týsdagur 17. januar 1928síða 2

A RO fé z BA vilja, tað mugu menn finna seg í. Men fyri alt dýrt og tað, ið heilagt er, siga teir, má hin minni maðurin haldast úti frá teirri avgerandi og hægsti hond- ini, ið eitur politikkur — Og sambandsmenninir arbeiða trú- liga sum fyri lívinum. Men skulu teir eisini fáa nógv úr at gera! Javnaðarfræið er ikki evna- leyst. Hyggið, sambandsins her- menn, hyggið kring tykkum og síggið vøksturin Í grannalond- unum og um allan heimin, og har hava javnaðarmenninir betur politiskar telvarar til mót- stødumenn enn tykkum. ið eins og tit hava til aðaluppgávu at køva og slokkja javnaðarmanna krav til rættvísi fyri »kreti« sum »pleti« — men teir tapa! Duga tit at lesa lagnu tykkara? Vit hugsa tað — ein nervøsur skjálvi er í málinum — hann veksur og tekur væl til í stórum! Ræðslugrýlurnar koma ikki at bata í longdini! Monopolgrýlan. Feroyingar eru við góðari grund ræddir fyri monopoli, væl at merkja fyri tí monopoli, harra Effersoe, landstingsmaður, verjir. Fyrr var einstakum manni, t. d. Gabæli, givið einarætt til allan handil í Foroyum. Hann skuldi so fyri henda einarætt og veldið rinda eitt víst ásett gjald — og kenna flestir Gabels tíð. Hon stendur myrk og tung — eitt trælaband og ein trælatoka lá tá yvir landinum. Sum tåid Gabel ráddi í Føroyum verður tikið til um okkurt myrkt og ringt. Gabel og tíð hansara sugu Føroyingin at merginum og lamdi hann. Hvussu er nú í Føroyum? Gabels stórmonopol er býtt út í smámonopol. Suffa Foroy- ingar nú f dag ikki eins tungliga undir hesum smámonopolum og teir gjørdu á døgum Gabels? Hesir smámonopolnevarnir eru nú samlaðir í ein veldugari enn Gabels —: Simons. Tungur fellur hann, harður og hjarta- leysur. Hver einasta >Dimma- lætting« er full við boðum um, at nú skal hesin og tá skal hasin fara, rekast og jakstrast frá húsi og heimi, frá ollum sínum. Si- mons — Simons og aftur Simons stendur undir. Harra Effersoe verjir hettar monopolið! Harra Effersøe og sambandið verja Gabels monopol í útstykking, ið er ein góðan mun harðari enn hitt gamla. Harra Effersøe, sam- bandsins formaður og umboðs- maður, vardi so hart Gronlands- monopolið og trældóm, at hann gjørdist óvinur Dana, segði teim upp >Huldskab og Troskab«, sum tað eitur á Donskum. Men seinri gekk hann kanossagongd, fekk fyrigeving, varð tikin aftur til náði av Dønum. Allir Foroyingar — javnaðar- menn feroysku harðast — krevja Grønlandsmonopolid tíkið av døgum, allir uttan sambandsins oddamaður. Hann verjir tað við lívi og sál, eins og hann verjir hitt til einstaklingar býtta Ga- belsmonopolid nú á døgum. Javnaðarmenn krevja fólkið tryggað móti hesum vannlukku- ligu hørðu gabelsku smámono- polum. Javnaðarmenn siga, at sam- felagið ikki tigandi kann hyggja at og vera åskodari til hetta ræðuliga trældóms haft, ið fjøldin, Føroya fólk, rubbast at beini í. Javnaðarmenn krevja sam- felagsins umsjón við og ænsan eftir, at einstaklingurin so væl sum heildin kann kenna seg tryggan og Ómissfordeildan. Javnaðármenn krevja, at fólk- ið, hin stóra fjøldin, skal loys- ast og frígerast og verða við og medavgerandi í ollum samfelag- sins viðurskiftum, ikki minst teim, ið dagsdagliga nerva at einum eins og handilslívið. Men sambandsins oddamenn verja skilið, ið nú er, hvar ein- staklingurin skal vera hin ber- andi og at kalla einaráðandi, meðan hin stóri hópurin, fólka- flokkurin, skal verðandi verða hitt blinda reiðskapið. Ognargýrlan. Sambandsmenn blása í lúður: javnaðarmenn vilja avtaka ogn- arrættin, ið nú er ókronkiligur og væl vardur i grundlógini. Hvør eigur? Hvussu er nå av sonnum hesin av landstingsmanninum prísaði ókronkiligi ognarrættur? Svarið er tungt og svárt fyri teir, ið nú stýra —: eingin eigir! Alt er úti á floti, burtur heft og sett hjá høgum sum lágum, »monopoliserad« og kleppað til útlendskar peningaháar, ið ikki eira og spara við flensandi tonnum sínum. Hin stóra fjøldin, fólkið, veit einki av, hvat tað hevur at týða og siga at kenna hina fríu og 6heftu ognarkensluna at brenna sær flogandi í sál og hjarta — fjøldin er í djúpastu merking ognarleys, og tað er fjøldin, ið merkir landið. Er hon á húsa- gangi, ognarleys og heimleys, hjálpur og dugur lítið allur ognarrættur, »pro forma«, og um bert onkur er fríur og tryggur. Hin minni menti byrjar lívið í vón um at slíta haftið og tjóðrið og gerast fríur maður. Eydnast tað honum, er hann gráur og avlikin, áðrenn tað hendir — men teim fægstu eydnast. Annaðhvort megu tey smoyggja skuldarbond síni og ognar- høft yvir á børnini — ella upp- liva hina tyngstu stundina: at vera rikin frá húsi og heimi, frá tí dýrasta og kærasta, ið er líkasum vorðið ein parlur av einum sjálvum. — Ein maður hevur t. d. slitið og sveittað fyri at dyrka sær eina troð undan — so hendir óhappið ella trongj- ast lívskorini á einhvonn hátt, og maðurin má finna seg i, at teigarnir, ið hava givið honum tær reinastu gleðistundirnar, megu rúka, ganga á aðrar hendur, kanska teirra, ið aldri rora haka — falla frá dugna- hondum til ódugna- og órokju- kleppar til at fyrnast burtur Í mosa — hvussu nógv domi eru ikki um, at so er! Hin »ékronkiligi« ognarrætt- sakforaranna hjartaleysa knýtta neva: rinda ella út á geilar! Hettar er hin av harra landstingsmanni og løgtingsmanni, Føroya álitis- manni lovprisadi ognarrættur! Javnaðarmenn ásanna og und- irstrika ognarættsins kenslu sum halga. Og táið teir gera tað, vilja teir, ið hava sum aðaluppgávu og lóg at fremja og lívga allan góðan og núttúrligan vøkstur, av ollum alvi og evnum fremja og lívga hesa kenslu á rættvísis grund og ikki við »appelli« og heitan á ránsdjórsins lægsta »innstinkt«, sum samfelagsskip- anin nú ger. Teir vilja ikki bert lívga og fremja hesa kenslu fyri onkran her og har, men gera teirra besta fyri, at hon kann ognast ollum, eisini tí núverandi ognarleysa, »proletarinum«. Tí krevja javnaðarmenn, at sam- felagið skal hava hitt avgerandi orðið at siga við at hava um- sjónarrættin yvir ollum ognum og standa eins og enn betur tryggjandi fyri einstaklingin og urin endar við staturin nú er fyri kongsbónd- urnar. Mannsins neyðturvuliga breyð og kærasta skal íkki kunna takast frá honum sum nú. Annað er, at hitt almenna staturin, løgtingid ella hvat tað nú er ella verður, »diskonerar« og skipar soleiðis yvir tí, ið samfelagið so við og við fær til óðals, at ikki tveitist og dungast bert á einar ella nakrar hendur, men deilist Í lutir, ið svara til menniskjaliga rættvís krov fyri at liva eitt hampa lív og trygt lív. Samfelagsins virði og lukka stendur ikki f, at bert einstakl- ingurin følir og kennir eydnuna, men Í hvussu heildin livur og mennist, andaliga sum likamliga. Javnaðarmenn vilja tryggja tað, ið av sonnum hevur rætt til og er vert at liva, verið tað sær andaligt ella fíggjarligt. Men vilja teir tí eisini av ollum alvi forða fyri teim villu morðgýrigu »spekulatiånum« í framleidslu- evnunum, >produktiónsmidlu- num«, ið á einstaklingsins hond- um ofta beinleiðis bindast og gerast ófruktandi samfelaginum til óbótaligan skaða. Nevnast kann í hesum viðfangi jorð- spekulatiónin í stórum muni Í útheiminum, men kortini í ikki so lítlum eisini her heima. Menn vóru t. d. vitni til, hvussu ein peningasterkur maður Í reinum jørd- og moldhungri i eystan og vestan keypti jorð — og kanska mest frá tilikum, ið sum oman- fyri nevnt vóru noyddir at selja, yvirbjóðaði teir, ið av sonnum trongdi til jørd, og sum kundu fingið nógv burtur úr henni. Og sum »grasialur« og eykaløn fyri trúliga at hava útint kapitalist- andans pincip legði Effersøes ryggstudul, vinstra ministeriid, hesum manni ella manns soni 8 merkur i kongs, medan tad samtidar bytti 5 merkur sundur f try, haldandi »paroluna«: hann, id hevur, skal fåa enn og meir, meðan hann, ið einki hevur, skal noyðast við at tyggja lívið, tá frægast er, annars doyggja. Handlingin talar betur enn orð! Javnaðarmenn vilja ikki upp- loysa, týna og syndra virðirnar, men samla, vara og verja og tryggja fyri einstaklinginum sum fyri heildini, men á sunnum og í veru eydnugevandi botni. Klassabardaga-grýlan. >Vari tykkum arbeiðarar og fiskarar fyri javnaðarmonnum, tí teir vilja klassabardaga og fora klandur og ólukku inn í samfelagid«, siga sambandsins vápnasveinar. Eitt orðtak er, sum sigur: tungt er at hoyra lús hosta, men tyngri er at hoyra loppu goyggja — og so er við sambandsins talu um klassabardagan; tað sum við allari orku síni verjir kapitaliststandins stýrislag, hvors eyðkenni til allar tíðir hevur verið og er at føra hin beisk- asta klassapolitikk við herróp- inum: >Upp og fram við lí morð- gýrigasta og frekasta ágongu- manni, gevið honum sær — og framíhjárætt at súpa róman. Tú arbeiðari og fiskimadur skal vera lýðugt, tigandi og blint reidskap í hondum hansara! Javnaðarmenn vilja í hernað móti kapitalistandans herviliga klandurs- og klassapolitikki. Teir vilja føra líka rætt og mannavirði til »kreti« sum »pleti«. Teir vilja burturfíggja allan mannamun. Teir vilja ikki sum núverandi stýrislag býta menniskjuni sundur Í tvinnar bólkar og fleiri: 1. bólkur: lítil, minni, minstur, lágur, lægri, lægstur, ringur, verri, verstur. 2. bólkurin: stórur, størri, stórstur, hogur, hægri, hægstur, góður, betur, bestur 0. s. fr. Tílík stig — og klassasetan forir við há klassabardaga við sær — og við bardaganum fylgir hatur, illvilji og klandur. Harra Effersoe hevur allar dagar sínar vart henda bardaga og lagt afturat stríðsloganum. Men er landstingsmaðurin nú farin at ræðast sítt egna og starvsbrødra verk, og vil hann frið og semju menniskjanna millum, eru eingi ráðini hjá honum, uttan at kvitta við klassastríðsliðið og fylkjast við javnaðarmonnum, ið vilja frið og semju og javn- seta menniskjuni sum brødur og systrar, ið eiga sama rættin í heiminum — og okkara menn- iskjunar felagsbytid er hin stóra foldin og heimurin. Tå tad er sagt, ikki bert av harra landstingsmanni Effersoe, »Føroyatidindi« og »Dimma- lætting«, men av øllum aftur- halds- og stríðsmannsliði, at vit eggja til bardaga mót teim ein- støku múgvandi persónunum, keypmonnum, reiðarum 0. s. V., er tað uttan fynd og so rang- vort sum vera kann. Vtt eggja og mana fólkið ikki til annað enn til samgongu, al »organi- sera« og skipa sjålvt kreftir og evnir síni, til sjålvt soleiðis at taka róður í hond og stýra vidurskiftum sínum á sam- arbeidsins og felagsskapsins grund eftir rættvísis og javnaðar- lógum. Kravið, at frælsið má gerast og fremjast soleiðis, at hvørjum manni og hvorjari kvinnu má ikki bert standa frítt at leggja evnini saman til eina rættvíst lonundi virkiskraft, í hvors virkan og starvan hvor einstakur er medvirkandi og kennir seg medeigandi og an- svarsberandi, men tað má eis- ini vera samfelagsins skylda til at standa styðjandi, tryggjandi og livgandi aftanfyri sum hin hægsta umsjónin — hetta kravid må vera tí minna loyvt og kann ikki takast sum knýttur nevi móti nøkrum, enn og minni sum at einstaklingsins, hin múgv- andis, kapitalistsins evnir til at stýra so, at samfelagsins krøv útfyllast, ikki svara til, men eru »erkleradi fallit«. Harra landstingsmaðurin mátti heldur styðjað enn mótsett og framt hetta kravið. tí hverjum rætt- víst hugsandi manni verður tað meir og meiri greitt og sótarklárt, at samgonguveg- urin, felagskapurín og sam- arbeiðið við rættvísis úrsliti er er bjargingin úr óferum, ið kapitalistandans stýrislag nú hevur ført land og fólk útí. Tað er tí ein skaðagerð, ið kann hava herviligastu fylgjur, tá landstingsmaðurin við »Føroya- tidindi« á odda roynir at seta ilt og skilnað millum hin vinn- andi flokkin í Foroyum, millum fiskaran og arbeiðaran, fyri hvorjar tað er ein lívsak at arbeiða hond í hond og standa oksl móti øksl og virka allir sum ein munandi heildarkraft. Vit javnaðar menn vilja ikki sláa nakran einstakan persón til jarðar. Keypmonnum, reið arum stendur frítt og opið at koma við í samgonguna — teir eru væl komnir, fáa teir kortini ongan framíhjárætt. Men vilja leir standa uttanfyri er teim eisini loyvt tað, javnarðarmenn ynskja teim, at starv má eydn- ast sum best, men ikki uppá, »bekostning« av ødrum sam- felagsborgarum, tí vita skulu teir, at javnaðarmenn vilja gera alt tað, teir eru mentir fyri, at eingin, maður ella kvinna skal verða »missfordeildur og út- sogin. Javnaðarmaður. Ned med Humbugsmagerne. Atter i Aar myldrer det med Valgskrøner. Selvstyre og Sam- band, lader til at være det ene- ste den færøske Vælger maa tage Stilling til. Man smigrer for dem som er lede og kede af alt det gamle Vrøvl. det Selvstyreagitatorerne, der Særlig er forsoger at give det Udseende af, at de ikke er Antisocialister; de vil have at vi skal vente til det Paturssonske Selvstyre er indfort. Nogle af de Herrer skal snakke pænt, andre har faaet rundt og til, saa vores Navne den Opgave at gaa rakke os og Rygte kan besudles; det gælder nemlig for de »frie« Selvstyre-Herrer at skabe For- ikke faa Tid til at tænke sig om og virring. Vælgerne maa saa pynter man det hele med den »hellige« — Nationalisme: Man synger et Par Fædrelands- sange, og saa er der Kog i Heksekedelen. Sambandspartiet er bevidst umuligt Halv- Socialisme, der er det Autoritets- reaktionært, saa der kan være Tale om troens og Skrækken for Se- paratisme, der skal holde sam- men paa de fattige Vælgere, der om de havde en eneste Gnist af sund Tanke, vilde lette paa Hatten og sige pænt Farvel, og lade dem vide, at man længe nok har været deres Nar. Nu agter man at gaa sine egne Veje. Sambands- og Selvstyrepar- tiets Førere er forlængst gen- nemskuede. Man har set ad- skillige Manøvre af Jer bag Ku- lisserne. I var ogsaa pænt enige, da det gjaldt at redde Rederne, dengang de var kommen i en slem Situation. I jog nok saa pænt de italienske Trawlere væk. Ligkisteflaaden maa stadig ud igen — for saa sagte at for- svinde. Atlanten skal begrave »vort Fædrelands« kække Søn- ner. Den kække Sømand gaar stadigt hvert Foraar ombord i sin Ligkiste; han er nødt til det, da Sultepisken ellers hæn- ger klar. Foraaret former sig derfor ogsaa som en Begravelseshøj- tidelighed for os Færinger. Hvad skulde det Forholdene nu engang stiller sig. Lagtinget har svigtet os Fi- skere, om vi nu er vaagne og vilde man til ellers, som tænkende, saa næste Olaj ikke se et eneste af de forrige Ansigter igen ved Lagtingsbordene, og ikke høre en eneste af de Stemmer som bedrog os. Í har al Grund til at være stolte, I Tingmænd fra de sid- ste Lagtingssamlinger. Nu nær- mer sig Tiden, da vi atter skal ombord i vore Ligkister, og I bærer Skylden, hvis det hænder os, som ogsaa har hændt mange