hósdagur 14. januar 2010síða 17

17 tíðindi Nr. 9 - 14. januar 2010 Altjóða Reyði Krossur metir at jarðskjálvtin í Haiti hevur rakt úti við 3 milliónir fólk. Enn er óvist, hvussu nógv fólk hava latið lív. Men tøl millum 100.000 og 500.000 hava verið nevnd. NáttúruvaNlukka Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Haiti. Meginparturin av høvuðs staðnum í lítla oyggja landinum uttan fyri Mið amerikansku strondina fór í sor í týskvøldið kl. 22.53 føroyska tíð. Skjálvt­ in máldi 7,3 á Richter stiga­ num og miðdepilin var bert 15 kilometrar frá høvuðs­ stað num Port­au­Prince. Reyði Krossur metir, at van lukkan hevur rakt úti við 3 milliónir fólk. Enn er óvist, hvussu nógv fólk hava latið lív. Men tøl mill­ um 100.000 og 500.000 hava verið nevnd. Vanlukkan er so um fat­ andi, at hon verður saman­ bor in við flóðalduna í Suður asia, sum skakaði heimin 2. jóladag 2004. Tá doyðu umleið 230.000 fólk. Var væntað Sambært CNN ávaraðu gransk arar longu í 2004 og í 2008 um, at oyggin Hi spani ola, sum er tvíbýtt mill um Haiti og Domini­ kans ka Lýveldið, kundi verða rakt av einum álvars­ lig um jarðaskjálvta. ­ Hetta er eitt sera við­ brekið og seismiskt virkið øk ið á jørðini. Tí eigur jarða skjálvtin ikki at koma óvart á jarðfrøðingar, sigur Jian Lin, jarðfrøðingur á Woods Hole Oceanographic Institution í Massachusetts við CNN. Hispaniola liggur millum tvær tektoniskar plátur, Norð ur amerikansku og Cari bi sku. Tá pláturnar gnad da móti hvørji aðrari hen da jarðskjálvtar. Seinas­ ti stóri skjálvtin á oynni Hispaniola var í 1946. Tá var hann 8,0 á Richter­ stiga num, og fleiri enn 20.000 fólk vórðu hei m­ leys. Sjálvtin týsdagin var 7,0 á Richter­stiganum. Men av tí, at miðdepilin var so nær høvuðsstaðnum Port­ au­ Prin ce, eru av leið­ ing ar nar so umfatandi. Roknað verður ikki við, at føroyingar eru staddir á Haiti. Eini 10 danir vóru í landi num undir skjálv t an­ um. Tveir teirra eru ikki funn ir enn. Føroyar senda hjálp Uttanríkisráðið hevur gjørt av at lata 150.000 kr. í neyðhjálp til Haiti Peningurin, sum Før­ oyar lata til hjálp ar­ arbeiði í Haiti, fer gjøg­ n um Reyða Kross, sum fylgir áheitanum frá al tjóða Reyða Krossi um, hvussu peningurin kem ur best til gagns. Uttanríkisráðið hevur spurt seg fyri, um nakar før oyingur er á Haiti. Danska uttanríkisráðið hev ur boðað frá, at hvørki avvarðandi ella nak ar føroyingur hevur sett seg í samband við tey um vanlukkuna á Haiti. Avrátt er, at uttan ríkis­ ráðið í Føroyum fær frá­ boð an, um føroyingar eru á Haiti, ella um kom ið verður fram á nøvn, sum kunnu vera før oysk. Uttanríkisráðið fer at fylgja við støðuni og um so er, at før oy ing­ ar eru í vandaøkinum, tek ur uttanríkisráðið móti fráboðanum á +298 306100 og á mfa@mfa.fo. Forsætisráðharrin í Haiti, Jean-Max Bellerive, hevur sagt við CNN, at talið á deyðum eftir jarðskjálvtan helst er langt oman fyri 100.000. Aðrar keldur meta, at talið á deyðum liggur um eina hálva millión. Men enn er ongin vón um at fáa yvirlit yvir støðuna í rakta økinum, har hundraðtúsundatals fólk ongastaðni hava at fara Haiti hart rakt 95 prosent afrikanarar Flestu av teimum 9 mió íbúgvunum í Haiti hava afrikanska bakgrund. 95 prosent teirra koma hagani, meðan ein stórur partur av hinum hava europeiska bakgrund. 80 prosent av fólkinum eru katolikkar, 16 prosent protestantar, meðan 4 prosent játta seg til annan ella ongan átrúnað. Mett verður, at umleið helmingurin av fólkinum útinna voodoo. Haiti telist millum londini við størsta mutrinum, sambært Transparency International. Einaræði og demokrati Haiti varð í mong ár í hondunum á einaræðisharrunum Francois Duvalier, vanliga nevndur Papa Doc og Jean­ Claude Duvalier, vanliga nevndur Baby Doc. Hetta var ávikavist í árunum 1957 til 1971, og aftur frá 1971 til 1986. Ein tilgongd fram ímóti fólkaræði fekk ein bráðan enda við eitt hernaðarkvett í 1991. Ein sivil stjórn varð sett á stovn í 1994, eftir trýst frá ST og USA. Eitt nýtt kvett varð bart niður í 2001, og í 2004 varð forsetin, Jean­ Bertrand Aristide tvungin at fara frá. Verandi forseti, René Préval hevur sitið síðani 2006.