mikudagur 9. mars 2011síða 32

Mikudagur 9. mars 2011 · Nr. 29 32 Sosialurin Eg havi lisið ein stubba, sum Magnus Tausen hevur latið miðlunum. Hann kallaðist ”Kjarnin í málinum.” Tað er ein longri frágreiðing um nýggja atlassið, sum er í gerð. Tað ljóðar alt rættiliga tekniskt og í støðum eisini sannførandi. Men í hesi teknisku innballing verður bara sagt: Tit fáa eitt atlas við somu feilum og mistøkum, sum í tí gamla. Eitt lítið stig tann rætta vegin Eitt framstig er tó gjørt í mun til ta dispositión, sum teir vístu mær á fundi í Skúlabókagrunninum tann 1. oktober í fjør. Har hevði Ísland fingið heiðurspláss fremst við tveimum heilum opnum í stórum málistokki. Danmark slapp upp í part við á fjórðingssíðu sum lítil partur av Skandinavia. Hetta er nú rættað, og bæði Dan­ mark, Keypmannahavn og Oyrasundsøkið fáa sítt rími­ liga pláss. Hugsi, at hetta man fylgibólkurin av geografi­lær­ arum hava æruna av. Nú eru knappliga leiðreglur? Men nú vísir Magnus Tausen á, at teir fara at ”brúka teirra (HarperCollins) leiðreglur”. Hetta er nakað nýtt! Tí tá eg samráddist um eitt sam­ arbeiði, noktaðu teir fyri, at nakrar leiðreglur vóru til, og at nakrar leiðreglur yvirhøvur kundu brúkast. Bæði Niels Petersen og Birgir Kruse vóru sera harðmæltir á hesum øki. Teir vildu heldur ikki síggja ella taka støðu til eitt skjal við leiðreglum, sum eg hevði sett saman. Tað bleiv púra avvíst, hóast tað hevur júst sama innihald sum reglurnar hjá Collins. Nei, alt skuldi við­ gerast seinni, av sakkønum. Høvdu teir tá kunna víst á skjalið frá Collins, so hevði eg sjálvsagt kunnað gjørt hatta arbeiðið. Gomul mistøk skula endurtakast Og so koma fleiri andsagnir í skrivingini hjá Tausen. Hann proklamerar: ”Nýggj­ ar útgávur byggja á undan­ farnar.” Hetta sigur okkum, at nýggja atlassið fer at hava somu feilir, sum tað gamla frá 1993. Men hevði tað gamla atlassið virt tað undanfarna (tað skrivaðu og talaðu tratitiónina), so var væl sloppið. Men Heims­ atlassið ikki virdi tað, sum tá var vanligt, traditión, kon­ ventión ella vanlig hevd. Traditión ella hevd eri ikki nakað, sum verður samtykt ella bara proklamerað. Tað er natúrgrógvið. Heimsatlassið bygdi ikki á undanfarin verk ella hevd Hatta atlassið kom troðkandi við nøkrum skriviháttum, sum eingin tá hevði sæð fyrr. Hatta var fyri ein part ókritisk herming eftir einum íslendsk­ um landanavnalista, og fyri ein part úrslit av vánaligari saksviðgerð í eini inkompe­ tentari málnevnd. Onkur kallar tað nýmenning. Eitt abstrakt orð, sum kann brúk­ ast til alt, leyst og fast, ella legitimera hvat sum helst. Hatta atlassið skúgvaði allar vanligar formar, sum høvdu verið skrivaðir í fleiri mansaldrar, burtur. Hatta atlassið innførdi tvey alfabet, eitt til landanøvnini (uttan c, q, w, x, og z) og eitt annað, har hesir bókstavir vóru við, til onnur nøvn. Av sonnum forvirrandi. Tvey latínsk alfabet? Tí ljóðar løgið, tá Magnus Tausen skrivar: ”Eins og í Heimsatlassinum verður latínska stavraðið nýtt í nýggju útgávuni.” Hetta er medvitandi óklár tala. Í gamla atlassinum vóru, sum longu sagt, tveir variantar av alfabetinum: tað vanliga latínska og tað hammers­ haimb’ska frábrigdi. Her roynir Magnus Tausen at legitimera (geva gildi), at mistøkini, sum táverandi týðarin hjá Skúlabókagrunni­ num, Svenning Tausen, og Málnevndin (eisini við Svenning Tausen), uttan geo­ grafiskan førleika gjørdu, nú skulu gerast einaferð aftrat. Magnus Tausen endurgev­ ur ein langt brot úr Collins­ skjalinum, har niðurstøðan er, at landanøvn kunna endur­ gevast í ”the language of the product”. Uppá henda mátan verða mistøkini í gamla atlassinum gjørd til tað einasta rætta á føroyskum. Hvørji landanøvn hava hevd í føroyskum? Tað eru fleiri landanøvn, sum hava hevd í føroyskum: Svøríki/Sverige, Týskland/ Deutschland, Frankaríki/ France, Spania/España, Grøn­ land/Kalaallit Nunaat. Hesi og fleiri aftrat skula sjálvandi varðveitast og brúkast. Men tað at skriva Ukreina fyri Ukraina er eingin hevd­ vunnin formur í føroyskum, men bara ein feilskriving, tí bæði a­ og i­ skula úttalast, við herðing á –i. Tað kann ikki skrivast sum føroyskt –ei. Tað at skriva Kuveit fyri Kuwait er ikki ein hevdvunnin ella gamal navnaformur í føroyskum, men ein roynd at innføra hammershaimb’ska alfabetið, har tað ikki hoyrir heima. Tá tað kemur til transskribering av arabiskum nøvnum, so eru altjóðareglur galdandi. Ella Simbabvi fyri Zimbabwe. Har ber slett ikki til at tosa um hevd, tí landið og navnið er so ungt, 26 ár. Fyrr kallaðist landi Suður­Rhodesia. Nei, misskilti formurin í gamla atlassinum er íkomin, tí Svenning Tausen ikki vildi brúka tað latínska alfabetið (sum Magnus Tausen villandi skrivar), tí í hesum afrikanska (ikki føroyska) navni skuldu hvørki –w ella –z sleppa framat. Og so eitt –i í endanum, tí einki føroyskt orð hevur endingina –e. Men navnið er slettis ikki føroyskt. Um so var, at Týskland og Frankaríki ikki høvdu havt hendan gamla hevdvunna føroyska formin, men bara høvdu verið latin í ein ’før­ oyskan’ stavimáta, so høvdu vit fingið Doysland og Fransi, eins og gamla atlassið hevur Móritania og Simbabvi. Gamla Heimsatlassið bygdi ikki á føroyska sið­ venju ella hevd. Og 10­20 ár er alt ov stutt tíð hasin van­ skapningurin kann kallast hevd ella traditión. Hetta kann ikki sameinast Tað er ikki sameiniligt at skriva, at tað latínska stav­ raðið skal brúkast, og sam­ stundis skriva at leisturin frá gamla atlassinum skal brúk­ ast. Her manglar logikkur. Latínska stavraðið hevur bæði c, q, w, x og z. Leisturin viðvíkjandi landanøvnum í gamla atlassinum hevur ikki hesar bókstavir. Hvat meinar tú, Magnus Tausen. Hvat er kjarnin í málinum? Ein fylgibólkur settur. Hví ikki tveir? Harumframt skrivar Magnus Tausen, at ein fylgibólkur av geografum er settur. Gott ­ men hann skal bert ráðgeva um kortval og kortinnihald. Hann skal ikki ráðgeva um staðanøvnini. Hví ikki? Hví ikki seta ein bólk av kompetentum geografum at ráðgeva um staðanøvnini, kanska veruliga viðgera hetta stóra málsøkið á fakligan kompetentan hátt? At enda upplýsir Magnus Tausen okkum um, at ein bio­ logur er settur at týða hetta geografiska atlas úr ensk­ um. Hví ein vistfrøðikønur biologur og ikki ein atlas­ kompetentur geografur? Kjak Rolf Guttesen Ein vanskapningur skal nú gerast til siðvenju og hevd Mest avgerandi mál í komandi valstríðnum verða føroysk lestrarpláss og umstøður hjá føroyskum lesandi. Alt annað má skipast hareftir. Nú ein dagin setti eg níggju fyrispurningar – ein fyri hvønn landsstýrissess. Mikið orðaskifti stóðst, og fólk ið fylgja við í tingvarpi vóru væl nøgd við orðaskiftið. Men so gjørdi ein journalistur vart við seg og vildi vita, hví eg var ímóti langhyli í Vági. Nú eri eg hvørki ímóti langhyli ella nøkrum øðrum mentunarligum ella ítróttarligum. Vilja tey ið kava hava ein djúphyl, ella tey ið syngja og spæla eina umvælda Silo, so alt í lagi fyri mær. Einasta treytin er, at vit raðfesta og leggja mesta dentin á tær íløgur ið geva mest av sær. Tí eri eg meira fyri íløguni í fleiri lestrarpláss enn fyri langhyli – og eg rokni við at lestrarplássini hava størri ávirkan, eisini á svimjarar og sangarar. Tí segði eg greitt, at fatan Sjálvstýrisfloksins er – alt gott um langhyl og Silo – at fremsta og besta íløgan í búskap, ungdóm, mentan og framtíð okkara er at seta pening av til størri útboð av lestrarplássum. Sjálvstýrisflokkurin vil hava, at vit innan 5 ár eru komin so langt ávegis, at vit hava líka nógv lestrarpláss á hægri útbúgving í Føroyum, sum vit hava føroysk lesandi. Sjálvstýrisflokkurin fer at geva hinum flokkunum høvi at atkvøða um hetta og nýggjan føroyskan frádrátt fyri lesandi longu í vár. ABC flokkarnir feldu uppskot okkara um lestrarpláss herfyri við grund­ gevingini, at uppskotið var ikki nóg neyvt, men nú verður so aftur høvi at atkvøða um neyvari orðaði uppskot. Hvønn hylin skal eg fara í? Tá ið miðlafólkið ringdi til mín, lá í spurninginum: ‘vilt tú ikki stuðla Pál?’ Hesin góði svimjari er vorðin ímynd av ágrýtnum framsóknum unglingum í Føroyum, sum gerast dugnaligir innan nýggjar førleikar og brúka nýggjastu gransking at leggja sær til rættis venjing og háttalag. Langhylurin skal í so máta vera høpi um enn størri avrik. Men hvagar fara føroyskir ungdómar? Mítt boð er, at uttan mun til hyl, skip, virki, skrivstovu ella annað arbeiðspláss, so fara bæði Per og Pál hagar, sum daman fer. Ella sagt øðrvísi: har makin fær lestrarpláss, har makin fær arbeiði, har børnini fara í dagstovn, har vinirnir fara at lesa, eru millum mest avgerandi faktorar, tá ið ungdómur okkara ger av, hvar hann tekur við avbjóðingum. At tey ungu fara avstað so seint sum til ber og kunnu koma aftur so tíðliga sum møguligt verður altavgerandi, eisini fyri fiskivinnu, alivinnu, íverksetan – og eisini fyri svimjarar og ítróttafólk. Havi vinmenn og skyldmenn, sum arbeiða í Amerika, Afrika, í Norðanlondum og aðrastaðni; til ber at arbeiða sum sjómaður, ráðgevi, ítróttarmaður um alla verðina og búgva í Føroyum. Hví býr so onkur í Havn, onkur í Dali, onkur í Klaksvís – men onkur í Mexico, onkur í Kjøbinhavn, onkur í Kolding? Svarið er næstan altíð: makin! Skulu vit hava úrmælingar okkara heimaftur og fáa teir at skapa og skipa framtíð okkara og næsta ættarlið av úrmælingum, so mugu vit hava makarnar heim. Fyrst og fremst og ‘mest fyri pengarnar’ gerst hetta við at geva øllum føroyingum høvi at velja at taka allar vanligar útbúgvingar heilt ella partvíst í Føroyum. Kári á Rógvi løgtingsmaður og formaður Sjálvstýrisfloksins Hvagar fer Pál?