fríggjadagur 16. apríl 2010síða 4

nr. 69 · 16. apríl 2010 4 VIKUSKIFTI Dagliga borðreiða vit við E621, E300, E407 og E323. evni, ið vit ikki vita nakað um, mEn sum vit eta 6-7 kilo av árliga. nógv av hEsum Eru Evni, ið vErða latin í vanligan mat í staðin fyri tað, tú heldur Er í. tað gEvur pylsuni mEira smakk av kjøti, ísinum mEira smakk av róma og saftini mEira smakk av frukt. fusk við m Tey sokallaðu »E-numrini« eru at finna allastaðni. Føroyar hava somu reglur sum Danmark á hesum økinum, og Danmark og øll onnur ES-lond loyva 316 ymisk E-numrum. Tað, ið goymur seg aftanfyri tølini, eru evni, ið á ymiskan hátt betra um matin, so at hann tykist meiri lokk andi fyri okkum brúkarum. Tað kann vera at betra um litin á ísinum, gera jogurtið tjúkkari, breyðið søtari og kryddblandingina sterkari. Spurningurin er, hví maturin hevur brúk fyri hesum – hevur hann tað ikki í sær natúrligt? Svarið er í flestum førum, at nútíðar maturin er so kemiskt viðgjørdur, at hann hevur mist stóran part av natúr liga smakkinum, og tí er neyðugt at styrkja smakkin fyri at gera matin borð baran. Grønur av spinat Høvundin Mats-Eric Nilsson hevur givið tvær bøkur út um hetta evni. Tann fyrra æt »Den hemlige kokken« og tann seinna »Ekte vare«. Hann greið ur frá, hvussu hansara áhugi fyri nú tíð ar matinum var vaktur: »Eg og beiggi mín vóru ein túr á strondini. Beiggin hevði hug at keypa ein ís og keypti ein »Pistacie- Magnum«. Meðan vit sót og ótu ísin, læs beiggin á innihaldsyvirlitinum og brast útúr: »Henda kemiska evjan kann ikki kallast fyri ísur«. Tað vóru ongar pistaciunøtir, ið gjørdu ísin grønan, tað var spinat og ymisk E-nummar.« Mats fór at hugsa um, tað kundi vera soleiðis við fleiri matvørum, og úrslitið varð tvær bøkur og nógv kjak í Svøríki, Finnlandi og Norra um íbland ingar evni og smakkstyrkjarar í okkara dag liga kosti. Hann kom millum annað fram til, at ein miðal brúkari í vesturheiminum fær mill um 6 og 7 kilo av íblandingarevni í seg árliga. Hetta er ein stór mongd, tí flestu smakkstyrkjarar og ílatingarevni eru so sterk, at bara ein lítil mongd er nokk. Samanlagt keypur altjóða mat- vøru ídnaðurin íblandingarevni fyri 150 milliardir krónur um árið. Tey siga, at tey verja brúkaran við at nýta hesi evni, tí maturin heldur sær longri, og brúkarin ikki gerst sjúkur av mateitran. Men tað er bara ein brøkpartur, ið betra um haldbarið. Níggju av tíggu ílatingarevnum eru kosmetisk. Tað vil siga, at tey betra um konsistensin og útsjóndina á matinum. Lesa ikki innihald Flestu brúkarar lesa ikki inni halds- yvir litið, tá ið tey keypa mat. Onki løgið er í tí, eftirsum tað oftast er sett við so smáum stavum og á so óróliga bak grund, at tað nærum er ógjørligt at lesa. Men í innihaldsyvirlitinum finnur ein svarið uppá, um ein matvøra er tað reina fusk, ella um hon inniheldur tað, ið pakkin lovar, at hon inniheldur. Eitt alment ráð, ið Mats-Eric Nilsson gevur, er, at halda seg vekk frá mati, ið hevur langt innihaldsyvirlit. Tað er oftast tekin um, at maturin hevur langa bak- grund á virkjum, og at rávøran hev ur mist sín natúrliga smakk og út sjónd. Eitt dømi, sum flestu føroyingar kanska vita, er, at laksur ikki er ljósa reyður. Hann er grábrúnur, og ljósareyði liturin verður givin laksinum fyri, at hann skal síggja leskiligari út. Eitt annað dømi uppá sokallað fusk er vanilja. Einans 2-3 prosent av all ari vanilju í heiminum kemur frá tí orki deini, ið hevur givið vaniljuni sítt navn. Restin eru meira ella minni væl gjørdar eftirlíkningar. Ein háttur at gera vanilju er úr rotnum grannviði, tí evnið lignin er í granntrøðum, og líkist hetta evni nógv ektaðari vanilju. Vaniljusmakkurin verður eisini framleiddur úr petrokemiskum evnum, og sami vaniljusmakkur, ið vit lata í køkur og ís, verður eisini brúktur til rein gerð og vaskipulvur. Venja okkum Ein avleiðing av at vit eta meira og meira av mati, ið er viðgjørdur við ílat ingarevnum er, at okkara smakk- sansur venur seg við eftirgjørda smakkin, og tí velja vit heldur kemiskt framleidda matin enn tann natúrliga. Spurningurin er so, hvat øll hesi kemisku evni gera við okkum menn- iskju. Nógv av teimum eru bara testað á rottir og onnur djór. Summi veit man elva til ovurviðkvæmi, men eru hóast tað loyvd. Av teimum 316 loyvdu E-numrunum er tað eitt, ið Mats- Eric Nilsson serliga vil ávara ímóti. Tað er evni E621 – mono- natriumglutamat. Tað er ein smakk- styrkjari, ið verður nýttur til mat, ið er so fátækur, at hann hevur mist sín natúrliga smakk. Nógv fólk hava eisini greitt frá, at tey hava fingið ovur viðhvæmi av at nýta E621. Okkara skyld Vit brúkarar hava ein part av skuldini fyri at matvøruídnaðurin ger á henda hátt. Vit vilja hava mat, ið tekur lítla tíð at gera og helst skal hann verða bíligur eisini. Ídnaðurin møtir hesum kravi við at geva dýrunum hormonir, so at tey veksa skjótari, minkað verður um rávøruna og ymisk kemisk evni verða latin í ístaðin. Eisini verður ymiskt pulvur gjørt, ið bara er at blanda við og so vips hava vit náttverðan á borð inum. So spurningurin er um vit hava tann mat, ið vit hava uppiborið, og hvat vit velja at gera við tað! lagt tIl rættIs: Inna Törnroos Yogurt bollar frá Kohlberg Inniheldur 15 ymisk evni - 4 ymisk E-nummar Ísblóma (vanilja) frá Fóm Inniheldur mest sukur, síðan mjólkarturrevni og síðani plantufita. Restina av innihaldinum eru E471, E401, E407, E410 og E412 og smakkevni. Ikki eitt orð um vanilju, ið ísurin eitur. Høsnasalat frá X-tra Av teimum 300 gramunm eru 84 gram høsnakjøt, Inniheldur 31 ymisk evni. Aromat frá Knorr Inniheldur mest salt og E621 - mononatriumglutamat, ið er kendasti smakkstyrkjarin og kann elva til ovurviðkvæmi. Tí skal tú velja E621 frá E621 – mononatriumglutamat – lær teg tað uttanat og vel matvørur, sum innihalda hetta evni, frá. Tað mælir høvundin Mats- Eric Nilsson øllum brúkarum at gera. E621 er ein tann vanligasti smakkstyrkjarin og verður nógv brúktur í virkisframleiddum mati, sum til dømis pulvursósum, livurpostei, chips, soju, sitrónpiparið osfr. Teir heilsuvandar, ið E621 er kent fyri at elva til, er ovurviðhvæmi, ið vísur seg sum høvuðpínu, tryst yvir bringuna, sveitta, bróstsviða, ørilsi og spýggju. Kann eisini verða ósunt fyri børn at eta. Mats-Eric Nilsson hevur skriva tvær bøkur um matfusk