fríggjadagur 1. oktober 2010síða 12

nr. 140 · 1. oktober 2010 12 VIKUSKIFTI Myndir Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Hóast hugtakið dokumentarisma er av nýggjari uppruna, var tað júst hetta, sum danski amerikanarin Jacob A. Riis framdi, tá hann gekk runt millum kroysurnar í fátækrabýlingunum í New York við einum einføldum mynda tóli og spildurnýggja undrinum blits inum: Hann dokumenteraði fyri øllum landinum og fyri alla framtíð ómenn iskjaligu livikorini í heimsins skjótast vaksandi og máttmiklasta býi, New York. Fekk ein amerikanskan kjans Tað var seinast í 1800 talinum, at hin fátæki tilflytarin úr Danmark fekk ein kjans sum politiraportari á blaðnum New York Tribune. Upprunaliga var Jacob A. Riis ein fátækur dansku timburmaður sum, eins og túsundatals onnur, leitaði sær eydnuna í nýggja heiminum vestan­ fyri. Hann kom til USA í 1870 og aftan á nøkur svong og niðrandi ár sum landa strok og leysarbeiðari, har hann var um reppi at missa mótið, var hann so heppin at verða settur í starv sum journalistur á New York Tribune. Nøkur ár og nógvar viðurkenningar seinni eis ini á hámetta blaðnum The Sun. Í ørindum sum politiraportari fekk hann høvi at koma inn í djúpastu loyni krókarnar í fátækrabýlingunum á Man hattan, har Soho, East Village og Chinatown eru í dag. Hetta vóru øki, har tú skuldi halda teg innandura, tá myrkrið fjaldi skuggarnar í smogunum; har armóðin var so nívandi og lógar brotini so lemjandi, at tey toldi ikki dagsins ljós. Avdúkaði tað ljóta Tað óvanliga, og fyri nógvar lesarar provo kerandi, við greinunum hjá Riis var, at hann dokumenteraðu sam­ felagsins ljótastu síður við myndum og teksti. Vanliga vóru greinirnar bara tekstur. Og vanliga tóku fotografar ein ans vakrar náttúrumyndir ella upp stillaðar studiomyndir. Men her var skuggasíðan av ameri­ kanska dreyminum borðreiddur á for síðuni aftur við morgunkaffinum. Myndir av teimum miseydnaðu til­ flytar unum. Av indianarum, sum høvdu leitað sær inn í býin. Av littum eftir kom arum hjá afrikanskum trælum. Fátøk um írum, vónríkum spaniólum og snild um italien­ arum. Øll somul trunkað saman í skirvisligum smáttum við rott um, ruski og menniskjalorti slongt mill­ um berføttu børnini. Hetta, samstundis sum, at Riis sjálvur var ímyndin av amerikanska dreym inum: Fátæki tilflytarin við gull medaljong við kærleikshárlokki um hálsin og teppinum, sum mamman reiv aði hann í sum nýføðing, sum dróg út í heimin at leita sær eydnuna. Og sum í einum veruligum ævintýri, skuldi hann so grúviliga nógv ígjøgnum, áðrenn ljósið til endans fann inn til hansara og lýsti á hansara lívsleið. Sosialur reformistur Hetta var eftir at hann sum mynda maður, fyrilestrahaldari og rithøvundur, og ikki minst sum av­ dúkandi journa listur og reformistur, gjørdist kendur og fekk vinir og vald, so til bar at bøta um livikorini hjá veik astu borgarunum. Ikki við europeiska olmussu tank­ anum sum grundvøllur, men við at stuðla tiltøkum og at vera virkin í Good Gowerment rørsluni, sum stríddist fyri at koma til lívs politiska ómegd og korruptión, og í so nevndum Settlement Houses, har enda málið var at styrkja bondini millum væl út búnu miðalstættina og niðastu samfelags­ klassarnar. Hetta vóru borgarahús, har VeRuleikafatanin hjá new YoRk'aRum varð skakað, tá Jacob a. Riis avdúkaði armóðina í fátækRabýlingunum í 1880'unum. mYnDiRnaR høvdu stóRaR sosialar aVleiðingaR við sær Koll- veltandi myndir Rúsdrekka og -evnismisnýtslan var umfatandi í fátækrabýlingunum. Maðurin á myndini er opiumsmisnýtari, sum var ein stórur trupulleikin í 18. og 19. øld. Jacob August Riis (1849-1914) How tHe otHer Half lives eftir Jacob a. riis er frá 1890. Hetta var nýsKapandi doKumentaristisK bóK við myndum og søgum um tey á botninum. Hon telist í dag millum KlassiKararnar í ameriKonsKum bóKmentum