týsdagur 5. mars 2002síða 14

26 Nr. 44 - 5. mars 2002 Nr. 44 - 5. mars 2002 27 Hon feyk inn á politiska leikpallin sum eitt fok á fólkatingsvalinum 20. nov- ember. Hon hevði ongantíð áður roynt seg sum politik- ara, men helt seg ikki aftur undir valstríðnum, og úr- slitið gjørdist, at hon varð nummar trý á listanum hjá Tjóðveldisflokkinum við 361 atkvøðum. Við Høgna Hoydal sitandi úti í lands- stýrinum er hon varamaður á fólkatingi. Hennara fak- liga bakgrund er sum fáum givið; hon kann um stutta tíð kalla seg bæði fyri løg- frøðing (cand.jur) og bú- skaparfrøðing (cand.polit). Eisini er hon umvegis fjar- lestur í holt við eina sokall- aða MBA-útbúgving. Hon er í dag 26 ára gomul. Hon er gift við Ronnie Háfoss og saman eiga tey seks mánaðir gomlu Hildur. Í løtuni ger hon seg lidna við útbúgvingina sum løgfrøð- ing og ger seg til reiðar til tað komandi valstríðið. –Eg havi altíð havt sera stóran áhuga fyri samfelag- num og politikki sum heild. Tískil havi eg fylgt væl við í eitt nú politisku avgerð- unum, ið tiknar hava verið gjøgnum árini, og havi eg langt frá altíð verið nøgd. Haldi, at tað er so lætt at sita heima og vera ónøgd, men so leingi ein ikki sjálv- ur velur at royna at fáa á- virkan, so kann ein ikki eins væl rættvísgera kritikk av nú- verandi politik- arum, sigur Kri- stina Háfoss, sum vónar at fáa møguleikan at gera vart við seg á tingi eftir løg- tingsvalið. Tað besta frá øllum Nú Kristina hevur ferðast í lærdum umhvørvi í longri tíð, hevur hon hoyrt eitt sindur til teori og hugsanir. Sjálv roynir hon at halda seg so nøkunlunda á miðju- ni. –Tíðin er farin frá teim- um stóru hugsjóninum. Heimurin er ikki longur býttur í ein kommunistisk- an og ein kapitalistiskan part – eiheldur í ein sosial- istiskan og liberalistiskan part. Neyðugt er vera opin fyri at kanna allar møgu- leikar til tess at skipa eitt samfelag á bestan hátt. Tískil ræður um at taka tað besta frá sosialismuni og tað besta frá liberal- ismuni til tess at sameina hesi í eina sosial-liberal- ismu, heldur Kristina. Hon sigur seg kenna seg sjálva rættiliga nógv í miðjuni, men er nokk eitt sindur til høgru, um hon skal taka dagar ímillum, men vil nýta frá báðum síð- um, sum hon tekur til. Á listanum yvir mál, ið Kristina hevur tokkað til, er pláss fyri sosialum eins og búskaparligum málum. Eitt sterkt vinnulív og eitt trygt vælferðasamfelag eru tætt knýtt at hvørjum øðrum. Tí eru vinnulívspolitikkur, familjumál og eldraum- sorgan mál, ið í hava henn- ara áhuga eins og útbúgv- ingar-, granskingar- og mentamál verða raðfest høgt. –Tjóðveldisflokkurin hev- ur orðað nøkur stevnumið, ið vit ætla at dagføra so líð- andi, har vit leggja dent á at greiða frá, hvussu vit ynskja at skipa føroyska samfelagið — bæði fyri og eftir at Føroya gerast sjálv- støðugt land. Hetta eru sjónarmið, ið breið semja er um í flokkinum, hóast Tjóðveldisflokkurin er ein øgiliga breiður flokkur við fólki bæði til vinstu og til høgru, sigur Kristina Há- foss. Eitt nú spurningin um privatisering kennir Kris- tina sum eitt sera hugsjón- arligan fyribrigdi. Á hesum økinum hevur hon tað sjón- armið, at tað almenna ikki skal reka fyritøkur, men halda seg til at reka vanlig- ar almennar tænastur, með- an tað privata tekur sær av øllum øðrum vinnuvirk- semi. Tað almenna skal sjálvsagt skapa teir karmar, ið vinnulívið skal virka undir og er týðandi at skapa góðar karmar fyri vinnu- lívinum, skal føroyski bú- skapurin gerast ein sterkur sjálvberandi búskapur. Verða privatiseringar framdar á røttum staði vilja tær gagna tí føroyska sam- felagnum. Almanna-, heilsu- og skúlamál eiga at verða al- mennar tænastur, men eins og loyvi er í dag skal verða pláss fyri privatpraksis hjá læknum, privatskúlum v.m. Somuleiðis eigur pláss verða fyri at útbjóða partar av tænastunum, eitt nú rein- gerð og matgerð. Tá ið tað kemur til hvørj- ir stovnar skulu einskiljast er rætt at byrja við at privati- sera tær privatu fyritøkurnar, ið gjørdust al- mennar vegna kreppuloysnirnar. Talan er her um Føroya Banka (Fíggingargrunnurin frá 1992), Føroya Fiskavirking og Framtaksgrunnurin. Av tí, at føroyska sam- felagið er so lítið og kapp- ingin so avmarkað skal tó ansast eftir, at alment monopol ikki gerst til privat monopol. Um so verður er betri at varðveita á almenn- um hondum. Somuleiðis heldur hon, at føroyingar ikki nýtast at vera bangnir fyri útlendsk- um kapitali, tí hetta kann eisini gagna føroyska sam- felagnum. –Treytin fyri privatiser- ing og útbjóðing av al- mennum tænastum er fyrst og fremst, at borgarin fær eina betri og bíligari tæn- astu. Royndirnar við út- bjóðing á samferðsluøki- num og ætlanirnar Postverk Føroya eru eftir mínum tykki dømir um ætlanir, ið sum er ikki bera í sær fyrimunir fyri borgaran, heldur Kristina. Kristina sigur seg vera fegnan um, at Føroyar á vinnulívsøkinum stórtsæð eru slopnar undan einum studningsbúskapi, tí hetta hevði ógvuliga keðilig árin á føroyska vinnulívið og búskapin sum heild. –Vit skulu halda okkum burtur frá studningsbúskapi – tá ið umræður vinnulívið við vinnulívsstudningi eins væl og samfelagið við ríkisstuðli – og soleiðis arbeiða fram ímóti einum tryggum og sjálvberandi føroyskum búskapi til frama fyri øll, ið sjálvsagt verður grundaður á føroy- skar framleiðsluinntøkur og fíggjaríløgur, sigur Kris- tina. Fullveldi – framtíð Hugtakið fullveldi var ov- ast á dagsskránni við sein- asta løgtingsval. Seinastu fýra árini hevur fullveldi støðugt verið uppi at vent, og landsstýrið hevur í fleiri ætlanum roynt at rokkið málinum, og tað er einki at taka seg aftur í, at tað eina- mest hevur verið Tjóð- veldisflokkurin, ið hevur gingið á odda fyri fullveldi- num. Kristina hevur eisini sjálvt verið fortalari fyri fullveldinum, har tað mest hava verið tey búskaparligu sjónarmiðini, ið hon hevur ført fram. Búskaparliga vil tað, sambært Kristinu, eisini viðføra batar fyri Føroyar at fáa fullveldið, og hetta skyldast einamest tí, at Før- oyar fáa ein sjálvberandi búskap, eitt meira kapping- arført vinnulív og betri samskiftis- og handils- møguleikar við útlond. Kristina tekur undir við løgtingssamtyktini um Sjálvstýri Føroya Fólks og harvið teirri tilgongdini, ið koyrir eftir tí leisti, at ar- beitt verður framímóti at yvirtaka málsøki eftir heimastýrislógini og síðani hava eina fólkaatkvøðu um fullveldi. –Tjóðveldisflokkurin ynsk- ir at seta dagsskránna fram til eitt fullveldi, men vit ynskja so sanniliga eisini at seta dagsskránna eftir eitt fullveldi, sigur Kristina. Ein skynsamur búskapar- politikkur er altavgerandi hjá Kristinu um fullveldi skal vera veruleiki. Í spurninginum um ein framtíðar føroyskan bú- skap, so væntar Kristina, at vit eitt nú fara at síggja ein munandi øðrvísi arbeiðs- marknað, ið leggur upp fyri fleiri tingum, enn hann hev- ur gjørt frammanundan. Her verður hugsað um, at tað verður gjørt lættari og høgligari hjá fólki í ynskja niðursetta tíð ella alterna- tiva arbeiðstíð á annan hátt, eitt nú eldri fólk og fólk við smærri børnum. –Eg rokni við, at vit fara at síggja eina øðrvísi ar- beiðsmarknað, ið verður meira flexibul, og eftirlønir, barsilsskipanir v.m. fara í framtíðini eisini at verða fíggjaðar meira av arbeiðs- marknaðinum. Helst fer inntøkuskatturin eisini at gerast lægri, meðan skattur og avgjøld á heilsuskaðiligt og dálkandi virksemi fer at hækka. Samstundis rokni eg við, at framtíðarbúskap- urin fer at verða merktur av størri tænastusektori og fleiri vælferðartænastum. Føroyskt vinnulív fer sam- stundis at gerast munandi meira fjøllbroytt, har olju- vinnan og fiskivinna fara at spæla ein tððandi leiklut, men har tænastuvinnur og vinnur við tilknýti til ment- an og gransking fara at fáa størri leiklut enn í dag, sig- ur Kristina. Tað nógv umtalaða pen- sjónsøki sær Kristina eisini sum eitt álvarsmál, sum krevur eina heildarloysn. Álvarsmál tí núverandi skipan er bygd á aðrar fyri- treytir enn tær framtíðin hevur at bjóða. Nú tey í ar- beiðsføra aldrinum gerast alsamt færri og tey eldri fleiri í tali, verður eitt nú neyðugt við eini nðggjari eftirlønarskipan. Neyðugt er, at nðggj eftirlønarskipan verður sett í verk, ið tryggj- ar, at øll á arbeiðsmark- naðinum gjalda í skipan, ið er óheft av landskassanum, meðan landskassin ella annar óheftur grunnur Kristina Háfoss: Tíðin er farin frá teimum stóru hugsjónunum –Tíðin er farin frá teimum stóru hugsjónunum. Sjálv haldi eg meg liggja á miðjuni møguliga eitt lítið vet til høgru, men eg fari ikki at knýta meg at nakrari politiskari hugsjón, sigur Kristina Háfoss, sum kennir eina trygga búskapartilgongd, í sambandi við fullveldistilgongdina sum sítt búskaparliga aðalmál, nú hon bjóðar seg fram til løgtingsvalið LØGTINGSVAL/SAMRØÐA Heri á Rógvi Kristina Háfoss streyk inn á politiska pallin í Føroyum við seinasta fólkatingsval. og hon ætlar sær víðari inn á Føroya løgting. Hon hevur útbúgving bæði sum búskaparfrøðingur og løgfrøðingur. Á myndini situr hon undir seks mánaðir gomlu dóttrini, Hildur. Mynd: Jens Kristian Vang. Vit hava sostatt í dag ein sera væl konsoleraðan búskap, ið er til reiðar at standa ímóti hvørt av sínum. síðan kemur at hefta fyri tey, ið ikki eru før fyri at gjalda í hesa skipan – hetta til tess at tryggja samhaldsfesti. Á henda hátt verður pensión tryggja øllum sum ein rættur og ikki nakað, ið verður heft at fíggjarligu støðu lands- kassans ella nýtt sum poli- tisk valagn fjóðra hvørt ár. Somuleiðis má farast undir eina heildarætlan inn- an eldraøkið, ið umfatar vardar íbúðir, ellis- og røkt- arheim, heimahjálp, sjúkra- hús, flexiblan arbeiðsmark- nað o.s.fr. Hartil eiga karm- arnir hjá barnafamiljum at gerast nógv betur. Nú al- samt færri verða at gjalda fyri alsamt fleiri eldri er al- neyðugt, at familjur verða stuðlaðar í at fáa børn – eitt nú við longri barsilstíð, betri barnagarðsmøguleik- um og syskinaavsláttri, størri barnafrádrátti o.s.fr, heldur Kristina. –Tað er samstundis týd- ningarmikið, at fólk ikki misskilja týdningin av før- oyskum fullveldi. Havi hoyrt fólk siga, at vit við fullveldi isolera okkum í Norðuratlantshavi, men hetta er júst tað øvugta av veruleiknum. Sum sjálv- støðu tjóð vilja vit fáa møguleika fyri samstarvi á jøvnum føti við alheims lond og vil hetta geva før- oyska vinnulívinum og samfelagnum sum heild nýggjar óroyndar møgul- leikar. Viðvíkjandi gjaldoyra- politikki, so kemur egið sjálvstøðugt gjaldoyra ikki uppá tal, tí vit eru alt ov lítil búskapur til at hava egið gjaldoyra, sigur Kristina. Hóast tað verður tosað um búskaparlig afturstig í heiminum, so stúrir Kris- tina ikki fyri hesum. –Hóast partar av fiski- vinnuni hava trupulleikar av marknaðarprísinum er onki sum bendir á, at nakað stórt afturstig er á veg. Trupulleikarnir við ES við- víkjandi laksi og svartkjafti verða vónandi loystir við komandi ES-samráðingar. Altjóða verður eisini tosað um, at búskapurin er á veg upp úr tí aldudali, ið bú- skapurin hevur verið í sein- astu tíðina og skuldið hetta fingið marknaðarprísin at stiga aftur. Samstundis kunnu vit eisini vænta økt virksemi komandi 4 árini í fer at standast av oljuleiting og møguligari oljuframleiðslu. Verður hildið áfram við varna búskaparpolitikki- num er soleiðis alt sum tal- ar fyri, at vit kunnu yvir- taka seinastu málsøkini og gera okkum umsitingar- liga-, politiskt- og búskap- arliga óheft av Danmark, sigur Kristina. Blokkur – búskaparvøkstur –Í dag taka føroyskir myndugleikar ímóti pen- ingi fyri at lata donsku stjórnini vald. Hartil kann nevnast, at sambært sein- astu skjølunum, ið eru komin fram viðvíkjandi ríkisstuðlinum til Føroyar er greitt, at danski staturin valdi at gera Føroyar heftar at donsku ríkisveitingini til tess at gera tað truplari fyri Føroyar at gerast óheftar av Danmark - føroyingar hava tó sjálvir gjørt av at nýta henda pening, sigur Kris- tina. Hon hevur gjørt upp, at ríkisstuðulin hevur havt nógv árin á føroyska bú- skapin. Millum hesi teljast ringárin, (multiplikator), størri kreditvirði og verri kappingarevni. Harafturat nevnir Kristina eisini, at ríkisstuðulin hevur havt tað árini, at Føroyar eru vorð- nar minni politiskt-, umsit- ingarliga- og búskaparliga sjálvbjargnar og verri fyri at fyrireika okkum til kon- jukturbroytingar vegna verri gjøgnum skygni. –Eftir 4 ár við fullveldis- ætlanini hægst á dags- skránni er føroyski búskap- urin sera lítið heftur av dan- ska ríkisstuðlinum. Gongd- in seinastu árini hevur bor- ið við sær, at alsamt minni partur av ríkisstuðlinum verður nýttur úti í sam- felagnum og harvið skapast nærum ongin ringárin av ríkisstuðulinum í dag. Ríkisstuðulin kemur fyri tað mesta upp í føroyska búskapin sum inntøka hjá landskassanum, og skal tí- skil broytast til eftirspurn- ing eftir arbeiðsmegi og til- fari, áðrenn stuðulin hevur nakra ávirkan á BTÚ og ringárin á føroyska búskap- in. Í dag verður bert uml. 7% av ríkisstuðlinum nýtt- ur til almennar útreiðslur – hartil koma útreiðslur til niðurgjalding av uttan- landaskuld. Ríksstuðulin hevur tískil ongantíð havt so lítlan tðdning sum í dag, síðan hann kom inn í føroy- ska búskapin, vísir Kristina á. Millum árinini av ríkis- stuðulinum er, sambært Kristinu, verri kappingar- evni hjá føroyska vinnulívi- num. Ríkisstuðulin hevur gjørt tað torført hjá vinnu- greinum, ið eru í kapping við vinnugreinir uttanlands vegna hægri prís- og lønar- støði í Føroyum við enn uttan blokki. Innflutningur av útlendskari arbeiðsmegi til fiskivinnuna hevur tó gjørt, at høga lønarlagið hevur havt minni ávirkan enn annars. Kristina sigur, at ríki- stuðulin hevur sum áður- nevnt eisini havt nøkur góð árin fyri føroyska sam- felagið, eitt nú lægri rentu- støði (vegna danska kredit- virðið) og somuleiðis er in- frastrukturur v.m. bygdur í størri mun enn uttan ríkis- stuðul. –Skal takast samanum haldi eg, at ríkisstuðulin hevur borið við sær fleiri negativ árin enn positiv – serstakliga við atliti til okk- ara sjálvbjargni, sigur Kristina. Sitandi samgonga – búskaparstýring Vit settu eisini Kristinu spurningin um, hvussu sit- andi samgonga hesi sein- astu fýra árini hevur ávirk- að føroyska búskapin. Sum heild kennir Kristina tey seinastu fýra árini sum eina góða tíð fyri tann føroyska búskapin. Eis- ini innanfyri stýring av búskapinum er ein menning farin fram, so- leiðis at mann er klárur til at taka á ein sjálvberandi fullveldisbúskap. –Ráðgevingin í Føroyum hevur seinastu árini – ikki bert tey seinastu fýra árini – gjørt stór framstig, og vit hava í Føroyum eina góða, óhefta búskaparráðgeving umvegis eitt nú Búskapar- ráðið, Landsbankan, Fíggj- armálastýrið, Hagstovuna, og hetta eiga vit at halda áfram við. Vit eiga harum- framt at fáa fleiri fólk til at menna búskapartólini og ráðgevingina – har eiga vit ikki at spara, heldur Kristina. Vit hava leingi verið afturúrsigld tá ið umræður eitt nú prístal og tjóðar- roknskap — men við bert heilt fáum fólkum afturat, so vilja vit vera munandi betri fyri. Ein orsøk til, at tað gekk so illa í 80’unum var, at man ikki varð kunnaður um, hvussu bú- skaparstøðan var. Politik- ararnir vóru heldur ikki áhugaðir í at seta fólk í um- sitingina, tí tað var ein góð støða fyri teir at gera sum teimum lysti vitandi um, at rokningin kom kanska tíggju ár seinni, sigur Kris- tina. Hjá Kristinu er sum sagt einki at taka seg aftur í, at seinastu fýra árini hava ver- ið góð fyri búskapin, og gongdin hevur m.a. ført við sær, at nettuuttanlands- skuldin er vorðin til eina milliard í ogn. Landskass- ans skuld er tó enn 3,6 mia. kr., men hinvegin er lands- ins uppsparing í Lands- bankanum 2,5 mia. kr. og eigur landið hartil aðrar ognir í grunnum og feløg- um, ið eru mettar at verða uml. 4,5 mia. kr. –Vit hava sostatt í dag ein sera væl konsoleraðan bú- skap, ið er til reiðar at standa ímóti hvørt av sín- um. Bara yvirskotið á al- mennu fíggjarætlanini fyri 2001 er mest sannlíkt 800 mió, og hetta sigur ikki so lítið, sigur Kristina. –Hetta skyldast bæði teirri góðu búskaparstýr- ing, ið hevur verið við full- veldisleistinum, men skyld- ast í stóran mun tað stóra arbeiðið, ið føroyingar hava lagt í, at koma føroyska bú- skapinum aftur á rættkjøl. Hartil hava tað verið góðar tíðir í Føroyum seinastu fýra árini við m.a. høgum fiskaprísum og góðum fiskiskapi, sigur Kristina. Størstin vandin er, at vit fáa ein yvirupphitaðan bú- skap í Føroyum. –Búskaparliga liggur størsti vandin í dag í, at vit kunnu koma til at yvirupp- hita búskapin. Longu í dag er vandi á veg. Vit hava samstundis hoyrt serstak- liga stóru andstøðuflokkar- nar boða frá stórum eyka útreiðslum sleppa teir fram- at landsins leiðslu eftir komandi val. Fer hetta at henda fer føroyski búskap- urin aftur at ovurhitast, við at prís- og lønarstøðið veksur, at kappingarførið versnar og harvið útflutn- ingur minkar o.s.fr. Hetta er tann veruligi búskaparligi vandin í dag, heldur Kris- tina. Oljan – búskapargrunnur Sum áður nevnt so fær ein møgulig komandi olju- vinnu stóra ávirkan á føroy- ska samfelagið og føroyska búskapin. –Oljuvinnan er ein kær- komin møguleiki fyri Før- oyar at fáa enn eina høvuðsvinnu. Sum so ofta hevur verið víst á, kunnu tó eisini nega- tiv árin standast av eini olju- vinnu – serstak- liga mentunar- ligt og sosialt – men haldi eg, at vit ikki skulu ræðast hesi árin so nógv, um vit bert eru væl fyrireikað, sigur Kristina. Góðar fyrireikingar eru sera tðdningarmiklar í sam- bandi við eina komandi oljuvinnu fyri Kristinu. Eitt nú skulu fleiri viðurskifti tillagast tí, at tað væntandi koma munandi fleiri út- lendingar til Føroya. Tá tosað verður búskap- arligu stðringina, er Kris- tina heit talskvinna fyri, at ein búskapargrunnur verð- ur settur á stovn. Afturat búskapargrunni krevst ein varligur búskaparpolitik- kur. –Viðvíkjandi fyrireiking av búskapinum so er klárt at Búskapargrunnurin verð- ur eitt av teimum amboð- um, ið kemur at standa mest sentralt. Neyðugt er, at møguligur oljupeningur ikki fær loyvi at floyma beinleiðis inn á fíggjar- ætlanina, men at beinleiðis inntøkur frá oljuvinnuni verða settar í Búskapar- grunnin. Somuleiðis eiga aðrar inntøkur, sum ikki eru varandi at verða koyrdar í Búskapargrunnin. Tað, ið eftir er av ríkisstuðlinum eigur eisini so líðandi at verða latið í Búskapar- grunnin. Síðan skal rentuavkastið frá grunninum nðtast til frama fyri okkum og eftir- komarum okkara. Tryggja vit ikki, at beinleiðis inn- tøkurnar frá oljuvinnuni fara í grunn og verða ver- andi har, kunnu inntøkur frá oljuvinnuni fáa somu ávirkan á føroyska búskap- in og ríkisstuðulin hevur havt. Hetta má ikki henda, sigur ein avgjørd Kristina. Og avkastið frá Búskap- argrunninum skal heldur í landskassan enn út í sam- felagið í oljukekki. –Avkastið frá grunninum skal nýtast har stórst tørvur er og til at reka skilagóða búskaparstýring. Fer av- kastið í landskassan heldur enn sum kekkur út til borg- aran, fær borgarin jú eisini henda pening umvegis betri tænastur, lægri skatt og ein tryggari búskap, metir Kristina. Kristina stríðist tað næstu tíðina við at gera seg lidna sum løgfrøðing. Hon verð- ur væntandi liðugum fáar vikur, og tá fer øll orkan til politikk og valstríð, har hon ætlar at gerast sítt fyri at sleppa inn á ting. Tjóðveldisflokkurin ynskir at seta dagsskránna fram til eitt fullveldi, men vit ynskja so sanniliga eisini at seta dagsskránna eftir eitt fullveldi –Eftir 4 ár við fullveldisætlanini hægst á dagsskánni er føroyski búskapurin sera lítið heftur av danska ríkisstuðlinum. Gongdin seinastu árini hevur borið við sær, at alsamt minni partur av ríkisstuðlinum verður nýttur úti í samfelagnum og harvið skapast nærum ongin ringárin av ríkisstuðulinum í dag. Ríkisstuðulin kemur fyri tað mesta upp í føroyska búskapin sum inntøka hjá landskassanum, og skal tískil broytast til eftirspurning eftir arbeiðsmegi og tilfari, áðrenn stuðulin hevur nakra ávirkan á BTÚ og ringárin á føroyska búskapin. Í dag verður bert uml. 7% av ríkisstuðlinum nýttur til almennar útreiðslur – hartil koma útreiðslur til rentur og avdrøg av uttanlandaskuld. Ríksstuðulin hevur tískil ongantíð havt so lítlan tðdning sum í dag, síðan hann kom inn í føroyska búskapin, vísir Kristina á. Mynd: Jens Kristian Vang. C M Y K 27 26