mánadagur 25. oktober 2010síða 34

Mánadagur 25. oktober · Nr. 150 34 Sosialurin Fuglin teir høvdu í huga, allir sum skipasmíð hava dugað (..) Líðandi royndu teir búgva og smíða seg fram til tann dag, at maður var førur at flúgva, á spentum vongi avstað. (Karsten Hoydal) Fáar dagar eftir, at hann var farin um tey 89 árini, legði menniskjað og familjumaðurin, eiðismaðurin, fakfelagsmaðurin, mentamaðurin og tjóðveldismaðurin, Helgi Øster, eyguni og hendurnar saman, og andaði á seinasta sinni. Eyguni, høvdu sæð miklar sam­ felagsbroytingar og margfaldar fruktir av stríði hansara fyri hug­ sjónum og felagsstrevi. Høvdu sæð afturstig og vónbrot í frælsis­ stríðnum. Og høvdu sæð familjuna hjá sær og konuni, Fridu, vaksa og koma væl undan. Dóttir og synir. Abbabørn og langabbabørn. Góðu hendurnar høvdu skapað so nógv í jarnsmíði, stálsmíði, skipa­ smíði og øðrum handverki. Og andin hevði blást lív í hug­ sjónir, felagsskap, samleika, lærdóm og krøv um javnrættindi og frælsi. Hjá einstaklingum, hjá heilari stætt og hjá heilari tjóð. *** Helgi fór til Danmarkar at læra til jarnsmið í 1938 á skipasmiðjuni ”Orlogsværftet”, og búði – m.a. saman við 24 øðrum føroyskum lærlingum – á einum lærlingaheimi í Keypmannahavn til lærutíðin var lokin í 1942. Hann var millum teir mongu útisetarnar, ið ikki sluppu heim, tí týska hersetingin undir 2. veraldarbardaga forðaði fyri tí. Í Keypmannahavn hitti hann Fridu, ið var ættað av Toftum, og tey giftust undir krígnum. Bæði tóku virknan lut í tí sera sterka felags lívi millum føroyskar útisetar bardaga­ árini. Umframt alt mentanar­ og felagslívið í Føroyingafelagnum, var Helgi nevndarlimur í Ítróttar­ felagnum Føroyar og í Oyggja­ frama, sum hevði eina breiða tjóð­ skaparpolitiska stevnu. Heimafturkomin eftir krígslok, var Helgi Øster partur av tí liði, sum við hugsjónum og áræði fór inn í stríðið at skipa Føroyar frælsar og at skapa nútímans sosialan, mentanarligan og vinnuligan fram­ burð í Føroyum. Hann stuðlaði tí nýstovnaða ”Føringafelag”, ið arbeiddi fyri at fáa fólk at velja loysing á fólkaatkvøðuni í 1946. Fleiri av oddafólkunum vóru ungir føroyingar úr felagslívinum í Keypmannahavn, ið høvdu út­ búgvið seg og nú loksins vóru slopnir heim – umframt fólk, ið strídd ust fyri betri korum til verka­ fólkið í Føroyum. Tey ferðaðust kring landið og agiteraðu fyri loysing. Tey løgdu fram tilfar, sum vísti, hvussu Føroyar kundu klára seg fíggjarliga, og tey høvdu eisini eitt fullfíggjað uppskot til eina føroyska stjórnarskrá (grund lóg). Eingin ivi er um, at arbeiðið hjá hesum fólkum var ein høvuðsorsøk til, at ein meiriluti valdi loysing í 1946 – hóast eingin hevði roknað við tí, og hóast eingin politiskur flokkur stuðlaði tí fult og heilt. Og hevði ikki ein meiriluti atkvøtt fyri loysing í staðin fyri tí danska stjórnaruppskotinum, høvdu før­ oyingar fyri fyrstu ferð limað seg inn í Danmark, sjálvstýrisstríðið niðursjóðað, og Føroyar høvdu helst verið sum Hetland í dag. Eftir gleðina um sigurin á fólka­ atkvøðuni, var vónbrotið sjálvsagt ovurstórt, tá politisku flokkarnir sviku fólkaræðisligu avgerðina og samtyktin ikki varð sett í verk Tá ið heimastýrislógin, sum fólkið hevði vrakað á fólkaatkvøðuni, kortini varð trýst ígjøgnum í 1948, uttan at fólkið varð spurt, var Helgi millum teirra, ið stovnaðu Tjóð veldisflokkin. Saman við fólki sum Jákupi í Jákupsstovu, Edith í Jákupsstovu, D.P. Danielsen, Frede­ rikki Hansen, Erlendi Patursson,, Andreu Árting, Andreasi Ziska, Hanusi við Høgadalsá, Hansi Debes Joensen, Jóhan Simonsen, Karst eni Hoydal, Sigurði Joensen og mongum øðrum kvinnum og monn um. Tey settu stevnuna hjá flokk­ inum greiða: At fremja úrslitið av fólkaatkvøðuni í 1946 og stovnseta veruligt fólkaræði í Føroyum í einum sosialt rættvísum samfelag. Hugsjónin var, at eingin stætt skuldi eiga framíhjárætt til vald landsins og ognir, og farast skuldi undir at endurreisa og menna samfelagið á egnum grundarlagi, við smahladsfesti útbúgving, ment anarstovnum, vinnumenning og javn bjóðis samstarvi við aðrar tjóðir. *** Helgi var virkin partur av einum sera fjølbroyttum liði, ið ikki bert vildi fremja sína stevnu í parta­ politiska meldrinum. Men sum í fakfelagsarbeiði, í mentanararbeiði, í vinnulívi, í skúlaskapi, í sosialum arbeiði, í bókmentum, list og vís­ indum framdu nútímans tjóðar­ bygging í øllum lutum. Vit geva okkum alt ov sjáld an veruligt far um, at hesi fólk – ið mangan fingu stóra mót støðu og ring orð við á leiðini – hava verið undan gongu fólk í m.a. Fiski­ manna felagnum, arbeiðsmanna­ og arbeiðskvinnufeløgum, hand verk­ ara feløgum, vinnu lívs sam tøkum, Keypssamtøkuni og kvinnu rørsl­ uni. Tey gingu undan at stovna Fróð skaparsetur, Listasavn, nýggjar útbúgvingar, útvarp og sjónvarp. Skrivaðu og góvu út bøkur, bløð, tíðarrit, vísindaligar lærubøkur, skaldskap. Tey hava skapað nógv av teimum virðum og rættindum, ið vit øll dýrmeta sum tey fremstu í dag og eru grundarlagið fyri framtíðar menning í landinum Vegaðu gøtur teir vitru menn, hugaheims vegleysa landið, gudrøknar sálir, gudleysir menn, sami var ylheiti andi – ódnarhugur í aldatal fór um so víðar grundir, leitaði framá og vardi væl, at ei gróðu gøturnar undir. (K.H) *** Helgi Øster fór eins og samherjarnir á sínum liði um víðar grundir í sínum virki. Hann starvaðist á Tórs­ havnar Skipasmiðju og á smiðjuni hjá Wenzel Petersen. Og í 1950 var hann millum stovn­ ararnar og fyrsti formaður í Havnar Handverkarafelag. Seinni gjørdist hann somuleiðis formaður í Føroya Handverkarafelag. Ein tann fyrsti rættindasigurin hjá Helga sum formanni í Havnar Handverkarafelag kom í 1951, tá tað eydnaðist at fáa í sáttmála, at leygardagur skuldi bara vera hálvur arbeiðsdagur. Eitt stórt frambrot fyri trivnað og familjulív, sum er ilt hjá okkara ættarliði at skilja. Og Helgi vígdi stóran part av síni arbeiðsorku til at stríðast fyri betri útbúgvingum og lærumøguleikum hjá ungdómi og handverkarum. At fáa ment teknisku útbúgvingarnar og at geva lærlingum sømilig kor til útbúgving uttan mun til, hvaðani úr landinum teir komu. Helgi gjørdist fyrsti leiðari á Lærlingaheiminum í Kongagøtu í 1964, og síðani eisini leiðari av Skúlaheiminum í Marknagili, til hann legði frá sær í 1992. Helgi og Frida gjørdust sostatt ein institu­ sjón í trivnaði og menning hjá lær­ lingum úr øllum landinum, og eitt stórt tal av persónum og familjum eru teimum takksom. *** Sjálvur eri eg takksamur fyri, at mær untist at hitta og lurta eftir fróðarmanninum og slóðaranum, Helga Øster, Hevði sum smádrongur hitt hann og Fridu heima hjá ommu og abba. Og hevði eisini ta gleði at arbeiða saman við yngsta soninum Mikkjali í trý ár. Men eftir at eg fór upp í politikk, hitti eg Helga í Suðurstreymoyar Tjóðveldisfelag, har hann var ein dyggur stuðul. Og á einum 14. september­haldi í Sjónleikarhúsinum fyri 10 árum síðani, helt Helgi eina røðu, sum eg ongantíð gloymi. Sjónleikarhúsið var á tremur, men tá Helgi røddi, var kvirt. Hann var tá nærum farin um tey 80 og elsti røðari, men ongin megnaði betri enn hann hetta kvøldið, at gera hugsjónina livandi og framtíðarleiðina greiða. Tá stóð alljóst fyri øll, hvussu stór tøk eru tikin, hvat tol er ment, og at tað enn snýr eg um fólkaræði, samhaldsfesti og javnbjóðis menn­ ing í heiminum. Vit eru eyðmjúk og takksom fyri strev og lív Helga. Verk hansara livir víðari í eygum, hondum og anda, sum hann hevur sett við. Vit kunnu bert lova hvørjum øðrum, at vit halda áfram og fara at vinna upp mál. Heiðrað veri minnið um kappan Helga Øster. Í einsemi teir bygdu landið, og tíðan verk varð illa lønt, tann gleðin untist ikki mongum at síggja gerðið fagurgrønt. Høgni Hoydal Nøvn Ein kappi farin Til minnis um Helga Øster 13. oktober 1921 – 17. oktober 2010