fríggjadagur 28. januar 2011síða 16

nr. 12 · 28. januar 2011 16 VIKUSKIFTI Øði er aftur í grindini, nú heimsatlasið er til viðgerðar, og teir mest særdu hvalirnir bresta illa við sveivinum, tí teir vilja fløkja fØroyskt upp í danskt og enskt. men teirra stríð gongur ímóti øllum heimsins logikki. Heimurin er fullur av fjølbroyttum stavingarhættum, og øll Heimsins lond skriva Heimsins landanØvn á egnan Hátt. kili verður í verðini stavað bæði Chile, sili, tili, ZHili, kilai og Xile, tí tjóðir skriva landið, sum tær sjálvar vilja. eru tær heimfØðiligar? nei, Heimurin er bara so ovurHonds ríkur og spennandi málsliga Ein hEimur fullur av málsligum fjølbroytni KroniKK uni arge ua@sosialurin.fo Føroya Skúlabókagrunnur er farin undir at gera nýtt heimsatlas, og nýggja verkið skal setast í staðin fyri atlasið, ið kom út í 1993 og var fyrsta atlasið á føroyskum yvirhøvur. Eins og so mangan, tá brotið verður upp úr nýggjum á føroyskum, stóðst mikið kegl av verkinum frá 1993. Bondskir atfinn­ arar, ið høvdu fingið sínar orðamyndir úr donskum og enskum lærubókum, kendu seg brádliga púra vilstar. Kendu ikki aftur heimin, nú hann í støðum var føroyskaður, og løgdu tí í vaðið at háða Føroya Skúlabókagrunn fyri atlasið og gera tað enn. Í Eygsjón týsdagin var áhugaverd samrøða við Magnus Tausen, stjóra á Vitanar stovninum, sum varðar av Før­ oya Skúlabókagrunni. Hann tosaði um atfinnarar, sum hava sagt, at eitt atlas skal endurspegla málsliga veruleikan hjá móttakarunum. Ógvuliga beinrakið vísti stjórin á, at ein einstakur málsligur veruleiki finst ikki, tí tað finnast bara nógvir ymsir veruleikar. Ert tú 80 ár, hevur tú ein ávísan málsligan veru­ leika, ert 55, hevur tú ein annan, og ert tú 15, hevur tú ein triðja. Hetta kemst av tíðini, tú veksur upp í, og fyrr í tíðini vóru lærubøkurnar jú bara á donsk­ um. Chile var Chile, og Belgien var Belgien. Menningarstarvið í skúlaskipanini seinastu mongu árini hevur snúð seg um at skapa nýtt frálærutilfar, tí sera stórur tørvur var á tí. Lítið og onki var til av føroyskum tilfari, men nógv nýtt er nú skapt í fleiri lærugreinum, tó at meira skal skapast, áðrenn støðan verður nøktandi. Teir, sum fáa ovurviðkvæmi av nýmentum føroyskum tilfari og heldur vilja harmonisera føroyskt við danskt og enskt, hava als ikki fatað, hvør menning er farin fram í skúlunum. Og teir hava higartil heldur ikki víst minstu virðing fyri hesi menning og teim um mongu, ið eru ríkað av tí tilfari, sum lærarar, forløg og onnur lótu úr hondum. Men soleiðis kann ganga, tá menn hanga fastir í farnum tíðum og ikki flyta høvdið við teirri menning, ið alla tíðina er. Teirra fatanir verða tíðar vilstar, og eru summir teirra ikki akkurát tíðarvilstir, so man herferð teirra bara vera eitt mentanarpolitiskt álop á før­ oyskan málnorm, tí hesir menn rætt og slætt hugsa danskt, hóast teir finnast at á føroyskum. Hesin mentanar ligi klovningur er í sjálvum sær áhuga­ verdur, men lat nú hann fara. Vil bara við hesi kronikk vísa á, at Rolf Guttesen, tann kanska mest tíðarvilsti atfinnarin, pellar illa, tá hann rør framundir, at før oyingar eru nakrir nationalistiskir heim føðingar. Skriva á egnan hátt Tí veruleikin er, at øll lond og allar tjóðir eru nationalistiskir heimføðingar, um vit nú skulu brúka hesa terminologi um tað, sum fyriferst í heiminum málsliga. Gamaní eiga vit í verðini nøkur stór og nógv útbreidd mál, sum nógv duga, og sum eru sera góð at duga. Enskt er eitt teirra, franskt er eitt annað. Flestu onn­ ur mál eru nógv minni og verða røkt væl og virðiliga, eins og føroyskt hevur verið røkt, síðan málið varð endurreist. Og á øllum heimsins málum verða orð sett á heimin, ikki eftir danskari ella ensk ari fyrimynd, men samsvarandi mál norminum hjá einstøku londunum og tjóðunum. Eitt frálíkt yvirlit hjá Wikipedia á netinum vísir sera væl, hvussu ómeta­ liga fjølbroyttur og spennandi heimurin er, tá umræður at skriva heimsins landa nøvn. Staðfestast kann, at tá um­ ræður at stava landanøvn, finst ongin standardi serandi meginregla yvirhøvur. Tvørtur ímóti er tann herligi ruðuleiki galdandi, at lond skriva fullkomiliga ymiskt. Hitt so nógv umrødda orðið Chile verður skrivað Chile nógvastaðni, men í Føroyum og Albania stavast tað Kili, í Hollandi skrivast tað Chili, á turk iskum Sili, á filipinskum Tsili og á katalanskum Zhili. Í Wales stavast landið Xile. Og aðrastaðni skrivast tað Chiri, Kilai og Tsiili. Hugsa vit okkum, at atfinnararnir at føroyska heimsatlasinum skuldu farið og standardiserað øll heimsins mál eftir danskari og enskari fyrimynd, so er púra vist, at uppgávan hevði verið møti mikil. Ja, spurningurin er, um fólk ikki høvdu fingið láturkrampa av teim­ um, tí veruleikin er jú, at ongin makt í verðini kann standardisera heimsins mál og mentanir, og ongin eigur heldur at sleppa at gera tað. Mentanarligt og mál sligt fjøl broytni ríkar okkum øll, letur upp nýggjar heimar, fær øðrvísi list, tankar og hugskot at blóma og kann eisini víðka sjónarringin hjá tekno kratiskum faknørdum, ið vilja einshátta menn iskju aleina av prak­ tisk um orsøkum. Føroyskt er eins og øll onnur mál ein gáva til fjølbroytnið í heiminum, men føroyskt er ikki bara tað. Føroyskt er hjarta slátturin í samleikanum hjá før­ oyingum, og júst av hesi orsøk hava vit í Føroyum ótroyttiliga stríðst og strevast fyri at varðveita okkara mál, menna tað, víðka tað og gera tað nýtiligt á øll um samfelagsrókum. Føroyskt er okk ara meginmál, fremsta málið, sum vit skilja hini málini ígjøgnum, og við føroysk um læra vit danskt, enskt og