, varð sum sagt, bygd meðan fíggjarstøðan varð sera vánalig, tí varð spart har sum sparast kundi. Hon varð ongantíð ætlað til annað enn umlæting, at húsið í dag verður brúkt sum eitt 3 klassa ellisheim, har 2 óhjálpin deila um sama kamar er sera óvirði­ ligt, og eg skammist í dag av misbrúkinum. Hetta minnir ikki sørt um nútíð­ ar gjørdar konsentratións­ legur. Almennur stuðul til byggingina varð eingin, vit bóru allar útreiðslur á egn­ um herðum, men tíbetur vildi landið umsíðir spæla við og veitti nakað av stuðli, sum bert er vaksin sum árini eru gingin. Sagt verður um Eysturoynna, at ellisheimstørvurin er nøkt­ aður. At Fuglafjarðar komm una góðtekur hesa niðurstøðu og loyvir mis­ brúkinum av heiminum, er mær óskiljandi. Í seinnu býráðssetuni hækkaðu vit kommunu­ skattin við einum prosenti, lovað varð borgarunum, at allur peningurin, frá hesi hækkan, skuldi setast á konto til at byggja ellis­ heim fyri (flestu av teimum sum tóku hesa avgerð sita enn í dag í býráðnum). Í 2005 vóru umleið 8 milli­ ónir á hesi konto. Tíverri steðgaði býraðið sum sat í tíðarskeiðnum frá 2005­ 2008 hesi avseting – men skattaprosentið bleiv ikki lækkað aftur. Her er mest beinrakið at kalla býráðs­ limirnar sannar orð loys ing­ ar. Peningurin bleiv ístaðin bókstavuliga vippaður í havið. Um hildið hevði verið áfram, við hesi skila­ góðu avseting, so høvdu vit í dag umleið 25 milli­ ónir á bók at byggja fyri. Vit kundu í dag bygt ­ kontant ­ eitt heim uttan mun til hvat lokalpolitik­ ararnir í Løgtinginum dikterað. Ansingar trupul­ leikin hevði verið lyftur uppá eitt meira virðiligt støði, og vit høvdu við hesum skapt í minsta lagi 20 nýggj arbeiðspláss, umframt byggiarbeiði í hesum soltnu tíðum. Eg eri onga løtu í iva um, at heim ið nokk skuldi komið undir veingirnar hjá almennu skipanini. Tað hava vit dømi um frá Vesturstovu. Og landskass­ ans fíggjarliga ábyrgd hevði eisini við tíðini runn­ ið aftur í kommunukassan Eg fór úr býráðnum í 2004 og væntaði í míni sælu trúgv, at tað sum vit høvdu stungið út í kortið, fór at verða framt í verki. Men so varð ikki. Tíverri havi eg ikki mynduleika til at gera nakað við tær avgerðir sum tiknar verða, og siti sum vanligur borg­ ari á síðulinjuni og hyggið at meðan peningurin verð­ ur nýttur til skilaleysar íløgur, men tá eg fyri stutt­ um hevði varðhugan av at tær 8 milliónirnar sum avsettar vóru til ellis heims­ bygging, í heimildarloysi, eisini vóru brúktar, tá kundi eg ikki tiga longur. Málið hevur ikki verið fyri á býráðsfundi, men kontoin varð tóm 08. decembur 2009. Eg ivist onga løtu í, at býráðið hevur fingið kaldar føtur, síðani eg bað um innlit í hetta mál, og at kontoin, á ein ella annan hátt, er fylt uppaftur, fyri síðani at verða mál á kom­ andi fundi, har møguliga samtykt verður ”lógliga” at neyðtaka hesa konto – vit fáa at síggja, um politik ar­ arnir tora og kunnu bera tað skommina ­ um so verður, so skal eg eisini lova borgaranum, at tað verður ikki tagt burtur. PENINGURIN ER SETTUR AV TIL ELLIS­ HEIMSBYGGING, OG EINKI ANNAÐ. At enda vil eg í grovum trekkum vísa fíggjar støð­ una hjá Fuglafjarðar komm unu frá 1996 til í dag. Í 1996 varð kommunala skuldin knappar 70 milli­ ónir. Í 2004 varð kommunala løgtingsmaður Helgi AbrAHAmsen Kann tað verða rætt, at Fuglafjarðar kommuna arbeiðir í heimildarloysi? Fuglafjørður JóHAn Heri Joensen viðmerkingar Framhald á næstu síðu