mikudagur 23. juni 2010síða 12

Mikudagur 23. juni 2010 · Nr. 98 12 Sosialurin Kjak Turið Debes Hentze advokatur og mediator Lógir kunnu vera sum be­ tong at fáast við, tungar at arbeiða við, truplar at tulka, broyta og endurnýggja, og ofta galdandi hóast ótíðar­ hóskandi í alt ov langa tíð. Men tær eru fundamentið, sum politikkarnir sjálvir hava stoypt og sum bara politikkararnir kunnu bróta upp og stoypa av nýggjum. Tað er tí ørkymlandi fyri ikki at siga skeivt, tá poli­ tikkarar í máttloysi skíra løg frøðingar betonjuristar, bara tí at løgfrøðingarnir ikki tulka lógina, sum politikk­ ararnir kunda hugsað sær tað gjørt. Løgfrøðin er ein veldugur maktfaktor Hetta álop á løgfrøðina, sig­ ur meiri um politikkaran og politiska stevið enn um løgfrøðingin. Annað er, at tá politiska stríðið harðnar við orða­ drátt um um juridiskar tulk ingar við álopum á jurist ar og annað gott fólk, man stundin vera komin at umhugsa tað politiska arbeiði, hvussu arbeiðast skal og hvørjum tørvur er á. Juridiskar diskussiónir hoyra heima í dómstólinum. Men ein sannroynd er, at tá arbeiðslag og samstarv er vánligt og veruligt orðaskifti ein mangulvøra, tá stingur løgfrøðin seg upp, eisini millum politikkararnar, sum ein frelsandi eingil ella eitt loch ness ódjór, um man vil. Tað var tað fyrsta, sum kom mær til hugs, nú danir reageraðu prompte upp á hatta skjalið, sum før oy ing­ ar høvdu hugnað sær við á Føroya Løgtingi um sjórn­ arviðurskifti okkara. Danir gjørdust varugur við, at her hendi okkurt, sum møguliga átti at hava teirra áhuga, og sum danir ikki høvdu havt møguleika at vera partur í og átalaðu hetta. Grundlógin er jú har. Sjálvandi loypa danir beint í juraini. Løgfrøðin er eitt sterkt kort, sum verður s p æ l t h v ø r j a ferð sam­ s k i f t i ð s ku r ra r. Har hev­ ur tú upp á skrift nøkur orð, tú ikki soleiðis kann skúgva tær undan. So tá Høgni Hoydal vil vera við, at makt­ poli tikkur dana verður fjaldur í løg­ f r ø ð i s l i g u m hami, havi eg hug at skoyta uppí, at ja, løgfrøðin vísir sína veld ugu makt, hvørja ferð politik ararnir ikki duga tað snildi, sum krevst til samráðingar og tí sleppa løgfrøðini ov nógv framat. Hatta svarið hjá dønum var so upplagt, at tað ger ilt, og var hetta neyvan seinastu ferð, vit hoyrdu tað. Hatta er tað sama danir hava sagt í øldir. Nær læra føroyingar, at mótvegis eini yvirvøld er tað snildi heldur enn kon frontatión, sum gevur úrslit – uttan so at beinleiðis uppreistur veruliga er ein møguleiki. Politikkur ella jura Vit hava betongjura og gummi jura, sigur Jógvan Sundstein, fyrrv. løgmaður, í áhugaverdari grein. Nei vit hava ikki gummi­ jura. Tað at tulkingar møgu­ leikarnir eru nógvir, tí tey fakt isku viðurskiftini eru ymisk, merkir ikki, at jurain politisk kann togast og tambast. Jura verður tulkað juridiskt. Vit kunnu tosa jura ella politikk, men ikki um juridiskar glíðibreytir ella gummijura. Eg haldi meg tó skilja á Jógvani Sundstein, at tá hann tosar um gummijura, tosar hann út frá sannroyndum um, at góð samstarvsevni og samstarvsvilji bera langt – og at jurain tá fær minni týdning. Tað er so satt, sum tað er sagt. Lógir eru jú gjørdar við orðum og kunnu broytast við orðum, og hava tað makt, politikkaranir geva teimum. Er ikki pláss fyri orðinum, og samskiftið er litað av konfrontatión og manglandi virðing, so fella vit aftur á juraina, sum ikki er frameftirlítandi, sum poli­ tikkur eigur at vera tað, men bert ein staðfesting av status quo juridiskt. »Processen mangler« Processen mangler, segði statsministarin Løkke Ras­ mussen, sum á veður lags ráð­ stevnuni í Kbh. her fyri lærdi ikki so lítið um týdningin, processin hevur. Er henda ikki í topp, gerst løgfrøðin lættliga snávingar steinurin. Á verðurlagsráðstevnuni í Kbh. kom fram, at danir saman við nøkrum av lut­ takaralondunum framman­ undan høvdu orð að eitt skriv um eina fyri­ bilsavtalu. Líkamikið hvat stóð í hesum skrivi, so skapti hetta skriv stóra órógv og var støðugt tikið fram sum tekin sum ódugnaliga handfaring dana av processini. Sjálvt um vit í Føroyum hava loyvi at skriva, hvat vit vilja uttan at spyrja danir, so er vert at umhugsa leiklutin hjá dønum longu nú í framhaldandi arbeiðinum. Kundi hugsa mær at verið fluga á vegginum í víðkaðu rættarnevndini og hoyrt, hvussu væl samansjóðað politiska stevið er. Er vakra myndin í bløðunum við undir tekstinum, at allar forð ing ar nú eru av vegnum eftir farandi? Vónandi er tað ikki so, at politikararnir av ótta fyri at missa tamarhald á innan hýsis sam arbeiðinum aftra seg við at taka samband upp við tann partin, sum politiskt og løgfrøðiliga ikki slepst undan at taka sam­ band við fyrr ella seinni – »tí danir bara seta kílar í«. Betongjuristar og gummijura Sjálvsagt skulu pápar og mammur hava somu rætt indi til løn, tá tey eru í barns burðarfarloyvi. Greiði dóm urin, sum nú er fall in í Føroya rætti, fær vón andi partarnar ar beiðs ­ marknaðinum beinan veg­ in at tryggja, at hes in púra natúrligi rættur verð ur greitt staðfestur í sátt mál­ un um. Javnstøðunevndin og Eyðun Jakobsen eiga stóra tøkk fyri, at tey hava ført hetta sera prinsipiella mál. Føroyar liggja í heims­ klassa eftir vesturlendskum mátistokki, tá um ræður at føða børn. Tað er eitt heilsu tekin og ein stórur fyri munur fyri framtíðar arbeiðsmarknaðin. Men, skulu vit varðveita høga burð artalið, er eingin vegur uttanum, at mammur og pápar býta ábyrgdina millum sín at fáa barnsburð og arbeiði at ganga upp í eina hægri eind. Og tað merkir í greiðum orðum, at pápar, í nógv størri mun enn higartil, taka farloyvi í sambandi við barnsburð. Í juni 2008 varð tíðin, sum foreldur samanlagt hava rætt til barnsburðarpening, longd við 8 vikum upp í 34 vikur. Málið var tá, og er vónandi framvegis, at barnsburðarfarloyvi við løn stigvíst skal leingjast upp í eitt ár. Samstundis eig ur barsilskipanin at verða gjørd munandi meira fleksibul, soleiðis at for­ eldrini í størri mun kunnu leggja farloyvistíðina til rættis eftir teirra tørvi. Men, ein fyritreyt fyri, at longt barnsburðarfarloyvi ikki skal gerast ein álvar­ sam ur baksláttur fyri mamm urnar, í mun til teirra møguleikar á arbeiðs­ marknaðinum, eftir lønar­ viður skifti v.m. er, at far­ loyvis tíðin verður javnari býtt millum foreldrini. Og pápar eiga eisini at hava sama rætt sum mammurnar at sleppa at vera um síni børn. Í dag er ein stór forðing­ unum fyri hesum, at familj­ urnar í flestu førum missa munandi meira inntøku, um pápin velur at fara í farloyvi, tí nógv fleiri menn enn kvinnur forvinna væl oman fyri loftið fyri útgjaldið úr barsilsgrunninum. Flestu almennu sáttmálarnir geva rætt til fulla løn undir barnsburði. Men, tað hevur so higartil verið mett bert at galda fyri kvinnurnar. Fígggjarmálaráðið eig ur alt fyri eitt at syrgja fyri, at eingin verður diskri­ mi neraður vegna kyn í sátt málunum á almenna arbeiðsmarknaðinum. Og ynskir privati arbeiðs­ marknaðurin at vera attrak tivur fyri unga og virkna arbeiðsmegi, so eigur hann at kvika sær at bøta munandi um sátt­ málarnar viðvíkjandi barn­ burðarrættindum – fyri bæði kvinnur og menn. Sera harmiligt at Eyðun Jakobsen saman við Javn­ støðunevndini skal hava verið noyddur at nýta so nógva tíð og orku upp á at stríðast ímóti almennum arbeiðsgevara, fyri ein rætt, sum átti at verið meira enn sjálvsagdur í 2010. Bjørt Samuelsen løgtingskvinna Ikki heilt skeivt hatta við betonginum, men betongið eiga politikkararnir sjálvir. Rósur til Eyðun og Javnstøðu­ nevndina