fríggjadagur 25. juni 2010síða 14

Fríggjadagur 25. juni 2010 · Nr. 99 14 Sosialurin Vit skulu ikki taka so tungliga, at stjórnarskipanin var feld í sekstanmetrinum (av okkara egna málmanni). Nú er tøgnin brotin og kjakið byrjað. Gott kjak! Í tí Harrans ári 1918 segði Hægstirættur í Kjøbinhavn tveir dómar um mál úr Ís­ landi; evnið var møgulig ogn artøka í samband við broytta lóggávu. Áhuga­ verda fyri okkum er, at í báð um førum var ongin ivi um, at Hægstirættur skuldi døma eftir íslendsku stjórnarskránni. Danir og íslendingar høvdu síðani 1851 kjakast um stjórnarskipan – nakað sum vit gera nú – Jón Sigurðsson mótmælti í kongsins navni royndunum at lýsa donsku grundlógina at galda sum var Ísland sam runnin partur av Dan­ mark. Tilgongdin vardi til 1874, tá ið Christian IX fór yvir til Íslands og gjørdi Stjórnarskrá kunnuga. Kong ur sæst enn á Lækj ar­ torgi í miðbýnum í Reykja­ vík handandi hesa grundlóg í sermálum. Løgfrøðiliga gjørdu ís­ lendingar stór framstig í 1874, men vit mugu ikki gloyma, at føroyingar fingu byggilistarliga frægastu úr tøkuna: kongur vitjaði á heimleið í Føroyum, og vit fingu síðani tann prýðiliga obeliskin Kongaminnið. Fólkið hevur alt al­ ment vald í Føroyum Í 2006 skriva nøkur góð fólk álit um stjórnarskipan m.a. við orðingum sum: »Fólkið hevur alt alment vald í Føroyum og fremur tað gjøgnum stjórnarstovnar land sins ...og valdið er altíð avmarkað.« Har standa rættindi sum sosi al trygd, fyrisitingarlig rætt indi, inn ­ løgurættindi og hvørs mans­ rættur – um framt slík sum ognarrætt og rættindi hjá skuldsettum. Har standa valdsavmarkingar sum líka regla, markregla og til­ feingisregla, m.a. við hesi áseting. »Er ætlan at vinna úr tilfeingi, skal landið krevja gjøld ella tryggja øllum vinnurætt.« Við­ komandi reglur fyri dagliga stýrið. Nevndin taldi limir úr øllum flokkum og helt í árinum 2003 almenna al­ tjóða ráðstevnu um ser­ liga teir ríkisrættarligu tætt irnar í arbeiðnum. Nevnd in gav út álit í bók í árunum 2001, 2004 og 2006 – umframt at greinar stóðu í før oysk um lógar riti og før­ oysku bløðunum. Til farið hjá nevndini sæst á www. ssn.fo. Har er onki dult, ongin gekk um bak dyr. Mill um limanna vóru Ed­ mund Joensen og Lisbeth. L. Petersen. Vit hava longu stað­ fest, at danska ríkisgrund­ lóg in tolir at hava aðrar stjórnarskráir saman við sær, og at tann upp runa liga norskt­danski Hægsti rætt­ ur saktans megn ar at døma eftir fleiri grundlógum í senn. Spurningurin er nú bara: hvørji rættindi vilja vit hava við í okkara rættindaskrá? Ber til at hava fleiri rættindaskráir í senn? Svarið er ja. Dan­ mark er fleiri ferðir dømt í Strassborg fyri at hava brotið Europeiska Mann­ rættindasáttmálan. Vit hava longu tvey sett av rætt indum – borgarin kann brúka tey frægaru, vinn ur hann ikki eftir inn­ lendskum rætti, kærur hann eftir felagsrætti. Drottningin kemur nú at vitja. Hon er ættað frá Christianni IX, íslendska stjórnar skipanar kongin­ um, og Fríðrikki VIII, sum slóðaði fyri enn frægari ís­ lendsum rættindum. Áðr­ enn næstu vitjan, áttu vit at havt okkara skipan og rættindi orðaði. Det statsretlige forhold mell­ em Danmark og Færøerne er nedfældet i den færøske hjemmestyrelov, vedtaget af folketinget og det færøske lagting i 1948. En lov der hvil­ er på et aftaleretligt syns­ punkt og derfor ikke ensidigt kan ophæves af parterne. Et udvalg, nedsat af lagtinget, har i marts frem sat et lovforslag til ny fær øsk forfatning. Såfremt det vedtages uændret af lag­ tinget er det ensbetydende med løsrivelse fra Danmark. Ophør af rigsfællesskabet. Hjemmestyreloven gav Færøerne ret til at overtage en lang række sagsområder i takt med at man selv var i stand til at betale og havde de nødvendige embedsmænd i forvaltningen. Det man ikke kunne overtage var uden­ rigs anliggender, forsvaret og pengepolitikken ( optagelse af lån og valutapolitik).Hur tig fik Færøerne allige vel tilladelse til at optage lån, hvilket ofte var be ting et af dansk garanti. Med finanspolitikken, ind komst­ politikken og pengepoitikken (optagelse af lån) på fær­ øske hænder, havde man de 3 instrumenter, der karakti serer indre selvstyre. I dag er man nået så vidt, at færingerne blot mangl er rådigheden over uden rigsanliggender, for­ svar et, valutapolitik og dom­ stolene. Rådigheden over undergrunden fik Færøerne uden for programmet for mange år siden som en egenhændig gestus fra stats­ minister Schluter. Der er dog sket flere indhug i det udendenrigske, idet Fær øerne rent faktisk gen nem årene har indgået fiske ri aftaler med bl.andre Norge og Island og for ca.4 år siden tillagt yderligere vidtgående kompetencer i udenrigsanliggender, hvad løsrivelsespartiet med Høgni Hoydal paradoksalt nok stemte imod angiveligt med den begrundelse at løs rivelsen ville blive skudt læng ere ud i fremtiden. Løsrivelsen er nu alligevel kommet på tapetet.Jeg har pløjet mig igennem en om­ fangsrig betænkning fra et lagtingsudvalg og et ud­ arbejdet lovforslag til en færøsk forfatning. Paragraf 82 har følgende ordlyd: stk.1: Denne for fat­ ning samt senere ændringer skal ved tages af lag tinget med abso lut fler tal, inden folket tager ende lig stilling ved en folke afstemning mindst et halvt år senere, hvor almindeligt flertal skal råde. Stk.2 : Forfatningen eller ændringer til den får gyldig­ hed samme dag, som folket har truffet afgørelse. At der ved en folke af­ stem ning kun stilles krav om absolut flertal d.v.s. en stemme over halv delen af de fremmødte stemme­ berett igede er ganske uhørt i så vigtigt et spørgsmål som en ny forfatning. Udvalgs­ betænkningen fremhæver ved flere lejligheder hvor vigtigt det er at gøre sigt klart, at MAGTEN ligger hos folket. Det harmonerer ikke med de foreslåede afstemningsregler. Forklaringen er tydelig nok. Det er angsten for ikke at få vedtaget forfatningen. I de talrige prognoser gennem­ årene, hvor om har spugt folket. Hvad med løsrivelse ?? Ja­svarene er kun kommet op over 5o% vel at mærke forudsat at man blev en stat, der svømmer i olie. Den eneste anstændige afstemningsprrocedure vil være kravet om, at en nærmere bestemt procent af de stemmeberettigede møder op og kvalificeret flertal på eksempelvis 2 tredjedel. Hvis lagtinget ikke lever op til det, bør den danske regering griver ind og dermed varetage mindretallets berettigede interesser. Paragraf 79 omhadler en eventuel unionsdannelse med et andet land. Her gælder de samme afstemningsregler so i paragraf 82. Man har for ment­ lig Danmark i tankerne. Hvem ellers? Påfaldende er, at lovfor­ slaget ikke siger eet ord om: statsoverhoved, for­ svar et, statsborgerskab og valutapolitik. Hvad angår den færøske valuta er man slemt på den Valutaen kan ikke stå alene. I 1998, hvor man raslede med løsrivelse. sagde Norge og England Nej uden at være spurgt. Et færøsk medlemsskab af EU er betinget af, at den færøske valuta kan hænges på et andet EU­lands valuta. Erik Ludvigsen Ny færøsk forfatning Kári á Rógvi løgtingsmaður og doktari í lóg Og valdið er altíð avmarkað Kjak Viðmerking til, at tað ikki tykist at vera nóg mikið av praktikkplássum til at taka fleiri lesandi inn á Sjúkra­ røktarfrøðisskúla Føroya. Felagið Føroyskir Sjúkra­ røktarfrøðingar fer at kanna, hví tað ikki eru nóg mik ið av praktikplássum til at taka fleiri lesandi inn á Sjúkrarøktarfrøðisskúlan. Framrokningar kring all­ an heim vísa, at tørvurin á sjúkrarøktarfrøðingum er al samt vaksandi, og um nøk ur ár verður tørvurin á sjúkrarøktarfrøðingum ovur ­ stórur. Eitt nú hevur Nær­ verkið gjørt eina kanning, sum vísur eina framrokning fram til 2015. Har verður mett, at bara Nærverkið fer at hava tørv á 105 fleiri sjúkra røkt ar frøðingum. Vit hava ikki tilsvarandi framskrivingar fyri sjúkra­ húsini, men givið er, at við­ gerðar møguleikarnar ger­ ast fleiri, viðgerðir verða heim tiknar, fólk liva longri o.s.fr. Hetta merkir ein vaks­ andi eftir spurning á sjúkra­ røktar frøð ingum. Í Heilsu­ mála ráðnum verður eisini arbeitt fram í móti at gera eina skipan, har sjúkra røkt­ arfrøðingar átaka sær ávísar uppgávur, fyri at lætta um trýstið á komm unu lækn ar­ nar. Miðalaldurin á sjúkra­ røktarfrøðingum í Føroyum er eisini høgur, yvir 46 ár. Hetta ger, at vit um fá ár standa við einum veruligum trupulleika, um ikki verður handla nú! Hóast vit heldur enn feg in vildu ynskt, at fing­ ið fleiri mannligar sjúkra­ røkt ar frøðingar, er tað ein sannroynd, at tað nær um bert eru ungar kvinn ur , sum byrja lestur á Sjúkrarøktar­ frøðis skúlanum. Tí er tað sera harmiligt at hugsa, at tey 37, flest ungar kvinnur, sum ikki sleppa inn á skúlan hesuferð, fara av landinum. Enn meira harmilig er óviss­ an um hesi koma heim aftur ­ kanningar vísa, at bert fimta hvør føroysk kvinna og fjórði hvør føroyskur maður í Danmark ynskja at flyta aftur til Føroya at búgva. Fyri at taka aftur í kann­ ing ina, sum Nærverkið gjørdi í 2009, verður mett at stovnurin fær alsamt fleiri eldri og óhjálpin sum brúk­ arar. Í samandráttinum stend ur at lesa: »Stór greiningararbeiði eru seinastu árini gjørd av eftirlønarspurninginum fyri at byrgja upp fyri, at tann sonevnda eldrabylgjan skal raka so hart búskaparliga. Men uppgávan at fáa nóg nógv starvsfólk at ansa ein­ um skjótt vaksandi tali av eldri og óhjálpnum hevur ikki vakt eins stóran ans. Trupulleikin er annars væl greinaður í okkara granna­ londum.« Hví geva vit ikki hesum trupulleikanum ans í Før­ oy um? Vit sakna greiðar visiónerar útmeldingar frá okkara politikkarum um, hvussu ætlanin er at loysa hetta álvarsmál. Felagið Føroyskir Sjúkra­ røktarfrøðingar fer at seta seg í samband við avvarandi myndugleikar, fyri at fáa umrøtt hendan trupulleika. Vit vilja hava greiðu á, hví tað ikki eru nokk av praktikk­ plássum og hvat kann gerast fyri at økja um hetta talið. Vit mugu hava fleiri starvs­ felagar! Vár í Gong, forkvinna Felagið Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar Vit mugu hava fleiri starvsfelagar