týsdagur 3. apríl 1928síða 2

ATLA UGR SEK: I vera GER TE Bankmálið. Aftursvar til „Feroyatíðindi“. Tað er vert at geva gætur, hvussu „Foroyatíðindi“, reidara- blaðið, pengamannablaðið, svar- ar grein okkara her í blaðnum næstsíðsta tírsdag. Har eru tveir høvudskneysar, sum »Føroyatidindi« melur ímillum og uttanum, annar er: »Utlendur banki sum dadda fyri Føroya banka<. Hin er »Fiski- skapsbanki« ella „Fiskimanna- banki“. Hin fyrra kneysan roynir »Føroyatidindi« at binda um og hinum seinna roynir tað í loyndum og opinberliga at loysa av. Aðaláskoðan »Føroyatidindi«s er tann, at hitt almenna og opinbera má einki ræði hava yvir og ongan tått taka í vinni- lívi og peningaveksli landsins. Tílíkt skal latið heil- skapað og helst so óheft sum møguligt uppí privatar hendur; so at ræsurnar er fríar og helst duldar og loyndur fyri ógóða- jakstri hjá øllum teimum, sum hava passaliga sam- vitsku til tann >sportinc. Sum sagt, viljin hjá »Føroya- tíðindi< er hin besti til at grunda, byggja og varðveita eitt hyper- kapitalistisk samfund eftir besta verið elastiska amerikanska mynstri; men evnini svara — tíbetur ikki til viljan. Tað einasta sakliga í grein »Føroyatidindi« er umráðanin um antin vit Føroyingar eru mentir at finansiera okkara banka og vinnilívi sjálvir ella ikki. Vit hava sagt, at vit halda tað vera »Føroya- tidindi« við fingrinum á nøsini. —»Ja, kan vi nu det!« Hetta er iva- leyst so stórur heiður til okk- ara frá >Feroyatíðindic sum hugsast kann, og vit áttu at kent okkum heiðraðan, men smátt í tað so víst, um vit fáa tað í »Positururin« hjá »Føroyatidindi« er so stuttligur, at vit ikki kunnu køva brosið, so fegin vit enn vilja. »Føroyatidindi« trýr uppá Landmannsbankan enn, og til møguligt. gomsar nådiliga eftir lag. -4ess skal ein sterk trúgv, nærm- ast turkatrúgv; reiðarablaðið má fyrigeva okkum, vit hava hana ikki. Vit halda, at tað er Landmannsbankin ið hevur drigið pengar út av Føroyum og ikki umvent. húsagangsbanki ikki teim 300,000 kr. hann setti í Foroyabanka vunnið Hevur hesin við teim eina grunfondtværreisurso stóran umframt aðrar fondir til trygg- ing og ímótigongu av einum og ødrum óhappi sum hugsast kann at koma, fyri ikki at nevna tær stóru summir sum gingnar eru til lutabrævaút- býti og tantiemer, hesi mongu ár. At sami banki náðiliga hevur tilsteðja Føroyingum nakað av peningi útyvir tað hann lá omanå sum trygd móti ovurhánds høgari rentu, er tå einki at gabba av. Foroya hanki hevur aldri styðja sjóvinnuna so mikið, at hann hevur útsett seg fyri nakað stórvegis tap — og heldur hevur hann ikki liðið nakað tap, ið vert er at nevna. Var allur tann peningur sum inn er vunnin í Føroya banka, komin okkara vinnulívi til góðar sum driftskapitalur, så ødrvisi út í landinum enn nú ger; men tað verður aldri tá aðrir finan- siera. Hevur hitt almenna yvirræði yvir bankanum kann har aftur ímóti åg6din koma vinnulív- inum til góðar í landinum og tað er herí vit hava fordeilin | av at latað Løgtingid ráða yvir bankanum. Foroya Banki skal sjálvsagt ikki, sum »Føroyatidindi« end- iliga vil hava tað til, fáa ein Fiskaríbanka til konkurent, men hann skal sjálvur vera Fiskarí- banki, umframt at rekja annað bankastarv. Okkum tørvar ikki annan banka her, tá Logtingið stjórnar Foroya Banka. „Politik for sig, Bankvirk- somhed for sig og Fiskeridrift for sig“, proklamerer >Foroya- tidindi«, Hetta átti heimspekingurin í »Føroyatidindi« ivaleyst at fingurin á nesina aðru »Kan det nu lade lagt ferð og sagt: sig gøre?" Man ikki allur sum nakað dugur innast snúgva sær um peningamál og tað vil siga bankamál? Man ikki eitt bankayrki, sum politikkur, inni ikki styðjar seg við ein ella fleiri vinnuvegir vera deyðs- dómt frammanundan? — Tað er tó ikki bankayrki við sínum skrivan í bøkur, sum framleiðir virðini, sum gjøgnum bankan streyma, Uttan = veksilvirkan millum bankar og vinnulív, eru bæði vinnulív og bankayrki deyðsdomd í nútíðini. Hetta má >Foroyatíðindi tó duga at fata, tá tað hugsar seg um og leggur fingurin á nøsina eina ferð enn. Men tað er ivaleyst ikki meint rættuliga sum sagt hjá tí góða »Førovatidindi«. — Ætlanin er ikki, at hesi try skulu virka hvort sær; tí tað er heilt og al- deilis ómoguligt; men meiningin má vera — um hon annars er nøkur — tann, at samvirkanin skal ganga so undir heilum, at hin meinigi maðurin ikki skal hava graml um at hon er til. Er hetta meiningin, so skilja vit tað betur og so er >Foroya- tíðindi“ á beinari leið sum reiðara- og peningamannablað, men tað má ársaka okkum, at vit vilja vera á aðrari leið og at vilja peika fólk á ta leið, sum »Føroyatidindi« er á, tí so kann fólki sjålvt velja og vraka. F. s. Ríkisdagstíðindi. Leingi hava Foroyingar longst eftir at hoyra frá ríkisdegnum; men nú hevur ein, ið nevnir seg »Føringur«, skrivað grein í »Dimmu« nr. 20. Fólk meina, at hesin ingur« er sjálvur fólkatingsmað- urin, og tað er trúligt, ti greinin »Før- er á donskum måli, og orðið »Føringur« er skeivt stavað. Ikki tí — fólkatingsmaðurin dugur foroyskt mál; men hví hann ikki vil skriva sítt móður- mål, vita øll. Innihaldið í greinini er lítið, og bevillingarnir, hann rósar av, eru enn minni. At fólkatingsmaðurin hevur so lítið at skriva um sítt ríkis- dagsstarv, er meira harmiligt. Hann hevur jú rósað av øllum tí góða, hann vildi gera, t. d. »Fornyelse af den færøske Fiskerflaade«, »Føringur« byrjar vid at siga frå, at nå er hin føroyski fiski- flotin farin til Islands. Jú, tían- aftur einaferð eru teir farnir við verri — baldu fiskimenninir hesum gomlu útslitnu skipunum, og soleiðis fara teir nokk í mong ár enn, áðrenn nakað verður gjørt fyri at fáa teim nýggj og hóskandi skip; heltar sæst við einum hálvum eyga, tá ein lesur »Føring«s grein fgjøgnum; har sigur hann, at følkatingsmadurin siktar á málið: »Om de færøske Sager kan siges, at vi sikkert faar gennemført Fiskerilaans- loven med de nye Bestemmel- ser sigtende til at muliggøre Fornyelsen af den færøske Fiskerflaadec. Ikki eru vit komnir longur enn í hesi týdn- ingarmiklu sak. — Gud náði sjómenn okkara fyri álitismenn, ið teir hava. Nei, sannleikin er tann, at vit tova í sama stað, til socialisman er gjøgnumførd í Føroyum, so tað offentliga kann taka sær um reiggj. Um vegsakina sigur »Før- ingur«: »Den tidligere Under- søgelse vil blive gennemført, skønt det gaar langsomt, og der- efter vil Arbejdet paabegyndes. Ikki eitt orð um nær, ið veg- irnir kunna byrja — »derefter« — aftaná sankta Nimmursdag? Ja, ja, spott hevur ein altíð nokk av, men peningar eru altíð ovfåar — vegir og annan framburð her á landi. serliga til Tann meinigi maður spyr, hvar teir báðir verkfroðingarnir (ingeniorarnir) eru avblivnir, ið komu til Føroyar framman undan seinasta = løgtingsvali. Summi siga, at teir skuldu bert vera her, meðan valið var, og síðan fóru teir av landinum og koma ikki aftur fyrrenn tå fólkatings- Hettar er tó lítið trúligt; tí valingeniørar havi eg aldri hoyrt nevndar fyrr; men eingin veit, hvat nýtt ið henda kann í okkara døgum, >mangt er forborgið,< segði Lukkas sáli. val verður. Koma verkfrødingarnir aftur ein mánað framan undan næsta valid, kundi eg haft hug at spurt, hverjar bygdir, ið tå verða so hepnar at fáa vitjan teirra. So vítt eg havi hoyrt, vóru teir í tveimum bygdum framman undan seinasta vali. Skal tað ganga soleiðis við tey næstu valini, so hava flest oll núlivandi menniskjur og djór lagt eyguni saman, áðrenn tann seinasti vegurin er lagdur. So má »Føringur« væl siga, »at det gaar langsomt«; so hevur hann rætt í nøkrum av tí, hann skrivar — tíverri. — »Føringur« heldur, at einki hastar hjá sjálvstýrismonnum at fáa veg, teir vilja helst ongar vegir hava. >De Sogne, som ved Lagtingsvalget ensidig har udtalt sig for økonomisk Selvstyre for Færøerne, vil frabede sig deres Anlæg,« Hann meinar, at tad er skomm fyri sjålvstyrismenn at taka móti statspeningi til vegir. Eg havi tíðum hoyrt, at sam- bandsmenn hava gjørt svart til hvítt og hvítt til svart; men at teir skuldu fortelja fyri fólki, at eingin vil hava koyruvegir uttan sambandsmenn, tað er tó út av lagi. Høvdu sambandsmenn haft arbeitt fyri at fåa koyruvegir, kundu vit haft koyruvegir um allar Føroyar nú. Sjálvstýris- menn hava allar tíðir arbeitt fyri at fáa koyruvegir, og nú vilja vit javnaðarmenn taka undur við teim í hesum máli. Og hví skulu vit ikki biðja statin hjálpa okkum við peningi, tá Danir nokta okkum at royna sjålvir at fáa okkum inntøkur. Foroyingar, við sjálvum hr. Sámalssoni á odda, ætlaðu at fáa ílag eitt eydnuspæl (lottarí), ið geva skuldi miklan pening í Løgtingsins kassar; men Danir sýttu okkum hettar, Nú hevur verið frammi um at fáa Foroya Banka gjørdan til Foroya Nationalbanka. Kemur lað ílag, fáa vit ráð at byggja vegir sjálvir; men eg óttist fyri, at einki tílíkt kemur flag. Hvat er so nátúrligari enn tað at vit Føroyingar krevja, at tann danski staturin rindar pen- ing til okkara vinniliv, t. d. havnir, vegir, skip o. s. fr. Føroyar eru vanrøktadar bæði á ein og annan hátt, og tí vóna vit, at okkara álitismenn gera, hvat teir kunna fyri at fáa landið á føtur aftur, og til tess tørvar okkum vegir, havnir nýggj skip o. s. fr. Kunnu teir núverandi álitis- menn ikki fremja hesar sakir, so gera teir beinast í at gev: seg frá og lata aðrar sleppa framat. Vegleysi. Nina Bang. Seinasta sunnudag komu boð- Nina ríkissjúkrahúsinum í ini higar, at Bang var deyð á Keypmannahavn, hvar hon tey seinastu árini fleiri ferðir hevur søkt sær heilsubót og hvar hon nú fyri kortum aftur leitaði sær hjálp — fyri seinastu ferð. Hon var av sonnum ein merkis- kvinna, mikil í kunnleika, dug- andi, arbeiðisfor sum fá og við brennandi hug til tað virki, hon hevði givið seg til: starvið fyri rættferð, frælsi og framstig fyri hava oll tey, sum evnir og arbeiðishug. Hon var fødd í Keypmanna- 1866 oll vóru havn 6. oktober í eini slekt, har mest sum afturhaldsfólk. Hon tók students- prógv í 1889, tók í 1894 prógv sum art. í og var mag. søgt lærarinna í Stuit eftir at universitets- síðani í mong år Keypmannahavn. hon heyði tíkið prógv sítt, giftist hon við Gustav Bang, dr. phil, sum tá stóð rå millum teir fremstu f danska javnaðarflokkinum. Hon varð skjótt ein stuðul >Socialdemo- kratens«, varð vald í aðalstjórn danska javnaðarflokksins, fekk setur í Keypmannahavnar by- ráði og á landstingi. Aldri spardi hon seg. Hon tordi standa fyri skotum, og við ídni og eldhuga tók hon sín lut í stríðnum fyri betri livikor fyri vinnumannin, fyri tey gomlu og sjúku. Tá var javnaðarflokk- urin lítil og mótstoðan horð og beisk; tá skuldi dirvi til al stiga fram sum felagi í hesum, tå ikki bert vanvirda, men so hataða flokki. Logið var tað at hugsa sær, at henda kvinna, ið við so heit- um hjartayli gav seg til stríðið fyri tey fátæku og veiku í verð- ini, var systir ein hin mest ágrýtna = afturhaldspolitikkara, fólkatingsmannin HH. O. Ellinger, professara. Oføra arbeidisfør var hon og umframt alt tað nervandi al- mannavirkið, ið hon var uppi í, fekk vísindaligt arbeiði. greitt úr hondum ein hon eisini stundir ti Hon hevur stóra søguliga rannsókn um Oyra- sundstollina, umframt bøkur um Karl Marx, og um javnaðar- rørsluna í Danmeork. Tá ið javnaðarmenn tóku við ríkisstýrinum í Danmørk, gjørdist hon undirvísingarráðharri, og við fastari hond, við eldhugi og myndugleika fór hon undir tað torføra verk: at benda danskan skúlaskap inn á nýggjar, frí- lyndar leiðir. At tað mátti bresta saman millum hana og teir menn, ið staðið høvdu fyri borgum við- víkjandi er sjálvsagt, men tað má vera sagt, at ikki bert í Danmørk men eisini aðrastaðni skúlaskapinum hendingur at fáa ein frí- lyndan og samstundis so mynd- er tað kensluráðharra so konan, ugan sum hana. Í fyrsta syfti vildi hon fáa broytt læraraskúlarnar, fyri at fáa lærarunum meiri kunnleika og serligt kensluna á læraraskúlunum á tann hátt, at broyta næmingarnir verða uppvandir til sjálvstoðuligt virki, og ikki sum nú fáa eitt syndur av ífyllu av deyðum lærdómi. Tíverri komu broyting- arnar ikki í lag. Einans lærara- háskúlan í Keypmannahavn fekk hon víðkað um í stórum — men måtti uppliva at mangt av tí nýggja, hon hevði fingið har í lag, aftur varð avtikid av tí nú ráðandi ríkisstjórn. Foroyar og foroyskur skúla- í huga. Danmørk z skapur var henni nógv Um lærarakenslan í tørvar åbøtur, so er uppaftur verri statt í Foroyum, og fegin vildi hon bøta um vidurskiftini, men ikki er lætt at fáa skil A, tá meiriluti á mælir einki løgtingi ímóti, og kom ti burtur úr á fyrsta sinni. Hon gavst ikki kortini, og ætlan hennara var at leggja nýtt uppskot fram fyri logtingi, men so fóru javn- aðarmenn knappliga frá stýri- teir, ið nú ráða fyri borgum, ikki hvorki hug til at bøta um skúla- num, og hava enn sýnt viðurskiftini í Feroyum, ei heldur munu teir so væl sum hon skilja, hvat ið tað er, sum her mestur tørvur er á. Almannakunnug er hennara støda til Føroyskt sum kenslu- grein í realskúlanum, og um tað fer at eydnast at fáa bott um tað óskil, id har enn er, so er tað henni fyrst og fremst fyri at takka. Ungdómsskúlar í Føroyum hugsaði hon nógv um at fáa settar á stovn, og av hennara ávum læt ríkisstýrið prenta før- lesibók til foroyska oyska og danska slíkar skúlar, deildin greidd úr hondum av Jorgen Frantz Jacobsen), henda bók er — væl við alla — burtur beind av tí núsitandi ríkisstjórn. (tann Við miklum takksemi eiga vit Føroyingar at minnast Ninu Bang. Eingin Dani, sum enn hevur rált fyri borgum, hevur sýnt okkum so nógva vælvild og dugað so væl at fata okkum sum hon. Og saknað verður hon á danska ríkisdegi, tá eina- ferð foroyskurskúlaskapurkemur fram til broytingar. Tórhavn, 27. mars 1928. Richard Long. k