hósdagur 18. februar 2010síða 18

18 Nr. 34 - 18. februar 2010 viðmerkingar Oddagrein í Sosialinum setur fordómar og spjaldur á Tjóðveldi, nú peningastovnarnir flyta allar sínar elektronisku skipanir av landinum. Ein áhugaverdur leik­ lutur hjá størsta privata fjølmiðli, sum hvørki hevur kannað ella lýst hetta mál journalistiskt við einum orði. Og ein stafesting av gongdini, har pressan gerst vaktar­ hundur hjá peninga­ valdinum, heldur enn vaktarhundur í einum fólkaræði Tað er sligið fast við sjeytummaseymi um allan heim seinastu árini, at vald ið hjá fíggjargeiranum er so stórt afturímóti polit­ iskum stjórnum, lóggávu­ tingum og fólkaræði, at tey kunnu seta alt samfelagið skák og mát eftir fáum døgum. Bankar kunnu hótta alt samfelagið, men samfelagið kann ikki hótta teir. Tvørturímóti skal samfelagið og fólkaræðið traðka til og bjarga teim­ um, tá teir hava sett alt í váða. Fíggingar fyritøk­ urnar krevja at virka frítt um allan heim og tosa um altjóðagerð, tá vinningurin skal vinnast. Men tá tapini skulu gjaldast, so skal einstaka landið og tjóðin knappliga aftur traðka til. Og soleiðis er ikki minst í Føroyum. Tað gav at bíta undir bankareppuni í 90'unum. Aftur nú undir áleikandi fíggjarkreppuni. Og tað gevur at bíta í ein­ um hvørjum máli, har pen­ ingastovnarnir krevja at fáa sín vilja framdan mótvegis politisku skipanini. Tað er ikki bert galdandi, tá landsstýrið ikki torir at seta krøv um rentulækking afturfyri politiskar bjarg­ ingarpakkar, sum brúkarin og kundin sjálvir gjalda fyri. Hetta er eisini galdandi í málinum við elektronisku kervunum og viðgerðar­ skipanunum hjá peninga­ stovnunum. Peningastovnarnir gagnnýta politisku karmarnar í Føroyum Málið snýr seg jú um eitt einfalt tjóðaráhugamál og fólkaræðisligt krav um, at allar tær grundleggjandi upplýsingarnar um pen­ ingaviðurskifti hjá hvørjum einstøkum føroyingi og tað grundleggjandi infrakervið til at flyta pening, gjalda, skatta, og viðgera allar hesar týdningarmiklu upp­ lýsingar hjá okkum øllum, verða goymd og kunnu virka í skipanum í Føroy­ um og undir føroyskum løgræði. Peningastovnarnir í Før­ oyum hava jú gjøgnum politisku skipanina og løgræðið, einkarrætt til at umsita hvørja einastu lønar kontu í Føroyum. Við føroyskari lóggávu í rygg­ inum umsita teir øll tey virðini, sum hvør einstakur løntakari skapar í Føroy­ um. Vit eru øll noydd at lána pening frá peninga­ stovnum í Føroyum til allar okkara íløgur í gerandis­ degnum. Gjøgnum ta før­ oysku politisku skipanina, hava borgarar í Føroyum verið álagdir at gjalda ovurstórar upphæddir fyri húsagang hjá føroyskum peningastovnum. Við lógum eru gjørdir banka­ pakkar og aðrar fyriskip­ anir til frama fyri peninga­ stovnarnar í Føroyum. Við lóg verða peningastovn ar­ nir stuðlaðir við rentustuðli og øðrum skattafrádráttar­ skipanum, ið skulu fáa fólk at læna pening frá teimum. Tað er føroyska samfelag­ ið, lógirnar og hvør ein­ stakur borgari og vinnulív í landinum, sum skapa tey virðir og teir karmar, sum geva peningastovnunum møguleika at vaksa og byggja út sítt virksemi, eisini uttan fyri landodd­ arnar. Føroysku peninga­ stovnarnir hava sostatt við lóg fingið rættin at gagn­ nýta og virðisøkja eitt tilfeingi hjá okkum øllum. Tí er tað ein greið upp­ gáva og eitt greitt fólka­ ræðisligt atlit, at politiska skipanin eisini tryggjar, at hetta virðismikla tilfeingið og viðgerðin av tí, virkar gjøgnum skipanir í Føroy­ um. Eins væl og vit hava toll­.og avgjaldslógir, vinnu lóggávu og onnur krøv til vørur og fram­ leiðslu í Føroyum. Onnur lond hava tjóðbankar og pengapolitikk, lóggávu og aðrar reglur fyri pen inga­ flutningi og gjøldum fyri peningatænastur. Og hóast bankarnir royna at billa almenningin tað inn, so kunnu teir ikki nevna onnur lond í heiminum, sum flyta allar sínar upp­ lýsingar og skipanir fyri peningaviðurskifti hjá hvørjum borgara, av landinum. Grova lobby­arbeiði bankanna At hesar grundleggjandi skipanir, skuldu goymast og virka í Føroyum undir føroyskum løgræði, varð eisini samtykt og lógarfest av einum samdum løgtingi í bæði 1994 og í 2001. Ongin forðing varð sett fyri, at hesar upplýsingar og hetta infrakervið kundu samskifta við allan heim og skipanir í einum hvørj­ um øðrum landi, soleiðis sum peningastovn arnir annars føra fram í miðlun­ um. Men við serstakliga kontantum lobbyvirksemi, hóttanum og villleiðing – ja, við heilsíðulýsingum í bløðunum móti teimum politikarum, ið hildu fast við einmæltu løgtings sam­ tyktirnar – eydnaðist peningastovnunum at fáa politisku skipanina at ganga frá sínum einmæltu samtyktum. Fyrst fingu teir ein landsstýrismann at broyta kunngerð á økinum, og síðani broytti fyrra ABC­samgonga lógina eftir trýsti frá peninga­ stovn unum. Tá vildu teir »bert« flyta gjaldsskipanirnar fyri pengaflytingar av landinum – og afturvístu øllum, sum vístu á, at teir eisini royndu at flyta allar sínar grund­ leggjandi skipanir av land­ inum. Nú gongur so sjón fyri søgn. Og sama søga endurtek­ ur seg. Tann, ið vágar sær at arbeiða ímóti peninga­ stovnunum í hesum máli, verður demoniseraður og sagdur vilja byrgja Føroyar inni ella at forða altjóða­ gerðini. Peningastovnarnir føra aftur fram, at tað eru bara partar av skipanunum, ið verða fluttar, og at ann­ ars verður førleikin mentur á hesum øki í føroyska samfelagnum. Og tey, ið hava serkønt innlit og kunnu vísa á, at uppáhaldini frá peninga­ stovnunum eru sera iva­ som, tora ikki at traðka fram alment. Og hvør skal siga tey ring fyri tað? Seinast hetta málið var frammi alment, mistu starvsfólk arbeiðið, tí tey vágaðu sær at muta ímóti ætlanunum um at flyta skipanir av landinum. Villleiðing um politisku krøvini Uppáhaldini hjá peninga­ stovnunum hava frá byrjan bygt á villleiðing um vinnu avlaging og protek­ tionismu. Tí staðfestast kann: ­ Ongin forðing hevur verið ella er ætlað í lóg fyri at hava eitt nútímans samskifti tvørtur um landamørk ella at flyta einstakar persóns upp­ lýsingar av landinum til tess at samskifta. ­ Heldur ongin forðing fyri at flyta út forrit ella annað hjá føroyskum teldufyritøkum. ­ Heldur ongin forðing fyri at keypa viðgerðar­ skipanir úr útlondum og seta tær upp í Føroyum ella at bjóða øllum at kappast um skipanir í Føroyum, og sostatt er heldur ongin kappingar­ avlaging. Hinvegin er talan um grova kappingaravlaging mótvegis føroyskari vinnu og førleika, tá all­ ar skipanir og upp lýs­ ingar eru farnar av land­ inum í eina skipan, har føroysk vinna og førleiki ikki kann bjóða upp á at gera tænastur ella menna skipanir við hesum upp­ lýsingum hjá øllum føroyingum. ­ Og føroyski kundin er ikki spurdur ella hevur nakað val um at velja sær annan peningastovn í Føroyum ella uttan­ lands. Ársins mál fyri fjølmiðlar Nú kundi ein so hugsað, at hetta mátti verið eitt sera stórt mál hjá føroyskum fjølmiðlum og eini óheft­ ari, kritiskari pressu at lýst og gravað í. Ja, bæði í vavi, týdningi og vinklum fyri føroyska samfelagið: − Her er talan um pening, kontur og gjøld hjá øllum føroyingum, har vit onki val hava og ikki eru eftirspurd, nú tey bara verða flutt av land­ inum. Vit hava ikki møgu leika at velja at seta lønarkonti og lán í aðrar bankar. − Her er talan um, at oman fyri 100 milliónir longu eru brúktar at flyta skipanirnar av landinum, og at tað almenna fær eina risarokning og má gera heilt nýggjar skip­ anir til skatting, avgjøld og annað. − Her er talan um eina gongd, har gjøldini fyri at flyta pening og gera aðrar transaksjónir uttan iva fara at økjast í hvørj­ um. Og hvønn møgu­ leika hava vit at ávirka tað í Føroyum um gjøld­ ini verða ásett gjøgnum skipanina hjá bankunum uttanlands – og hvar fer peningurin, sum vit skulu gjalda fyri bara at flyta eina upphædd ella gjalda okkara rokningar? − Her er talan um, at fólk ikki longur kunnu hava eina bankabók at dag­ føra. − Her talan um trísiffraðar milliónaupphæddir fyri føroyska brúkaran og fyri skattgjaldaran. − Her er talan um avger­ andi førleikamenning í einum nútímans kunn­ ingarsamfelag. − Her er talan um eitt infra kervi, ið frameftir hevur eins stóran týdn­ ing og vegir, brýr, tunlar og telekervi, sum fer úr Føroyum. − Her talan um kappingar­ avlaging mótvegis før­ oyskari vinnu. − Her er talan um, at fólk ikki tora at traðka fram við síni vitan og mein­ ingum, tí tey ræðast avleið ingarnar frá peninga stovnunum. Tí er so neyðugt at hava eina kritiska pressu, ið eisini kann nýta ónevndar keldur og verja tær. − Her er talan um í minsta lagi sera ivasamar upp­ lýsingar frá peninga­ stovnunum, um hvat veruliga fer fram. Tað er bert at hyggja at, hvat teir søgdu fyri 6­7 árum síðani og nú. Larmandi tøgn í privatu pressuni Tað er sjálvsagt, at fólk skulu vera ósamd við mínar og Tjóðveldisins metingar av málinum. Og ivaleyst eru viðurskifti, ið eg ikki havi skilt ella misskilt. Men málið má undir øllum umstøðum hava sera stóran almennan áhuga og tørv á at verða lýst og kannað í fjøl miðl­ unum. Tíbetur hava vit eitt Kringvarp, ið ikki er heft av fígging og trýsti frá peningastovnunum, og tey hava torað at viðgjørt málið. Eisini heimasíðan hjá Norðlýsinum og Vága­ portalurin hava torað at skriva um tað. Men annars er larmandi kvirra í privatu pressuni. Sosialurin hevur ikki skrivað ein stav um málið journalistisk. Men í odda­ grein 17. februar, leggur blaðið eftir Tjóðveldinum við ónevndum greinskriv­ ara, sum vanligt. Valt verður bara at demonisera Tjóðveldi og endurtaka uppáhald peningastovnann um vinnuverju og forð­ ingar fyri altjóðagerð. Tað var so tíðindavið­ gerðin av hesum máli í landsins størsta privata miðli. Case closed. Hetta man vera fremsta dømið um, at fjølmiðlar ikki bert hava ovurstórar trupulleikar at vera vakt­ hundur hjá almenninginum mótvegis politiska vald­ inum. Mótvegis peninga­ stovnunum fara teir í tann øvuta leiklutin og gerast ístaðin virkin vaktarhundur hjá peningavaldinum og verja teir mótvegis at ­ finningum, upplýsing og kritiskari viðgerð. Tað er ein sera álvarsom støða, nú heimurin annars noyðist at finna vegir, har fólkaræðið kann seta greið krøv og avmarkingar fyri tí fíggjarvaldi, ið hevur snýst allar heimsins búskapir om anav í eini handa­ vending. í dag liggur undir Nær­ verkinum. Sjálvandi fer eitt uppskot um at samanleggja stovnar við tí endamáli at spara útreiðslur at møta mót­ støðu hjá teimum, ið starvast har – soleiðis vil altíð vera. Men eingin orsøk er at halda upp á eina skipan, ið tíðin er farin frá, einans fyri at varðveita arbeiðsplássini. Tað gevur onga meining. Stundum er neyðugt at gera broytingar, og broyt­ ingar eru ikki altíð til tað verra – heldur ikki hjá teimum, ið verða rakt. Eg ivist ikki í, at vit framhald­ andi koma at hava brúk fyri teimum dugnaligu starvs fólkunum, sum vera til yvurs í endurskoðaða Nærverkinum/Almanna­ stovuni. Vit hava brúk fyri øllum góðum kreftum til at byggja okkara land upp til at vera millum heimsins bestu at liva í. Men at náa tí málinum krevst, at vit duga betur at stýra útreiðslunum, sum fara til almennu umsiting­ ina. Vit skulu hava meira fyri pengarnar, sum brúktir verða. Vit mugu sleppa okkum av við allar dupult­ funksjónir, og vit eiga eisini at umhugsa gjølla, hvørjar funksjónir vit kunnu vera fyriuttan. Sjálvur haldi eg, at tað nýttist ikki at verið tørvur á meira enn seks aðal­ ráðum at stýra einum landi við hálvthundraðtúsund íbúgvum. Eg kundi eisini nevnt fleiri almennar stovnar, ið høvdu havt tað nógv betur um teir vórðu lagdir saman við øðrum stovnum. Mest innlýsandi og átroðkandi er tó at fáa Nærverkið og Almanna­ stovuna løgd saman. Latið okkum koma í gongd við tað arbeiðið sum skjótast. Sosialurin sum vaktarhundur bankanna Høgni Hoydal Framhald av síðu 17 Eftirlýsing Vit leita eftir 1½ ára gamla frensi okkara, Frísa, sum fór út mánamorgunin 8/2 Vit búgva í Heygskróki í Vest­ urbýnum í Havn, men hann kann saktans vera farin langt. Hann er kippmerktur og hevði eitt gylt hálsband við einum fiski hangandi úr. Reyðstríputur. Hava tit sæð hann frætta vit fegin á tel. 520636