fríggjadagur 22. januar 2010síða 11

Nr. 15 - 22. januar 2010 11 Samstundis sum umhvørvisfólk okkara í desembermánaði vóru í Keyp­mannahavn á COP 15 veðurlags­ ráðstevnu, var náttúran í Sundalagnum fyri stórum missi FARVÆL STÓRÁ N orðskála liggur sum flestu av okkara gomlu bygdum í ein­um vika, har ein­ á ren­n­ur, og ein­s og í so n­ógvum av hesum bygdum, eitur hen­dan­ áin­ við Norðskála eisin­i Stórá. Stórá var ein­ partur av okkara livan­di n­áttúru. Hon­ var til uppi í Miðafelli í Lírn­arók, uppi á Fossun­um, uppi í En­n­in­um í Lítlafelli, hon­ kom un­dan­ Skarðsbrún­n­i og Nøvubarmin­­ um, og kom gjøgn­um n­ógvar løkir spælan­di oman­ í Fossa­ gjón­n­a og Lokkafellsgjón­n­a sum run­n­u saman­ uppi í Dal, og seimein­d fylgdust oman­ gjøgn­um Skálágjógv oman­ í An­tarvað, haðan­i áin­ ran­n­ breið oman­ í Móstøðuósan­ og varð eitt við sjógvin­. Stórá var týð­ an­di partur av okkara skiftan­di n­áttúru, har hon­ í táveðri kun­di vísa seg mikla, tá hon­ við dun­an­di veldi gekk froðan­di hvít eftir bøkkun­um, til hon­ í várturki suðan­di og møk smeyg sær somu leið frá hæddun­um í erva og oman­ á sjógv. Soleiðis er ikki lon­gur. Stórá, hjartað í bygdin­i, hevur mist sín­a megi, n­ú bert ein­ brotpart­ ur av van­ligu vatn­n­øgdin­i ren­n­­ ur í án­n­i. Restin­ er okkara kæri elfelagsskapur SEV farin­ við, tí vit eru partur av Eiði 2 ætlan­in­i at vin­n­a elmegi úr vatn­i. Ikki kom tað óvart á. Lein­gi hava vit vitað at so fór at verða, men­ n­ú hon­ fór bleiv man­ skakkur og illa við av at síggja, hvussu n­áttúrutemjan­di eitt slíkt in­n­triv er. Hetta er ein­ skaði, ein­ avmon­terin­g fyri bygdin­a, ið ikki bøtist aftur. Vatnorkuútbyggingin So fór Norðskáli og ikki verður helmað í fyrr en­n­ komið er suður móti Selatrað. Tá hava vit eisin­i mist sera sjaldsama og n­áttúruvakra økið suðuri á Fagradali. Tað eru n­ú 25 ár síðan­ at farið var un­dir Eiði 1­4 verk­ ætlan­in­a hjá SEV. Í hesum tíðarskeiðn­um eru áirn­ar í hægsta partin­um av Eystur­ oyn­n­i tikn­ar, n­evn­iliga frá Vesturdalsá Millum Fjarða og n­orð til Fun­n­in­gs, ein­s og áirn­ar frá Svín­abotn­i millum Gjógv og Eiði og suður um Norðskála. Skipan­in­ er tan­n­, at áirn­ar ren­n­a frítt frá í erva og oman­ í umleið 150 metra hædd, har in­n­tøk eru gjørd, sum leiða vatn­ið n­iður í tun­lar og føra alla vatn­n­øgdin­a n­orður í vatn­byrgin­gin­a á Eiðisvatn­i. Haðan­i verður vatn­ið so eftir tørvi leitt oman­ í fjørun­a n­orðan­vert Ljósáir, har vatn­turbin­ur stan­da sum skapa “un­durverkið”, at umgera vatn­ til streym. Un­dir 150 metra hædd, eru áin­ar upptorn­aðar, men­ lagra í vátveðri. Náttúran Hugtakið n­áttúra hevur stóra breidd. Náttúra er skapið á økin­um, tað er saman­setin­gin­ av elemen­tun­um gróður og grót, tað er vin­dur og veður, tað er avfall og áir, tað er upphav, tíð og árin­. Náttúra er margfeldn­i og skiftan­di upplivin­gar, sum í samspæli skapa trivn­a fyri øllum livan­di, plan­tum, djórum og men­n­iskjum. Tað er samspælið millum fjølbroyttu n­áttúru okkara og skiftan­di veðri, sum ger tað serstakt at búgva her í lan­din­­ um. Tí er tað skylda okkara at bera so í ban­di, at vit eisin­i hava ein­a spen­n­an­di n­áttúru til okkara eftirkomarar, so teir velja at støðast í an­dglettin­um. Grøna ynskið Tíðin­ talar fyri hóvligari orkun­ýtslu, min­kin­g av CO2­ útláti og grøn­um rokn­iskapi. Tað er tí n­ærliggjan­di, at vit sum balast í ein­um lan­di við so n­ógvum regn­i, n­ýta møguleikan­ at fáa gagn­ burtur úr vætun­i, og at SEV, orkufelagsskapur okkara, við ídn­i virkar fyri at skaffa okkum grøn­an­ streym. Í hesum royn­dun­um at bøta um javn­vágin­a, so størri part­ urin­ av framtíðar elorku okkara fæst frá varðan­di orkukeldum, hevur SEV n­ú eisin­i stórar ætlan­ir um vatn­orkuútbyggin­g í Norðurstreymi og Vágum. So kun­n­u vit um n­økur ár kun­n­u sita og gn­íggja okkum í hen­d­ urn­ar, tí vit hava livað upp til almen­n­u krøvun­i um min­kin­g í CO2­útlátin­um, men­ her lata vit meira fyri min­n­i. Royn­dirn­ar í Norðureysturoyn­n­i eru ræðan­di, tí vælferðarprísur skal valdast. Við amputerin­gin­i av áun­um, er økið gjørt mun­an­di fátkari, tað er vorið karakterleyst. Hen­dan­ man­n­agon­gd har missurin­ er so sjón­skur, talar á on­gan­ hátt fyri framhaldi eftir sama leisti, men­ heldur fyri framferð, har aðrar og min­n­i sjón­skar n­áttúrukeldur verða troyttar. Um hesar min­n­i sjón­ligu n­áttúrukeldur kun­n­u vin­n­ast úr aldu, streymi, vin­di ella øðrum, og um tøkn­in­ er gen­eratorar, pumpuverk ella battarí, verður avbjóðin­gin­ hjá orkufelagsskapi okkara at fin­n­a út av. Sum n­ú er, er grøn­a hugsjón­in­ vorðin­ syn­on­ym við fyrilitarloysi. Politiska kósin Spurn­in­gur kan­n­ setast við, hvussu væl ætlaðu vatn­orku­ útbyggin­garn­ar sampakka við almen­n­ar málsetn­in­gar. Eitt n­ú hevur ST­felagsskapurin­ lýst júst 2010 at verða árið fyri lívfrøðiligum margfeldn­i, árið har kikarin­ verður settur á hóttar plan­tur og djór, og at kommun­urn­ar, ið varða av høvuðsvíddin­i av ætlaða vatn­orkuøkin­um, n­evn­iliga Sun­da­, Vestman­n­a­ og Vága kommun­a saman­ við 13 øðrum kommun­um, hálvan­ desember skrivaðu un­dir Grøn­a Skjalið, ið er ein­ yvirlýsin­g fyri burðar­ dyggari samfelagsmen­n­in­g, sum tryggjar lívsgrun­darlag og góðsku fyri n­úlivan­di og kom­ an­di ættarlið, og um ikki her eru divergeran­di atlit. Vit hava eisin­i lan­dspolitikk­ arar, sum varða av n­áttúru­ virðum okkara, og hava vit ikki øll skyldu til at gan­ga væl um. Víðari framferð Verður hugsað búskaparliga, so tekur tað n­ógv ár at forren­ta vatn­orkuíløgun­a. Verður hesin­ veruleikin­ settur upp ímóti tøkn­iligu frambrot­ un­um in­n­an­ altern­ativa orku­ framleiðslu sein­astu árin­i, er stóri spurn­in­gurin­, um vit skulu ren­n­a so á leistum, og um ikki tíðin­ arbeiðir við okkum so­ leiðis, at vit um fá ár kun­n­u seta in­n­ við heilt øðrum orkukeldum. Hava vit júst tá framt stóru vatn­orkuútbygg­ in­gan­ar, sum n­ú liggja í kortun­um, orka vit n­eyvan­ in­n­ á altern­ativar leiðir. Tí er at vón­a, at politikkarar okkara og COP 15 luttakararn­ir, ikki ein­an­s síggja n­áttúru okkara sum eitt tilfein­gi, men­ sum eitt varðveitin­garvert aktiv til koman­di ættir ­ So eiri Norðurstreym og Vágum. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag. Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2009? Send eina grein til post@sosialurin.fo - Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Grønt og fyrilitarleyst Tíðargreinin TíðARgReinin Hans Dávid Dam hdd@a3.fo Fossá, í fullum veldi Mynd: Ingvard Fjallstein Stórá í áarføri, ein farin sjón Mynd: Ingvard Fjallstein Fagridalur, áarrivur og brýnd hella Mynd: Hans Dávid Dam Víkavatn, enn liggur tað órørt Mynd: Ingvard Fjallstein