fríggjadagur 29. oktober 2010síða 13

nr. 152 · 29. oktober 2010 13 VIKUSKIFTI tikk urin hjá Ronald Reagan, ið tók við for setaembætinum í 1981. Í filminum talar Ronald Reagan á keyps skálanum í Wall Street. Undir liðini á honum stendur ein maður, sum sambært Michael Moore líkist einum butlara. Hetta er nevndarformaðurin í risastóru fíggjarfyritøkuni, Merril Lynch. Navn hansara er Don Regan. Hann gjørdist seinni skrivstovustjóri í Hvítu Húsunum. Meðan Reagan talar, fara fólk at klappa, og í hesi løtu nærum skumpar Don Regan undir forsetan og biður hann skunda sær. Hvør biður amerikanska forsetan skunda sær, spyr Michael Moore speiskliga, og svarið er sjálvandi, at tað gera tey stóru kapi tal­ áhugamálini. Frá tí, at Ronald Reagan steig inn um gáttina í Hvítu Húsunum, varð USA stýrt sum ein fyritøka, sigur Michael Moore. Fakfeløgini skuldu oyðileggjast, milliónir mistu arbeiðið, og skatturin hjá teim um ríku varð kutaður niður í helvt. Reallønin lækkaði, og fólk máttu liva fyri læntar pengar. Sjúkratryggingarnar bara dýrkaðu. Alt hetta fekk tøl og kursir at fara til himmals á Wall Street, men hjá vanligum húsarhaldum vendu tølini skeivt, og fólk hava bara funnið seg í tí, suffar Michael Moore. »Frælsa fyritaks­ semið er ikki gramni, út nytting og grov mis­ tøk,« sig ur George Bush einaferð í filminum. Tað er so rímiligt, er kapitalisman ikki akkurát tað, hugsar Michael Moore. Nei, tí George Bush heldur fram og sigur, at »um tú leitar eftir sosialum rætt vísi og virðing, so er kapitalisman veg urin fram.« So langar Michael Moore fleiri dømir á borðið, ið vísa svart astu síðuna hjá kapitalismuni, m.a. dømið um eitt privat fongsul fyri ung fólk, ið fær spren fult av almennum stuðli, og sum livir av at fáa so nógv ung fólk í fongsul sum gjørligt, sama um tey hava gjørt nakað skeivt ella ikki. Sjálv an dómaran hevur fongslið so mutrað fyri at fylla klivarnar. Pengar í teimum deyðu Vilja vit hava fyrilitaleysa kapitalismu fram um rættarligt rættvísi, er spurn­ ingurin, vit skulu svara, tá vit hava hoyrt hesa søguna, og Michael Moore heldur so fram at leggja dømir á borð ið. Hann vitjar inni hjá konu, sum misti mannin, tí maðurin doyði av krabba­ meini. Fyritøkan, sum maðurin arbeiddi hjá, hevði teknað eina trygging ímóti deyða hansara, og tá maðurin var farin, fekk fyritøkan eina klekkiliga upp hædd útgoldna. Ein sakførari sigur í film­ inum, at við hesi skipan hevði fyri­ tøkan í veruleikanum eitt ynski um, at maðurin doyði, tí so fekk hon pengar burtur úr tí. Michael Moore situr eisini inni hjá manni og tveimum børnum, ið mistu mammuna, tá hon var einans 26 ára gomul. Hon starvaðist hjá Wal­Mart. Fyritøkan hevði tryggjað seg ímóti, at øll 350.000 starvsfólkini skuldu doyggja, og tá mamman doyði, fekk Wal­Mart útgoldið 81.000 dollarar í endur gjaldi, meðan familjan onki fekk. Greitt verður frá, at fyritøkur, sum á hendan hátt tryggja seg ímóti, at starvsfólkini doyggja, fáa mest burt­ ur úr starvsfólkum, sum doyggja ung, tí tá er skaðin størstur og mest óvænt­ aður. »Dead Peasants« hava summ ar fyritøkur kallað tílík deyðsføll í innan­ hýsis skjølum. Her er tað, at Michael Moore hál ar prestin inn á pallin og kallar kapital­ ismuna synd og óndskap, tí hvussu djúpt kann hon søkka í síni jagstran eftir vinningi? Tá hevði Dr. Sachs, sum á sinni fann vaksinuna ímóti polio, helt øðrvísi samvitsku. Hann kravdi ikki at fáa patent upp á sína vaksinu, so hann kundi gerast ríkur. Hann hevði nóg mikið at liva av sum starvssettur gransk ari, og tá ein tíðindamaður spurdi, hvør átti patentið, svaraði hann, at har fanst onki patent, tí øll fólk í verð ini áttu vaksinuna. Á sama hátt, sum ongin kundi eiga sólina, kundi ongin eiga vaksinuna persónliga, segði hann. Statskassin tømdur Niðurstøðan hjá Michael Moore er, at tað var ein vanlukka, at alt eftirlit við fíggjar marknaðinum í USA nærum varð avtikið, so Wall Street kundi sleppa at spæla sær so fyrilitaleyst, at kort húsið at enda rapaði. Men vitloysið steðg aði ikki tá. Tá veitslan var at enda komin, og bankar og fíggjarstovnar fóru á húsagang, fluttu fleiri týðandi per sónar í risastóra íløgubankanum, Goldman Sachs, inn í amerikanska fíggjar málaráðið, teirra millum fyrr­ ver andi nevndarformaðurin, Henry Paulson, ið gjørdist fíggjarmálaráðharri. Innan ífrá virkaðu hesir menn so fyri, at vinirnir uttanfyri fingu sínar almennu bjargingarpengar, heilar 700 milliardir dollarar at býta millum sín. Størri rán er ikki framt ímóti ameri­ kanska statskassanum í søguni, heldur Michael Moore, og tí gongur hann eisini í filminum í gøtunum í Washington og vil handtaka teir seku. Sjálvandi slepp­ ur hann ikki á gátt nakrastaðni, men poengið er púra greitt, og um tað veru­ liga er so, at tey heilt fáu á hendan hátt so dyggiliga snýta tey flestu, at vestur­ lendsku búskapirnir eru um at gerast plutonomi og ikki demokrati, tí fólka­ ræðið einans er til fortreð hjá teimum stóru kapitaláhugamálunum, so er spurn ingurin, um ikki grundarlag er fyri polit iskum flokkum, ið greitt tala søk teirra minni mentu í vesturheiminum. Í ein um ríkmannaræði eru tey minni mentu jú nærum øll. Michael Moore, filmsframleiðari, gevur kapitalismuni sum hugsjón av grovfílini í filmi sínum frá 2009