mikudagur 13. februar 2002síða 7

12 Nr. 30 - 14. februar 2002 Nr. 30 - 14. februar 2002 13 Kári Petersen Um blokkniðurskurðurin ikki varð framdur, og tær 364 mió. kr. í staðin fyri vórðu nýttar til eykaavdrátt uppá landskassaskuldina, hevði skuldin verið afturgoldin tíðliga í 2008. Við at skerja blokkin og halda fram við verandi avtalu, verður skuldin ikki afturgoldin fyrr enn í 2018. Landsstýrið vil heldur, at føroyski skattgjaldarin skal stríðast við hesa skuld fram til 2018, heldur enn at nýta tær 364 mió. kr. av blokk- stuðulinum til at gjalda skuld. Landsstýrið hevur sostatt við sínum dugnaloysi økt skattabyrðuna hjá vanliga føroyinginum. Landsstýrið heldur Føroyar fast í skuldarbyrðu. Landsstýrið sigur seg vilja gera Føroyar politiskt og fíggjarliga óheftar. Ein tann mest lemjandi fíggjarliga bindingin av Føroyum er at vit skylda 3,6 mia. kr. til danska ríkiskassan. Føroyar høvdu sostatt havt eina stóra fíggjarliga binding minni, um vit høvdu afturgoldið skuldina til fulnar í 2008. Við ikki at nýta møguleikan at nýta blokkin at gjalda skuld við, hevur landsstýrið bundið Føroyar fíggjarliga til Dan- markar fram til 2018. Við at minka um tær inntøkurnar, sum kundu verið nýttar til at loysa Føroyar úr skuldar- haftinum, hevur landsstýrið gjørt Føroyar munandi meira skuldarbundnar enn tær vóru frammanundan. Landsstýrið hevur økt skattabyrðuna hjá føroyingum. Landsstýrið førir fram, at tað hevur lækkað skatta- byrðuna hjá føroyingum. Hetta er ikki rætt. Ein kann altíð minka skattainnkrevj- ingina í einum einstøkum ári ella í nøkur ár. Men í síðsta enda avhongur skattabyrðan ikki av, hvussu nógvan skatt ein skal gjalda í einum ein- støkum ári, men av hvussu stórar tær samlaðu skyld- urnar eru hjá landskass- anum. Við at minka blokkstuð- ulin, hevur landsstýrið minka um inntøkurnar hjá landskassanum, og hevur tí økt munandi um skatta- byrðuna hjá vanliga før- oyinginum, um ein hyggur bara eitt sindur inn í fram- tíðina. Hví hevur landsstýrið skert heildarveitingina ? Ein av orsøkunum til at landsstýrið hevur minkað blokkin, er fyri at tryggja sær, at tey sum koma til valdið aftaná valið (javnað- arflokkurin), ikki skula fara at nýta enn meir pening enn sitandi landsstýri. Lands- stýrið hevur annars økt ár- ligu nýtsluna við 950 mió. kr. í hesum valskeiðinum. Men um landsstýrið heldur, at nýtslan hjá lands- kassanum ikki eigur at veksa, so átti landsstýrið at gjørt nýggja avtalu við danir um at gjalda ein eyka- avdrátt uppá 364 mió. kr., og harvið gjalda skuldina skjótari aftur. Hetta kundu danir ikki sagt nei takk til. Hetta hevði somuleiðis lagt eitt loft yvir, hvussu nógv útreiðslurnar kundu vaksið. Í sínum dugnaloysi hevur landsstýrið heldur valt eina loysn, har vit við skatta- borgarans pengum skulu gjalda fyri 80árini líka inntil 2018. Hví skulu vit royna at minka um skuldina ? Tað er umráðandi, at Før- oyar gerast skuldarfríar so skjótt, sum tað nú einaferð er gjørligt, m. a. tí talið av pensiónistum veksur við 30 prosentum fram til 2017, meðan talið av teimum, sum eru í arbeiðsførum aldri bert veksur 5 prosent. Føroyar skulu tí helst vera skuldarfríar og eiga pening til góðar, tá teir stóru eldra- árgangirnir koma, so ráð verður til heimarøkt, eldra- røkt og sjúkrarøkt. Javnaðarflokkurin hevur trinnar orsøkir til vera ímóti at lækka blokkstuðulin. Í fyrsta lagi ynskir javnaðar- flokkurin at gera Føroyar fíggjarliga óheftar. Í øðrum lagi ynskir javnaðarflokk- urin at fremja skipanir og loysnir, sum gera tað møgu- ligt at varðveita vælferðar- tænasturnar, eisini tá teir stóru eldraárgangirnir koma. Í triðja lagi eru nakr- ar av vælferðartænastun- um, serliga eldrarøktin, forsømd av sitandi lands- stýri, so tað er rætt, at javn- aðarflokkurin hevur eitt ynski um meirnýtslu á hesum økjum. Tað er tó vert at leggja merki til, at sjálvt um útreiðslurnar á hesum økjum fara at veksa 50 til 100 mió. kr. í komandi valskeiði, so hevði borið til at goldið ein eykaavdrátt uppá útvið 300 mió. kr. um árið, og harvið at aftur- goldið alla landskassaskuld í ár 2010 um. Landsstýrið hevur tí við skerjingini av blokkinum álvarsliga skatt føroysk áhugamál. Landskassaskuld við og uttan blokkniðurskurð. Verandi lánsavtala (har blokkurin er skerdur við 364 mió. kr.) (mió. kr.) Restlán Restlán Ár primo Renta Avdr. ultimo 1999 4000 200 123 3877 2000 3877 194 129 3748 2001 3748 187 136 3612 2002 3612 181 142 3470 2003 3470 173 150 3320 2004 3320 166 157 3163 2005 3163 158 165 2999 2006 2999 150 173 2825 2007 2825 141 182 2644 2008 2644 132 191 2453 2009 2453 123 200 2253 2010 2253 113 210 2042 2011 2042 102 221 1821 2012 1821 91 232 1589 2013 1589 79 244 1346 2014 1346 67 256 1090 2015 1090 55 268 822 2016 822 41 282 540 2017 540 27 296 244 2018 244 12 311 -67 Lánsavtala, har blokkurin ikki er skerdur (við 364 mió. kr. árligum eykaavdrátti) (mió. kr.) Restlán Eyka- Restlán Ár primo Renta Avdr. avdr. ultimo 1999 4000 200 123 3877 2000 3877 194 129 3748 2001 3748 187 136 3612 2002 3612 181 142 364 3106 2003 3106 155 168 364 2574 2004 2574 129 194 364 2016 2005 2016 101 222 364 1430 2006 1430 71 252 364 814 2007 814 41 282 364 168 2008 168 8 315 364 -511 VIÐMERKINGAR Skerjingin av blokkinum hevur skatt føroysk áhugamál Landskassaskuld við blokkniðurskurð -500 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000 4500 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Ár (mió.kr.) Landskassaskuld uttan blokkniðurskurð -1000 -500 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000 4500 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Ár mió. kr. Soleiðis kennist við- hvørt, tá ið ein nýkeyptur lutur ella tænasta við eitt verður ein marra. Skrøddu nylonsokkarnir á nýggja stovugólvinum tala fyri seg. Liturin á svørtu leðursofuni, sum knappliga situr á bakin- um á systir. Handverk arin, sum ikki heldur seg til tilboðið, hann hevur givið uppá at tekja húsini - um hann er so frægur at møta upp, sum avtalað. Ella rómaísurin, har eingin rómi er í. Í slíkum førum standa vit brúkarar eftir sum kánus og hava ongan tjans. Kunnu bara vóna at handilin ella útbjóðarin í reinum kappingaranda forbarmar seg og vísir okkum náði. Tí, í Før- oyum hava vit ongan at venda okkum til í slíkum førum, hvørki til at ráðgeva í brúkaratrætum, ella til at upplýsa um brongluta marknaðin av vørum ella lógávuna á økinum. Í øllum hinum norðanlondum eru brúkarastovnar, felags- skapir og umboðsmenn, sum hava til uppgávu at gera tað lættari at vera vanligur brúkari. Slíkir stovnar, sum eisini finnast í øllum londum í ES og USA, spæla ein sjálvsagdan leiklut á marknaðinum, og eru at meta sum viðspælarar, ikki mótspælarar, hjá vinnulívinum. Tí eingin hevur hug at bjóða okkurt, sum brúkarin ikki vil hava - tá verður bara ein tapari og eingin vinnari. LUFTVÆTA Rigmor Dam Nógv fólk hava trupulleikar av fukti í húsunum ella íbúðini. Fukturin er besta umhvørvi hjá dustmáttum og blámusoppum at liva í. Men tað ber til at koma trupulleikunum til lívs. Máta luftvætuna Til at máta luftvætuna í íbúðini ber til at brúka eitt hygrometur. Á vetri skal talið vera 40-45 % og á sumri 60-65 %. Orsøkin til at munur er á sumri og vetri kemst av, at heit luft inniheldur meira vætu enn køld luft. Tekin uppá trupulleikar við luftvætuni Nógv tekin eru, tá luft- vætan ikki er í lagið. Til dømis um nógv døgg er innanfyri á rútunum. Hýggjuskotin modnaroykur í íbúðini benda eisini á, at ov nógv væta er í luftini, umframt at hýggj á uttaru veggunum og jarðskotnir blettir á klæðunum eru tekin. Vánalig inniluft Húsini nú á døgum eru ov 'væl' bjálvaði og eru sostatt 'ov tøtt'. Tey fáa ikki anda. Eisini gevur húsfólki nógva vætu frá sær. Ein familja við fýra fólkum gevur einar 15 litrar av vatni frá sær um samdøgri. Tey sveitta, anda, eru í bað, turka klæði og gera mat. Tá ið luftvætan er ov høg Støvmáttur fáa betri gróðrar- og livilíkindi, tá ið luftvætan er ov høg. Blámusoppar trívast betur, og vánalig útlufting ger, at bústaðurin luktar hýggju- skotin. Hetta er at gera Reinsið eymhettuna. Eisini filturið skal reinast av og á - lættast í uppvaskimaskin- uni. Kolfilturið skal skiftast viðhvørt (les brúkaraveg- leiðingina). Smáir elektriskir ventil- latorar, sum kunnu sita í vindeygum og í veggjum, skulu dustsúgvast og vaskast av og á. Minnst til at sløkkja fyri streyminum áðrenn vaska verður við vatni. Ventilatorarnir gera eiheildur so nógvan gang, tá ið teir eru reinir. Ikki turka klæði inni í íbúðini. Tað økir luft- kuktigheitina nógv. Turka klæðini í einum svalligum kjallara ella uttandura - tá lukta klæðini eisini nógv frískari. Øll rúm í húsinum skulu vera javnt hitaði - eisini sovikømur. Lufta væl út 2-3 ferðir dagliga, í einar 5-10 minuttir í senn. Innbúgv eigur ikki at standa upp ímóti uttaru veggunum. Kelda: Forbrugerinformation Fuktur í íbúðini BRÚKARIN Har vart tú lumpað. Ha! Hvat kann geva lívs- virðið? Tað er spurn- ingurin, sum verður settur á komandi økisfundum hjá Javna LÍVSVIRÐI Jákup Mørk Hóast tað kanska ljóðar sum ein náttúrligur partur av virkseminum hjá felag- num Javna, so hevur júst evnið um lívsvirðir ikki verið tað mest vanliga til fundirnar hjá felagnum. Á komandi økisfund- unum hevur felagið tó gjørt av, at evni, sum á onkran hátt kunnu lýsa lívsvirði hjá menningartarnaðum, verða tikin á skránna. Í tíðindaskrivi boðar Javni frá, at komandi fund- irnir verða í Klaksvík, á Skála og í Havn komandi mánadag. Enn er endaliga skráin fyri fundirnar ikki lýst, men talan verður um fyrilestrar av ymsum slag, sum lýsa lívsvirðini á ymsum økjum. Tað verið seg systkin, skúlin og politikkarar millum annað. Harumframt er so eisini ætlanin at kvøldið skal gerast til eitt slag av hugna- kvøldi við felagssangi v.m. Hóast tað enn er langt eftir á mál, so fegnast starvsnevndin hjá Javna í tíðindaskrivinum um, at framstig eru at hóma í teirra arbeiði. Víst verður millum annað á, at landsins myndugleikar nú hava við- tikið, at ein langtíðarætlan fyri bústaðarviðurskifti hjá brekaðum skal gerast, og á fíggjarlógini fyri inniver- andi ár er peningur settur av til rakstur av nýggjum sambýlum. Eisini frøist nevndin um nýggja bú- stovnin og sambýlið, sum er tikið í nýtslu í Klaksvík. Sum verða fundir í Havn, á Skála og í Klaksvík mánadagin komandi. Fund- urin í Suðuroy verður eftir ætlan hildin leygardagin, 23. februar. Lívsvirðir á skránna Lívsvirðini hjá brekaðum verða sett á skránni til komandi økisfundirnar hjá Javna C M Y K 13 12