fríggjadagur 8. mars 2002síða 6

10 Nr. 47 - 8. mars 2002 Nr. 47 - 8. mars 2002 11 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Í vikuni lat Mentamálastýrið við landsstýrismanni tess, Óla Holm á odda, tinginum eitt væl úr hond- um greitt álit undir heitinum “Mentan og Menn- ing”. Tað snýr seg um eina mentanarpolitiska ætlan fyri tíðarskeiðið 2002-2006. Hetta álit kemur í kjalarvørrinum á øðrum frágreiðingum, sum eru gjørdar um mentanarviðurskifti og –politikk. At nógv orka er løgd í hetta arbeiðið, og at tað eisini byggir á undanfarnar frágreiðingar og loksins setir ljóskastaran á alt málið á ein meira ítøkiligan hátt enn nakrantíð áður, kunnu vit bert fegnast. Nú er ætlanin, at aðalorðaskifti skal vera á tingi um frágreiðingina. Vónandi fara tingmenn og flokkar ikki at halda fast um gamlar fordómar og vanahugsan um mentan og list, soleiðis sum vit tíanverri alt ov oftani eru vitni til. Um at hetta er ikki nakað, sum samfelagið skal brúka pengar uppá. Tað er sjálvandi spell, at henda frágreiðing og ætlan verður løgd fram beint uppundir eitt val. Hinvegin eigur tað ikki at minka um virðið og innihaldið og enn minni intentiónina við henni, nevniliga at stuðla og gagna teimum fólkum her á landi, sum vilja brúka síni evni og sítt lív til mentan og list. Tosað verður um at seta av 24 mill. kr. komandi 5 árini til umrøddu ætlan. Hesum eiga allir ting- menn á Føroya løgtingi at kunna taka undir við. Hetta er at meta sum ein týðandi íløga eins væl og tær íløgur, sum í hesum døgum verða gjørdar í tunlar, skip og vegir. Øll hesi tingini hava týdning fyri okkum øll, og tí má tað ikki henda, at ein meiriluti av flokkunum antin boykottar ella forðar fyri slíkari menniskjansligari og sam- felagsligari íløgu sum átøk á mentanarøkinum í veruleikanum er. Hetta er eitt alt ov týdningar- mikið mál til at verða kveistrað av borðinum sum valagn fyri ein ávísan flokk. Eingin flokkur og eingin politikari eigur mentanina og listina. Hana eiga vit øll. Hana fáa vit øll gleði og íblástur av. Tí er hetta ikki ein flokspolitisk avgerð um at taka undir við hesi ætlan ella ikki. Tað er gott, at politikarar og embætisfólk hava lagt nógva orku í hetta mál.Við hesum hava teir rudda slóð, soleiðis at øll onnur kunnu vera við til at fremja slíka íløgu í felag. Soleiðis at øll kunnu siga seg eiga æruna av henni. Hetta er politikkur, tá hann er bestur. Tí skal tað vera vón okkara, at allir flokkar á tingi væl og virðiliga kunna seg við frágreiðingina og við opnum sinni viðgera hana á tingi. DAGSINS MEINING Sosialurin Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Takið væl ímóti mentanaráliti VIÐMERKINGAR Svar upp á fyrispurn- ing frá Suna Jacobsen í Dimmalætting, 5. mars 2002 og í Sosi- alinum, 6. mars 2002. Andras Róin Føroya Tele Sum eg skilji fyrispurning tygara, spyrja tygum um, hvussu tað ber til, at Føroya Tele ikki hevur veitingar- skyldu til alt landið, tá tað snýr seg um møguligt fram- tíðar sjónvarpsvirksemið hjá Føroya Tele, og tá tað snýr seg um fast internet- samband. Sjónvarpsvirksemi Tað er rætt, at § 1, b) í fjar- skiftislógini sigur, at “Endamál lógarinnar er at fremja at javngóð fjar- skiftistænasta verður veitt um alt landið til somu treyt- ir.” Í § 8 í somu lóg, er tað heimilað landssýrismanni- num at veita konssesión undir ávísum treytum. Í 1999 fekk Føroya Tele eina konsessión til sítt fjar- skiftisvirksemið frá lands- stýrismanninum í vinnu- málum. Fylgiskjal 3 til konsessiónina hjá Føroya Tele ásetir, hvat veitingar- skyldan hjá Føroya Tele umfatar. Í § 2 í fylgiskjali 3 sæst, at veitingarskyldan í høvuðsheitum bert fevnir um telefoninet og tilhoyr- andi telefonitænastur og ISDN og tilhoyrandi ISDN- tænastur. Tá sjónvarpsvirk- semið ikki hoyrir undir hesar bólkar, er niðurstøð- an, at Føroya Tele ikki hev- ur veitingarskyldu til sjón- varpsvirksemið. Á teimum økjum har Føroya Tele hevur veiting- arskyldu, arbeiðir Føroya Tele hvønn dag við áhald- andi at liva upp til veiting- arskylduna, t.d. við at syrgja fyri at útjaðarin, inn- an fyri karmarnar av veit- ingarskylduni, fær somu fjarskiftistænastu, sum meginøkið fær. Sum partafelag skal Føroya Tele rekast eftir handilsligum fortreytum. Hetta merkir, at har eingin veitingarskylda er, eru tað handilsligar metingar, sum eru avgerandi fyri í hvønn mun og hvar Føroya Tele velur at fara undir annað virksemið - herundir sjón- varpsvirksemið. Eitt gott dømi um hvussu hetta virkar, er útbygging- in, sum Føroya Tele hevur framt av GSM fartelefon- tænastuni og útbreiðslu- økið fyri hesa tænastu. So hvørt sum felagið hevur mett tað verða handilsligt grundarlag fyri at víðkað um útbreiðsluøkið, er hetta gjørt. Nú dekka 61 basis- støðir yvir 99 % av teimum bygdu økjunum, og hetta hóast eingin veitingar- skylda er á GSM tænastuni. Hvørt Føroya Tele, um so er, at okkara verkætlan um eina víðkaða Rás Tórshavn gerst veruleiki, eisini fer út um meginøkini, má grund- ast á handilsligar metingar. Millum annað eisini av tí, at Føroya Tele sambært áðurnevndu konsessión, ikki kann flyta pening frá virkisøkjum við yvirskoti til virkisøkir við undirskoti. Nevnast kann tó í hesum viðfangi, at Sjónvarp Før- oya og Føroya Tele arbeiða saman um at gera eina for- kanning til tess at lýsa møguleikarnar fyri og kost- naðin av, at ein víðkað Rás Tórshavn loysn kann dekka størri ella allar partar av landinum. Fast internetsamband Føroya Tele hevur ikki veit- ingarskyldu til fast inter- netsamband. Hóast hetta, hevur Føroya Tele í fleiri ár kunnað veitt kundunum fast internetsamband alla- staðni í landinum til somu treytir. Tórshavn, 6. mars 2002 Svar til Suna Jacobsen Thomas Arabo Raðfesting verður eitt aðal- mál hjá komandi løgtingi. Tað má tað vera, nú man hevur skarvað meira enn hálvtfjórðhundrað milliónir av blokkinum, samstundis sum pengarnir fossa úr landskassanum við einari eykajáttan fyri og aðrari eftir, hóast ikki meira enn tveir mánaðir eru farnir av árinum. Uppundir val er ongantíð mangul uppá hugskot av øllum møguligum slag. Alt gott um nýggj hugskot, har vit skulu seta á stovn nýggj sløg av skúlum til eitt og annað, men raðfestingin má vera røtt, tí at tíðirnar verða ikki altíð so góðar sum nú. Vit mugu fáa fólkaskúlan at fungera optimalt. Er grundstamman ikki í lagi, so nyttar ikki hvussu fagrar og fjøltáttaðar greinar træið hevur. Kjakið má síggjast í eini heild, tí at samlaða upphæddin til taks er avmarkað, og tí má ein raðfesting gerast. Alt tað sum er neyðugt kemur fyrst, og niðast kemur so alt tað, sum er gott at hava. Um útbúgvingarverkið fer at stovnseta nýggjar skúlar av ymsum slag og fer at fevna ov vítt, so frykti eg fyri, at endin verður, at allir skúlar fara at ganga svang- ir. Fólkaskúlin er alneyð- ugur, meðan eitt nú ein ítrottarháskúli, sum okkurt løgtingsvalevni hevur nevnt, kann vera góður at hava. Í mínari verð er eingin ivi um, hvør skal raðfestast fyrst. Fólkaskúlin og miðnáms- útbúgvingar fyrst og so kunnu vit síggja, hvussu nógv verður eftir til ítróttar- háskúlar, listaskúlar og annað. Tað, sum er neyðugt, og so alt tað, sum er gott at hava Rætting Í lesarabrævinum hjá Bødvardi Poulsen í blaðnum í gjár er eitt orð komið skeivt fyri: Hann skrivar um eitt bræv um »Hest- leiðina«, sum ein skúvingur skrivar. Tað skal vera, sum ein skálavíkingur skrivar. Vit biða um- bera mistakið. blaðstj. Dorthe Gyldenkærne lærari, Velbastað ..."Nøkur síggja hetta sum øktar møguleikar, onnur sum eina stóra hóttan". So- leiðis uppfati eg kjakið um at loyva frískúlar ella ikki loyva frískúlar í Føroyum. 15. februar viðgjørdi Anita á Friðriksmørk í Dimmalætting tímatillutan- ina til møguligar komandi frískúlar. Hon stúrdi fyri, at frískúlar fara at fáa betri sømdir viðvíkjandi tímatil- lutan. Soleiðis at "næm- ingatalið í sær sjálvum verður eggjandi og til- trekkjandi fyri bæði næm- ingar, foreldur og lærarar." Einum frískúla verða tillut- aðir tímar/lærararlønir eftir sama frymli sum fólkaskúl- in. Tvs. at næmingatalið ávirkar talið av tillutaðum tímum. Einasti munurin er, at ein komandi frískúli bert fær ein part av hesum út- goldið, í Danmark er tað 85%, men tað kann vera einhvør annar partur, alt eftir,hvat semja fæst um. - Hvussu tímarnar verða nýttir er so upp til tann ein- staka frískúli at avgera. Tímatillutanin er eina søga fyri seg. Hvør minnist ikki, tá tímatillutanin og "tíð" vóru á skránni í sam- band við lærararverkfallið í 2000. Ella neyðarropið hjá Vestmanna skúla um fleiri næmingartímar fyri at upp- fylla lógarkarmarnar. Soleiðis sum tímabýtið í almennu skúlaskipanini er uppbygt, er somikið stórur munur á skúlunum, at tað virkar heilt øvugt at stúra fyri, at framtíðar frískúlar skulu fáa einhvørjar fyri- munir fram um fólkaskúl- arnar. Latið okkum taka Suður- streym sum dømi, har eru 8 fólkaskúlar av trimum/fýra sløgum innan ein radius uppá góðar 15 km. 1.Velbastað og Kaldbak - bygdaskúlar (grundskúl- ar sum ikki er *ársbýttir) 2.Hoyvíkar Skúli og Sankta Frans Skúli - bý- skúlar við ongari fram- haldsdeild (grundskúlar sum eru *ársbýttir) 3.Eysturskúlin, Kommunu- skúlin og Venjingarskúlin - framhaldsdeildarskúlar sum eru *ársbýttir 4.Argja Skúli – framhalds- deildarskúli sum er *árs- býttur, men hevur umleið sama næmingartal sum Vestmanna Skúli – og sum tí væntandi hevur somu trupulleikar sum Vestmanna skúli. *ársbýttur skúli merkir: Skúli, har næmingarnir eru flokkaðir eftir aldri, í mót- setning til ikki ársbýttir t.d. bygdaskúlar sum sum oftast hava fleiri flokkar inni í stovuni í senn. Børnini í Kaldbak og á Velbastað fáa færri undir- vísingartímar enn børnini í Havn, á Argjum og í Hoy- vík. Størri skúlarnar kunnu geva børnini teir tímanir, ið skúlalógin ásettir, tað kunnu bygdaskúlarnar ikki. Hóast børn á bygd hvørki lesa, skriva ella hugsa skjótari enn børn í Havn. At læra er ein tilgongd sum tekur tið. Her afturat hava Eystur- skúlin, Kommunuskúlin og Venjingarskúlin fleiri tímar at ráða yvir enn Hoyvíkar Skúli og Sankta Frans Skúli, sum eru grundskúlar. Tað hevur við sær at stóru framhaldsdeildsskúl- arnir t.d. kunnu raðfesta byrjanarundirvísing høgt og bjóða tveir lærarar til ein flokk við 24 ársbýttum næmingum stóran part av tímunum. Altso reelt eitt flokks- næmingartal sum er 12 ... "soleiðis at næmingartalið í sær sjálvum vera eggjandi og tiltrekkjandi fyri bæði næmingar, foreldur og lær- arar", sum Anita á Friðriks- mørk tekur til. Til samanbering kann sigast, at ein bygdaskúli kann hava t.d.16 næmingar – ella fleiri - úr t.d. trímum ymiskum aldursbólkum, umframt ikki at kunnu bjóða teir tímarnar, sum lógin ásettir. Hví skulu børn og for- eldur í Hoyvík t.d. ikki hava somu sømdir sum børn og foreldur í Venjing- arskúlanum? Fyri ikki at taka bygdabørnini uppá tal! Eyðólv í Dímon skrivar 27.februar í Sosialurin, ... „at játtanin til fólkaskúlan verður lækkað við somu upphædd, sum frískúlin/frí- skúlarnir skulu hava." Um so, at játtað vóru 85% av t.d. 10 lærarastørv- um til ein ella fleiri frískúl- ar, hvat so? Verða so 10 lærarar loystir úr størvum sínum í fólkaskúlanum vegna færri næmingar? Neyvan. Mest realistiskt er, at nakrir næmingar úr fleiri skúlaøkjum og úr fleiri flokkum byrja í ein frí- skúla. Tað førir við seg, at flokksnæmingatalíð í fólkaskúlanum lækkar, og tað hava greinskrivarnar – sum bæði eru lærararlærdir – helst onki ímóti! Javnaðarflokkurin hevur uppskot frammi um, at lækka næmingatalið í teim- um yngrum flokkum (Sos. 2. mars) til 18 næmingar. Í Havn, Argir og Hoyvík kann roknast við at ítøkilig avleiðingar av uppskotinum í fyrstu atløgu eru umleið 8 flokkshølir afturat til um- leið 144 næmingar, t.e. um- leið 6 fulltíðar lærararstørv; umframt greitt skal vera, hvat skal henda í 3.flokki. Hvørjir flokkar skulu splitt- ast upp aftur, ella hvørjir skúlar skulu verða trý-spor- aðir? Um ein hugsar eitt sindur kreativt, so kunnu næming- artalið í lógaruppskotið hjá Javnaðarflokkinum svara til ein frískúla við umleið 144 næmingar í Havnini.- Og hetta er bert fyrsta árið, árið eftir koma so umleið 72 næmingar afturat, sum ikki mugu vera í eini stovu við eitt næmingatali, sum fer upp um 18. (Talið av næmingunum 144 havi eg fingið við at siga 24 næm. – 18 næm. = 6 næm. Faldað við talinum av 1. og 2. flokkum á teim- um seks stóru skúlunum í Havn. Tvs. 6 næm. x 12 flokkar x 2 spor = 144 næm.) Aftur til greininum hjá Eyðólv í Dímon. Greinin ber heitið "Óneyðugt við lóg um frískúlar" og hans- ara grundgeving fyri hes- um er, "at lógarkarmarnir í tí nýggju fólkaskúlalógini eru so víðir." Eftir at havi lisið grein- ina, sum eftir mínum tykki ikki vísir "andsfrælsi, tol- lyndi, javnvirði og fólka- ræði", er tað í mínum eyg- um enn meiri umráðandi at fáa ein lóg um frískúlar. Eftir mínum tykki vil ein lógarsamling, sum m.a. inniheldur ein frískúlalóg, vísa at Føroyar er ein tjóð, sum í praksis er sinnað at liva upp til "andsfrælsi, tol- lyndi, javnvirði og fólka- ræði." – og ikki bara eitt eiti – og á hendan hátt liva upp til ST-samtýkkina... ...Øvugt, um vit ikki fáa eina frískúlalóg. So fær fólkaskúlin stórar trupul- leikar við trúvirðinum av endamálsorðingini um "andsfrælsi, tollyndi, javn- virði og fólkaræði.", tá ið sjálvt hægsti mynduleikin ikki kann liva upp til hetta. Fólkaskúlin og frískúlin Viðmerking til Anitu á Fríðriksmørk, Eyðólv Dímon og uppskotið hjá Javnaðarflokkinum: "Bert 18 næmingar í yngstu flokkunum:" VIÐMERKINGAR Jákup Fróði Djurhuus Vælevni sambandsfoksins í Suðurstreymi0 Havi lagt til merkis, at tey sum í dag sita við valdið, og sum nú uppundir løg- tingsvalið byrja at tosa um íbúðarbygging, eru komin so væl upp í árini, at húsini eru um at rapa omanyvir tey. Tí gongur so seint á hes- um økinum. Men trupulleikin er lætt- ur at loysa. Verður td. Húsalánsgrunnurin javn- settur við ein privatpersón, sum byggir eini sethús – tvs, at stovnurin fær mvg aftur, og fær útgoldnan rentustuðulin, so eru bank- arnir og tryggingarfeløg til- reiðar at fíggja hesa bygg- ing beinaveg. Tí tá loysir tað seg bæði væl og virðiliga. Bankarnir og tryggingin eru sprenfull av peningi at brúka til eitt slíkt endamál. Tað hava teir boða frá. Prátið um íbúðarbygging – Kann loysast við tveimum lógarbroytingum! Annita á Fríðriksmørk Eg læs einaferð um eina fyrimyndarliga kvinnu: • hon hevði eina hægri útbúgving, gott leið- arastarv, og sá gott út • hon var fyrikomandi, blíð og dugnalig sum leiðari • hon og maðurin høvdu fleiri felags áhugamál, og vóru í javnan sam- an við børnunum til ymisk tiltøk í býnum • hon hevði fleiri gull- medaljur frá síni 20 ára karrieru í hond- bólti og fótbólti • tey áttu trý børn, sum øll kláraðu seg væl í skúlanum og í ítróttin- um • heima legði hon stór- an dent á heimahugna og megnaði altíð at hava heimið ruddiligt og reint, • altíð syrgdi hon fyri onkrum heimabakað- um og gjørdi nógv burturúr at seyma og at binda klæðir til børnini, • familja og vinir vóru ofta á vitjan • og so var hon viður- kend sum ummælarin til skaldsøgur og fak- bøkur Hendan kvinnan var um tað mundi 35 ára gomul, og man verða dreymurin hjá mangari. Men, so endaði søgan um hesa kvinnu, sum kláraði alt, at hon hvørki var, er ella verður nøkur sum helst, - tí slík kvinna finst ikki! Vunnin rættindi Men hvør er so tann kvinnan, sum vit í strembanini eftir javn- støðu og líkarætti og á altjóða kvinnudegi ár eftir ár leita eftir. Strembanin er sjálv- sagt til eina og hvørja tíð merkt av tí samtíð, tú livir í, og hevur røtur langt aftur í tíðina. Nógvir varðar eru lagdir á vegnum, og hvør varði hevur kravt nógva orku: • einaferð varð stríðst fyri, at eisini gentur skuldu ganga í fólka- skúla • seinni var stríðst fyri valrætti til kvinnur • uppaftur seinni var stríðst fyri, at kvinnur og menn skuldu hava somu løn fyri sama arbeiðið Hesi viðurskifti kundu øsa fólk um tað mundið stríðið stóð. Men í dag eru hasi viðurskifti so sjálvsøgd, at ongin hugsar um, at tey í veru- leikanum eru vunnin rættindi, sum nógv tíð og orku liggur aftanfyri. Tey bleytu virðini verða einaferð vunnin rættindi Anno 2002 er framvegis langt á mál. Men í dag eru onnur viðurskifti, sum orka skal leggjast í. Nú eru tað tey bleytu virðini sum framhald- andi skulu á dags- skránna. Í høvuðsheitum er tað ein spurningur um, hvussu familjupolitikk- ur kann sameinast við arbeiðsmarknaðarkrøv har kvinnur og menn verða javnstillað. So- leiðis: • at familjan fær meiri tíð saman • at barnsburðarfarloyvi verður longt til eitt ár • at barnaansingartrygd verður veitt frá tí barnið er eitt ár • at eldrarøkt verður ein sjálvsagt krav hjá øll- um gomlum, sum ynskja tað • at sálarliga veik fáa betri liviumstøður osfr osfr Tað er støðan innan tey bleytu økini, sum í stór- an mun eru avgerandi fyri, hvønn leiklut kvinnan finnur sær her í samfelagnum. Jú lægri tey bleytu virðini verða raðfest, jú verri er val- møguleikin hjá kvinn- uni; og jú hægri tey bleytu virðini eru rað- fest, jú betri er valmøgu- leikin hjá kvinnuni. Ti eigur ein altjóða kvinnudagur í dag at taka hond í tey bleytu virðini og virka fyri at tey verða støðugt ment. So eru útlit fyri, at eisini tey einaferð verða sjálvsøgd vunnin rætt- indi. At enda vil eg ynskja øllum ein góðan altjóða kvinnudag. Altjóða kvinnudagur og vunnin rættindi C M Y K 11 10