fríggjadagur 19. februar 2010síða 13

Nr. 35 - 19. februar 2010 13 Allar rørslur hava brúkt søg­ una til at skapa ein serligan sam leika við. Øll fólkasløg hava eina fortíð og umsita søguna og minnini um hesa fortíð á ein serligan hátt. Rørslur, bólkar og politiskir flokkar leggja dent á ymiskar partar av minninum, ment­ anini og av søguni, ið tey so brúka, sum tey hava hug til. Sjálvt forminnissøvn, stand­ myndir og minnisvarðar, sum skulu eitast at minnast fyri okk um, byggja á gloymsku av tí, at tað at minnast okkurt, skapar samstundis gloymsku um okk urt annað. Hetta er ein banal truisma, og ofta er óneyðugt at gerast paranoid­ ur av hesum. Tað eru tey, sum hava vald, sum mynda minnis mentan okkara. Hvast kjak er í gongd, ið er við at enda sum reint gleps og perspektivloysi. Tað var útisetin og lærarin Virgar T. Dalsgaard, og so seinni lektarin Rolf Gutte sen, sum høvdu tikið ymiskt minni tespiligt úr søguni ella minninum. Tað er sum so ikki nakað serligt nýtt í hesum. Virgar hevur gjørt hetta fyrr. Nationalistiska minnið Argumentatiónin hjá Virgari er hon, at loysingarfólk ella national istar hava beinagrindir í skápinum. Ferð eftir ferð hava tey gjørt seg inn á javnaðarfólk og sambandsfólk, og serliga inn á Petur Mohr Dam. Søgan, og serliga føroyska søgufatanin og minnisment an­ in, (ikki eitt orð, Virgar brúkar) er politiserað. Virgar brúkar so ymiskt úr tí føroyska raritets­ kabinettinum til at máa legi­ timi tetin undan einari meiri sakralari tjóðveldissøgufatan. Svar komu skjótt, Jóanes Nielsen fór eftir Rolf Guttesen, Oddvør Johansen eftir Virgari og Rolfi. Albert Isfeld eftir báðum, og Dávid Isfeld somu­ leiðis. Onkur varð róptur fyri Erasmus Montanus, studentur, útiseti, anti­nationalur djevla­ manari og Oddvør helt, at teir vóru passé. Virgar kom við bæði Entzensberger, Voltaire og alskyns søgum um, at Petur Mohr Dam og aðrir mang an vórðu illa hagreiddir, og húsini hjá onkrum blivu innsmurd í lorti. Men er hetta ikki bert loysing­ og sambands skot­ grøvin einaferð enn? Við hes­ um sá út til, at kjakið var endað, men mest við sjálv mál­ um hjá øllum pørtum. Kjak um søgu og søgufatan eru vanlig í øðrum londum, men vit eru ikki von við at kjakast um nakað. Kemur okk­ urt fram, sum er áhugavert, so er tað mangan soleiðis orðað, at eingin kann annað enn at ógv­ ast við. Og tá so svar koma, sum eru rein karaktermorð, so er kjakið farið av sporinum, áðrenn tað er byrjað. Hetta er perspektivleyst, fátækt og niðr­ andi. Virgar skrivar t.d. so bonskt, at ein sær fyri sær, hvussu hann og loysingarmenn enda í svartasta roki um tulk­ ing ina av fortíðini, ella hvør hevur rætt til at brúka hesa for­ tíðina og til hvat. Hetta er synd, tí Virgar veit nógv, men form­ urin dettur um beinini á sær sjálvum. Nógv spennandi per­ spektiv kundu verið løgd fram, um tey vórðu spulað rein av gallinum hjá Virgar. Hvør er passé? Síðani komu aftur svar frá teim um báðum, har teir siga, at søgan ikki er passé. Og tá fara lesarabrøv at snúgva seg um kjak, form og kjakmentan. Men tað, sum eg haldi er evnið her, er í hvussu so er ikki søgu­ vísindi, ella sannleiki við stóra S, men tað at handan álopini og seinni verjustøðuna hjá Virgari og Rolfi, ella mótstøðuni móti teirra sjónarmiðum og tulking­ um av søguni, er ein heldur naivur tanki um, at ein søgu­ ligur sannleiki skal finnast, og at hesin skal avdúka loysingar­ fólk og ekstrema nationalismu í Føroyum. Tað, sum er aðalfeil­ urin í hesi hugsjón er, at hon byggir á eina heldur avoldaða søgufatan. Ella sagt á annan hátt: tað, sum Virgar og Rolf tosa um, tað sum Jóanes, Odd­ vør og øll hini tosa um, er ikki søgan sum so, men felags minni og søgubrúk. Hvussu politiskir flokkar hava brúkt hesa søgu politiskt. Tað er ein onnur »søga«. Søga og søgufatan eru eisini sosial og politisk fyribrigdir, tí søgan hevur m.a. verið avger­ andi partur av politisku tjóðar­ byggingini. Frá hesum hava vit sæð ein serligan minnis­ og samleikapolitikk. Tískil er tor­ ført at fáa nýggjan standard fyri søgufatan ella søgubrúk í Føroyum. At brúka søgu og søgupolitikk Tað, sum liggur Virgari og Rolf á hjarta er, at teir halda at søgu skrivingin í Føroyum ella føroyska minnismentanin er fylt við mýtum um Nólsoyar Páll, Magnus Heinason osfr. Her er tankin at loysingarfólkini og nationalistarnir hava havt vald til at seta seg á lærustovnar, so sum Fólkaskúlan. Men hetta er einki nýtt. Flest lond brúka søguna. Søgan er amboð at skapa samleikar við. Eisini Dan mark er rokað við tjóðar­ hetjum. Gøtur eita enn eftir Herluf Trolle, Tordenskjold og Valkendorff. Í londum uttan fólkaræði hava vit sæð, at søgan er tað fyrsta, sum verður nýtt til at skapa legitimitet fyri sama harð ræði. Úr Kina og Russlandi til Norðurkorea. Her enda leið­ ararnir sjálvir á standmynd um, frímerkjum og penga seðl um, og tá teir doyggja, verða teir beindir í eitt panteon at liggja. Í londum við meiri fólkaræði er altíð bardagi um søguna. Bardagi er neyðugur og sunnur sum alt annað veruligt kjak. Men hesin liggur ofta uttan fyri akademisku søguskrivingina (um vit her hugsa um keldu­ kritikk og historiografiska við­ gerð annars), tí rørslur, politisk­ ir flokkar, bygdir, bólkar og einstaklingar berjast um at legi­ timera egnar sam leikar og rørsl ur, og øll brúka søguna til hetta. Serliga í londum sum Føroy­ um, sum hevur verið sundur­ skrætt síðani 1906 og enn er merkt av einari kolonialari ella post­kolonialari støðu, slepst ikki uttan um at kjakast um hetta. Tá so báðir partar vísa á »søguna,« sum um tað er tað, sum er evnið, tá er neyðugt at vísa hesum aftur. Tí tað er ikki søgan sum so, ið er evnið her, men harafturímóti tað, sum innan granskingina í søguligari teori kallast søgupolitikkur, tvs. læran um, hvussu søgan verður brúkt í politiskum høpi. Ein áhugaverd søga kanska? Her hava vit td. sæð nasistar brúka norðurlendsku fortíðina. Sosial­ istar ræðumyndir um tjúkkar menn við høgum hatti, sum einaferð áttu alt. Hvussu loys­ ingarrørslan hevur brúkt søguna. Hvussu sambandsfólk hava og hvussu Føroya Ar ­ beiðarafelag hevur brúkt søg­ una. Filmurin Forest Gump gav okkum eina tulking av ameri­ kanskari søgu, sum ein sein­ ment ur upplivdi hana. Tað sum Virgar og Rolf tykjast finnast at hvussu vit eru lærd at minnast og hvat hetta minnið hevur fing ið okkum at gloyma, men teir brúka sjálvir søguna sum eitt amboð til at máa legititetin und an einari sakralari søgu­ fatan. Vit eiga øll fortíðina Virgar og Rolf hava rætt til at brúka søguna, eins væl og Høgni Hoydal í bókini »Myten om Rigsfællesskabet« ella Jóannes Patursson í sínum »søgu bólkum«, tí menniskja er søguskapandi og søgubrúkandi, og vit hava øll brúk fyri at kunna siga søguna um okkum sjálvi, eins væl og um okkara land og fólk. Av tí sama er tað at skjóta ov langt at seta sær fyri, at søguvísindin skal geva okkum hendan samleikan. Tað er ikki júst leikluturin hjá søgufrøðini at vera tænari hjá Virgari ella hjá Høgna Hoydal ella Rolf. So kvæla tit veruliga Clio, musuna fyri søgu. Alt skal kunna endavendast, serliga tað, sum er sakraliserað. Jóannes Patursson og Joen Poulsen skulu endavendast, endurmetast og endurtulkast, eins væl og Anfinn Kalsberg ella Kaj Leo verða tað í bløð­ un um. Fólk brúka søguna og endurnýta hana til at skapa felags minni og tilvit við máln­ ingum, myndum, í avísum, á standmyndum, í fornminnis­ søvnum, tá tey ferðast, innan rørslur, í sjónvarpinum, í sjón­ leikum, og ikki minst sum hornastein í okkara egnu lívssøgum og familjusøgum. Skulu vit tæna fólkaræðinum best, so skulu vit taka ábyrgd av søguni og fortíðini. Tey, sum hava sum starv at umsita fortíðina, so sum savnsvørðar, lærarar, embætisfólk, høvundar, granskarar, dokumentaristar skulu byggja á opinleika, fólka­ ræði og vera opin fyri nýggjari tøkni, miðlan, hugsjónum og perspektivum. Soleiðis skapa vit eina modernaða søgufatan, helst uttan gallbeiskan og svakligan søgupolitikk. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2009? Send eina grein til post@sosialurin.fo Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli At brúka søguna og bardagan um minnismentan okkara – Eitt perspektiv til Virgar og hini tíðargreinin Kim Simonsen Tíðargreinin