fríggjadagur 18. juni 2010síða 14

Fríggjadagur 18. juni 2010 · Nr. 96 14 Sosialurin Kjak Fleiri fólk doyðu av at byggja tunnilin millum England og Frakland enn Empire State Building. Hugsa um hetta. Seinastu 20 árini hava øll byggipláss verið um harðar hattar á supersjónskum vest­ berandi plássum við bókum á stødd við bíbliuna um heilsu og trygd. Skýskavarin í New York, bygdur uppá 410 dagar í 1930­31, hevði jú eitt heilt herlið av arbeiðsmonnum í keppum. Kortini var talið av deyðum minni enn hasi 10, sum lótu lív í arbeiðnum at binda saman Bretland og evropeiska meginlandið. Merkir hetta, at vit skulu avtaka trygdarhjálmar? Nei, men tað merkir, at reglar hava væl minni at siga, tá ið tað kemur til trygd og heilsu, enn vit ganga og halda. Tað, sum reddaði lív á Man hattan í 1930unum, var ein tættæðraður felagsskapur og djúpgongt álit millum arbeiðarnar, sum veruliga tóku sær av hvørjumøðrum. Nakað, tann framúrskarandi produktiviteturin eisini vitnar um. Vanliga svarið frá patet­ isk um politikarum til mest­ sum allar trupulleikar ella fløkjur, er annars at koma við enn einari lóg, ið bann ar okkurt. Men hvussu keði ligt tað forbjóðaða nú eina ferð mátti verið, kann ein nýggj rættarregla hava óætl aðar avleiðingar. Og, upp aftur meiri vanligt, at for mynda­ ríið vísir seg vera heilt óvið­ komandi og úrslitaleyst. Argumentini um meira­ ímóti­minni reglugerð eru oftani ikki tey mest um­ ráð andi, av tí at tað, sum trú liga hevur týdning, snýr seg um leiðslu, arbeiðshug, skyldukenslu, álit og, enda­ liga, ein grundliggjandi før­ leika og erpni á arbeiðs pláss­ in um tvørs fyri av vesala fak mørkum. Pappírsflytandi trygdar­ frikar sosum Sølvi Reinert Hansen og hansara komp aní av lígagyldigum kontroll­ istum hata slíkt evnisøki, tí teir ikki kunnu máta, skráseta ella regulera tað. Teir halda, at bara tí, at teir sjálvir hava ein sadomasokistiskan tørv á at vera státskannaðir í høvd og reyv, tað veri seg heima við hús ella uttanfyri saman við hasi dálkandi múgvuni, ið kallar seg mannaættin, hava øll onnur eisini tað. Vit hava at gera við eitt mis antropiskt menniskjasýn, sum øvundar hasi, ið hava áhuga fyri og álit á manna­ heiminum, og tí royna at kveistra burtur sovorðið sum ábyrgjan og prinsippir sum »gamalsligt«, »bleytt« ella »strævið«. Hóasst menniskjað upp í slag hevur prógvað, at tað megnar at vinna á teim trupulleikum, ið til tíðir stinga seg upp, eru enn nøkur, ið hava brúk fyri at trumma saman eina revsiprædiku desain að at ringa og lítils virða manna­ ættina. Onkur sigur, at reglar eru voldaðar av mistrúgv; ein viðurkenning av, at øll bara ikki eru nóg góð. Tað er væl møguligt, men aftur her tosa vit um at gera politikk eftir lægsta felagsnevnara – tí hvat við tí fúlt stóra bróð ur­ parti, ið er nóg góður? Eisini handlar tað um at vera nóg vaksin at góðtaka, at vit ikki kunnu redda verðini, at tað onkuntíð fer at ganga av helviti til... at ræðuleikar henda. Tó tykist tað, líka frá betri­ vitandi Sølva og hansara gar­ terandi miðjaðara til »barna­ verjandi« KRIS, at mis trúgv til menniskjað, for myndarí og avmarkandi reglugerðir alt er ein fylgja av at hava hingið ov leingi út við Danmark, sum jú er høpisleyst sosial­ demokratiskt. Í Danmark elska tey at fo r telja sínum subjektum, hvussu nógv tey skulu eta, hvussu nógv at drekka, at renna, ella spinna, og hvussu syndugt tað er at festa sær í. Ja, yvirhøvur eitt lyndi til at mikrostýra individuellan atburð og traðka á alt fleiri frælsi, ið eginliga átti at verið eitt sera óføroyskt eyðkenni. Ein hugsan, at tað er væl­ ferðarstáturin, ið skapar ment anina, tá ið tað sjálvandi er beint øvut. Altso, at um tú sparir á ovurbólstraða dag­ peningaøkinum, tá gert tú teg inn á danska vælferðarstátin. Og nú eru so føroyingar farnir at fortelja føroyingum, hvat danir siga við danir. Ein óvani, forrestin, ið hevur staðið á øll heimastýrisárini. Eg eri ikki teologiskt ímóti lógum. Sum dømi vildi eg ynskt, at onkur politik­ ari hevði skilt mítt vælum­ hugsaða uppskot um serlóg: at hindra Høgna Reistrup nakrantíð aftur at útgeva tónleik umframt at halda seg í minsta lagi 150 metrar frá øllum upp tøku hølum í mín um valdømi. Men seinastu nógvu árini hevur sosialdemokratiska hugsanin noytt okkum at vaða ígjøgnum eina mýru av smáligum lógum og flogsandi leiðbeiningum, serliga innan heilsu og trygd. Frá vøggu til grøv blíva vit nú eftirkannað, hótt og jagstrað av landsins barnapíkum, bert tí at tey ráð andi við tess stovnum og stovum ikki hava nakað betri at gera enn at leggja seg út í okkara lív. Tað hevði ikki verið so galið, um landsins ráðandi høvdu stýrt samfelagið so nøkulunda skilagott, men vit mugu finna okkum í ógvusligari skatting, óvanliga stórum almennum oyðsli, órættvísari og ósamsvarandi nýtslu av bótum og ákær­ um, óbrúkiligum og ábyrgd­ arleysum tænastu monnum rokað við trylskum parker­ ingsbótum og ómaksgjøldum. Hetta, tað seinasta, eitt sam ­ heiti fyri at tryggja banka­ stjórans tilverurætt. Tað mest forbistraða er tó vaksandi talið av sjálv­ støð ugum umboðs stovnum settir á stovn og styðjaðir av landsstýrinum. Afturat hesum eru sjálvbodnir felags skapir, eitt nú KRIS, sum saman við Almanna málaráðnum heldur seg um boða insestoffur. Enda málið hjá KRIS er at »fyribyrgja kynsligum ágangi í samfelagnum«, og hevur av hesum valt at koma við einum uppskoti úr Danmark, sjálvsagt. Frælsisstjalandi upp skot­ ið at kanna vaksin, ið hava samband við børn, full ger eitt frammanundan ómáta­ ligt paranoia, og økir um eitt longu yvirregulerað og kontrollerandi samfelag. Uppskotið sipar til, at ein­ hvør vaksin er ein potenti­ ellur pedofilur, og má stempl ast »tryggur« áðrenn tey hava nakað samvirkni við børn. Um KRIS fær sín vilja, merkir hetta, at tað, at skula vera við børnum, ið ikki eru tíni egnu, gerst ein heilt spesiell mannagongd við kravi um státsliga av­ greiðsluváttan, heldur enn ein vanligur partur av tí, at vera ein vaksin borgari. Sum frá líður fer hetta at hava eina eitrandi ávirkan á sambandið millum ættarliðini. Spell, tí tað eru nevniliga veldigir fyrimunir við sam­ veru millum vaksin og børn, ið ikki er regulerað. Børn eru ikki bert uppdrigin av familjum og lærarum. Vaksin fólk í einum sam felagi hava altíð verið saman um ábyrgdina at hava umsorgan fyri kom­ andi ættar liðum. Talan er um óskriv aðar semjur og skyldur, avtalaðar millum grann ar, vinir og vinir hjá vinum. Men mannahatskur politikk ur, hvat tað, at barna­ kanna trøllvaksin fólk er, fer at bureaukratisera óform lig bond, og svarar til at geva lokalum eldsálum og væl­ meinandi fólki longu tong. Linjan, »jú, men um tú einki hevur at fjala, hvat er tá problemið«, er bara so autoritaristisk. Vit hava faktiskt nakað, sum eitur privatlív. Og fær KRIS sín vilja, tá meldi eg meg úr H71 – ikki tí at eg føli upp á børn, men tí at eg ikki finni meg í at blíva kannaður. Eg veit, at tey treytaleyst trúgvandi og vinstravendu hava eitt fantastiska dular­ fult álit á státin og tess kommunur og fylgjandi myndugleikar at ordna alt fyri seg, harímillum nakað so íborið sum menniskjaligar relatiónir. Men hatta sneyt­ andi skapilsi av einum stóra beiggja skal slettis ikki blanda seg uppí privat viður­ skifti. Tað rakar ikki Rósu Samuelsen og Jan Jacob sen hvussu tilkomin velja at skipa sín gerandisdag sam­ an við øðrum, hvønn eitt ítróttarfelag setur í starv ella loyvir at hjálpa til. Við tilmælinum tyk ist eygna­ steinurin hjá Almanna ráð­ num vera heltikið av at læra øll børn í Føroyum, at einhvør vaksin er ein møguligur mis­ brúkari, og at børn tí ikki longur kunnu líta á vaksin. Ella tak hasa for mynd­ ara lógina frá 1. oktober í fjør, sum má vera tað mest skíttbýttasta og mest eyð­ mýkjandi uppfinnilsi í før­ oyskari lógarsøgu, tá ið hon krevur av vaksnum fólki, at tú ikki mást drekka so mikið sum eitt glas av reyðvíni, men grønari soda vatn, um tú ætlar tær í bilin. Elitan er púrasta desperat eftir at verða sædd at gera okkurt: tí allar hesar fratbýttu reglugerðir, kunngerðir, lógir, ávaringar og, ikki minst, ræðukampanjur. Men vit hava ikki tørv á moralist­ iskum rennarum at gera av, hvussu vit skulu liva. Sjálvur haldi eg, at timburmenn er náttúrinnar máti at fortelja fólki; at hetta við at drekka seg stívan, treyðugt er serliga skilagott. Hava vit veruliga brúk fyri deprimerandi ráð­ um at siga okkum, at tað er ringt at drekka seg etandi spren ella at fara í bilin við eini kenning? Flest okkara uppliva tað sum ung – og flest okkara vaksa frá tí. Hetta eitur »at ger ast vaksin«. Og so leingi sum vit ikki bróta nakra lóg, dugi eg ikki at síggja, hvat okkara atburður hevur við Sølva og hansara sosial­ demokratisku stavnar at gera. Problemið við regulering uttan at taka sær av atferð, álit ella virði, er at reglur og lógir blíva til substituttar fyri tað, at teinkja. Eitt trivielt dømi. Einar Már Guðmundsson, sjálv glað­ ur træklemmari, polit isk ur analfabetur og sosi alistiskur umberari við fyribils viðvindi á anti­materialistisku súkklu­ breyt ini, skjýtur sjálvandi eftir kapitalismuni sum skipan: at hon er grundleggjandi im­ potent. Einki yvirraskilsi har, meðni. Sjálvur er hann jú knal­ lreyður prísari av sam­ felagsmodellinum hjá stív­ renda einræðisharranum í Venesuela, kommunisturin Hugo Chávez (har ongin sleppur nakað sum helst og øll eru líka fyri elendig­ heitini). Men sjálvt um hans­ ara tambaðu saman pent anir um hvussu fíggjar heim urin »veruliga« hongur saman, hvussu fríi markn aðurin ikki riggar, eru barasta so Disneyland – ein kokk teylur av ynskishugsan og fakligum tápuleika, heldur – verður hann dyrkaður av bleyt um norðurlendskum fjøl miðlum, ið áttu vitað betur. Tí tá ið tað kemur til íløgu grunnar og vekslarar í dag, eitt spektakulert dømi um hvussu eitt nóg so lág­ regulerað øki hevur kiksað tvær ferðir innan hundrað totalt glæsilig ár, hevur sjálv skipanin og reguleringsstøðið væl minni at siga enn virðini í bankaverðini... rætt og slætt av tí, at bankastjórar ikki hava nøkur. Heilsa, trygd og annar djevulskapur Problemið við regulering uttan at taka sær av atferð, álit ella virði, er at reglur blíva til substituttar fyri tað, at teinkja Agga Niclasen meining@meyl.fo