fríggjadagur 26. februar 2010síða 13

nr. 40 · 26. februar 2010 13 VIKUSKIFTI einsa mallir áttu heiðurin fyri, at kalda kríggið nærkaðist endanum, er kanska at taka munnin ov fullan. Men at teir áttu sín velduga leiklut í hesum, er eingin sum helst ivi um. Leiklutir, sum al tjóða samfelagið eisini hevur heiðrað teim um fyri við hvør sínari Nobel-virðis løn. Tí fyrst og fremst vísti hetta veik- leikar, sum eingin kendi til í eystur- blokkinum. Russiski leiðarin, Leonid Brezjnev fanst hvassliga at pólversku kammeratum sínum, og eisini KGB- ovastin, Jurij Andropov, ávaraði um ávirk anina, sum hetta kundi hava á russ iskar frælisstríðsmenn. Men í Kreml vóru leiðararnir bæði møddir og bangnir. Carter-stjórnin í USA hevði reagerað ógvusligt, tá sov jett iskir hermenn fóru inn í Afghan istan, men tað var fyri einki at rokna móti tí, sum kundi væntast frá Reagan, um herlið eisini vórðu send til Póllands. Drúgva kríggið í Afghanistan – og kommunistiskur stuðul aðrastaðni við – hevði mergsogið búskapin. Og tí vildi ein møgulig handilsblokada havt vanlukku ligar fíggjarligar avleiðingar. Og hartil var uppreisturin hjá Walesa øðrvísi enn tann í Prag á vári í 1968. Ta ferðina var tað polit- iski myndugleikin, sum gjørdi upp- reistur móti Moskva. Hesa ferð var tað arbeiðarafjøldin, ið gjørdi uppreistur móti sjálvari skipanini. Og hóast hvøssu atfinningarnar frá Moskva, so vildi russiska stjórnin ikki geva her inum boð um at skjóta móti sín- um egna fólki. Í desember mánaði 1981 stóð greitt, at sonevnda Brezjnev-doktrinin var deyð. Ein politikkur, sum hevði til enda máls at skapa kommunistiska ávirk an um allan heim. Sambært Andropov kundi Russland ikki gera nakað, hóast Solidaritet skuldi fáa vald ið í Póllandi. Snøgt sagt, tí tað hevði størri týdning at savna seg um tað, sum hendi í Moskva. Tað var tó ikki fyrr enn seinni – tá skjalagoymslurnar gjørd ust alment atkomuligar, at hendan grein ingin sá dagsins ljós. Hevði hon gjørt tað í 1981, er ikki víst, at tað skuldi taka átta ár afturat, áðrenn múrurin fall. Pro let ar arnir, sum kommunisman skuldi verja, høvdu sjálvir fordømt somu komm unismu, uttan at valdið tordi at gera nak að við tað. Ístaðin eydnaðist tað russiku leiðar unum at sannføra pólverja um, at russ iski herurin var um reppið at leggja upp í politisku støðuna í Póllandi. Og so gjørdi stjørnanin hjá Wojciecj Jaru zelski av at lýsa undantaksstøðu, banna Solidaritet og senda Walesa í fongs ul. Men ikki uttan tey væl kendu orð ini: »Hetta er seinasti seymurin í kommunistisku líkkistuni«. Og seymurin gjørdist av tí sjey- tumma langa slagnum í 1989. Jarntjaldið var um at rapa, og bú- skapurin var í sorið, tá Jaruzelski gjørdi av at loyva einum demokrat- iskum vali, har flokkurin hjá nú leys lætna Walesa fekk loyvi at stilla upp. Walesa tók av, hóast hann ikki ivaðist í, at valsvik fór at verða framt, men hann fekk annað at síggja. Við ein um einstøkum undantaki vann Soli daritet allar sessir, sum stillað varð upp til í bæði undir- og yvirhúsinum. Walesa sjálvur var púrasta skelkaður og segði skemtandi, at hann nú hevði heystað meira, enn hann hevði rúm fyri í korn- goymsluni. Í Moskva segði nýggi russiski leiðarin, Michael Gorbatjov, at stjórnaskipanin í Póllandi var nak- að, sum pólverjar sjálvir máttu syrgja fyri, og tann 24. august í 1989 tók so fyrsta ikki-kommunistiska stjórn in í eysturblokkinum við. Eitt stjórnar- skift ið, ið var somikið skelkandi, at nýggi for setin, Tadeusz Mozowicki, svímaði, tá hann skuldi takast í eið. Stuðulin til Walesa var treytaleysur, tá Solidaritet í 1981 varð bannað av pólversku stjórnini. Myndin er tikin, meðan bíðað verður eftir avgerðini hjá dómsvaldinum um kravda bannið mynd: polfoto mynd: polfoto Tilvitað ella ikki, so hevði tað ovurstóra ávirkan á heimspolitikkin, tá Karel Wojtyla varð valdur til páva í 1978. Fyri fyrstu ferð kom katólski ovastin úr einum kommunistalandi, og við sjónleikaraevnum sínum og treytaleysa boðskapinum um næstrakærleika megnaði hann við trúnni at flyta meira, enn vesturlendskir leiðarar høvdu roynt í tvey áratíggju