týsdagur 19. februar 1929síða 3

Hvat munnu danskir lesarar halda, tá teir síggja tíðindi úr Foroyum, tíkin upp í »Dimma- lætting« úr »Ringkøbing Amts Dagblad«? Var tað ikki nåttåruligara og sannførari, at »Dimmalætting« bar sinum lesarum í Danmark sonn og bersøgin tiðindi um tey framstig Feroyskt ger sum kirkjumál og bibliumål innan- fyri tað mark, sum tí er sett við lógini, enn at hon fer fram við tílíkum kávalætum, sum áðurneynda »innanoyggjatid- indi« bodar frå? R. Felagsmenn og frå- bytisrætturin. 120 er tørvuligt, at fiskimenn stundum verda mintir å hvat fråbytis- rættur teirra hevur at tyda og undir hvørjum treytum teir hava loyvi at nýta hann. Eftir sjólógini hava vannligir skipsmenn, sum sigla fyri hýru, sjópantarætt í skipi og farma- gjaldi fyri løn teirra, um hon ikki kann verða rindað teimum á annan hátt. Hesin sjópanta- rættur er tó bert vissaður teimum, ið sigla fyri løn, hýru, og kann ikki koma teimum til- góðar, sum onga løn hava, men bert taka part í útbýtinum av siglingini in natura, ella part av veiðuni. Nú eru foroyskir júst tílíkir luttakara í inum in natura, tess, al teir sigla fyri vissan part av veiðuni og hava rætt at býta sær partin frá. Kokkurin hevur sjópantarætt vegna tess, at hann siglir fyri mánaðarhýru, motor- maðurin á sama hátt, skíparin og bestimaðurin fyri ein besta- mannapart hava sjópantarætt vegna tess, at teir, hóast teir eru luttakarar í útbýtinum, ikki sin lut in natura og ikki rætt til frábýting, men eiga part í tí peningi, sum kemur inn fyri veiðuna. Mun- urin millum fiskimannin ødru- megin og skiparin hinumegin er soleiðis bert frábýtisrætturin. Tað er frábýtisrætturin, sum forðar fiskimanninum sjópanta- rættin. Frábýtisrætturin í kontraktini millum reiðarar og fiskimenn í Føroyum er gamal; hann er eldri enn bæði reiðarafelag og fiskimenn útbýt- vegna eiga hava fiskimannafelag, og hann er neyvan settur inn við nakrari hugsan um sjópantarættin, tí fyrstuferð ein sak kom fyri rættin = viðvíkjandi sjópanta- rætti fyri fiskimenn, tað var í einum konkursbúgvi 1902, domdi undirrætturin her teimum sjó- pantarættin til tross allan frá- bytisrætt, og vegna tess, at búgvið gekk undir hendan dóm, rarð tað allmannahugsan, at fiskimenninir í Føroyum høvdu sjópantarætt javnt við aðrar sjómenn; men so kom ein onnur sak av sama slag fyri rættin í 1912 og undurrætturin her segði sama dóm. Hesa ferð gekk búgvið íkki undir dómin; men lat sakina ganga til hægsta- rætt, og tá dømdi hægstirættur teim føroysku fiskimonnunum sjó- pantarættin frá. Tað er soleiðis hesin hægstirættsdómur, ið síð- ani hevur staðið sum avgerdandi viðvíkjandi háttarlagnum millum sjólógina og kontraktina, sum játtar fiskimonnum frábýtisrætt- in. Mangan hevur verið talað um at royna at fáa fiskimonnunum sjópantarættin aftur; tað gerst neyvan á annan hátt, enn við at strúka frábýtisrættin úr kontraktini. Tað verða tí hesir báðir rættir, ið skulu metast hvor móti oðr- um. Hvat sjópantarættinum við- víkur, so hevur hann bert skip- ið við tryggingarpeningi tess og farmagjaldið at halda seg til, og tað kann vera missjavnt, hvussu mikið kann fáast fyri eitt skip við tvangsólu. Tá nú fleri sjó- pantarættir hvíla át tí, er ofta stórur vandi við at fáa fult virði fyri allar, ja vit hava í ár haft domir uppá, at sølusummin men ikki rokk til meira enn eina helvt av teimum sjópantarætt- um sum vóru. — Eitt er, at lógin tilsigir sjópantarætt. og eitt annað er, um fult virði fæst fyri hann burtur úr tí skipi, sum talan er um; mugu vit minnast til. Frábýtisrætturin gevur har- afturímóti til eina hverja tíð fiskimanninum rætt til at taka alt sum hann eigur til góðar í fiski, tað ræður bert um hjá honum at skaffa sær fullt penings- virði fyri fiskin, og tað kann hann við at selja hann til dags- prís. Frábýtisrætturin átti ígrundini altíð at verið nýttur, sjálvt tá fiskurin fer til reiðarans, tí so fekk fiskimaðurin sítt í hondina — væl at merkja, tá reiðarin var førur fyri at rinda fyri ver vinnandi maður ver vinnandi kvinna minst ein lut í Sjovinnulånsgrunninum. fiskin, kontant ella góðan vexil, og tað skuldi einhver, sum fæst við at reiða úf skip verið, tá okkara bankaviðurskifti vóru, sum tey áttu at verið. Hervið rar eisini brátt beint fyri øllum tí skaðiliga kredithandli, sum okkara vinnu- og handilslív dregst við til óbótaligan skaða fyri landið. Soleiðis gongur tað tíverri ikki til. Tað er heldur so, at reiðarar eru tvorligir móti fólki, sum vil býta frá, og nokta at keypa teirra fisk, ja fiskakeypa- rar yvirhovur eru ikki fúsir at keypa frábýttan fisk, uttan at fråbytingin er farin fram reiðarans góða vilja. Um hann var mentur at betala spyrst ikki um. Tá so er háttað, hevur fiski- maðurin einki at gera, uttan at halda seg til sítt felag og lata tað standa fyri søluni, um hann ikki er so eydnusamur, at hann sjálvur kann selja fiskin t. d. í Íslandi. Við tí vanlukku kredithandli, sum her á landi er havdur, er tað so, at fiskimenn, í er, ein stórur partur av teimum, eru noyddir til at borga bæði veru og útgerð frá reiðaranum, áður en farið vernur av stað. Grundarlagið fyri hesari borgan er sjálvsagt tann, at reiðarin fær fiskin, og reiðararnir hava tessvegna í kontraktini sær at fáa teirra tilgóðahavandi hjá fiskimonnunum í tilfelli av frábýting. Hetta er gjørt har- við, at fiskimenninir, tá teir ikki senda peningin beinvegis til reiðarans skulu senda hann til Feroya Fiskimannafelags, sum tá (tá tað hevur fingið peningin) stendur reiðaranum til svars fyri tí, hann eigur hjá hverjum fiski- manni fyri tað árið, tó ikki útum tað, sum hver einstakur hevur tilgóðar. Hetta tykist ikki at vera ell- um fiskimonnum greitt, tí síðsta ár vóru tað fleiri býttu frá, seldu fiskin, og mann- ingin býtti so peningin sínámill- um. Tílíkur atburður er sjálvsagt kontraktbrot; men alt kann ganga væl, tá eingin av maun- við fiskin, hvussu vissað skip, sum ingini hevur tikið uppá borg frå reiðaranum, tí so spyr hann ikki eftir nøkrum; men tað kann eisini ganga illa, um ein ella Meiri standa skyldugir, tí tá standa helst allir fyri ein, og ein fyri allar til svars. At ikki allir reiðarar heldur eru klárir yvir vidurskiftini, hava vit prógv fyri í tí, at í fior ordraði ein reiðari sær alt tað, ið manningin skyldaði, sent frá fiskakeyparanum í Íslandi, tað var sjálvsagt eisini kontraktbrot og ikki minni menn sjálvir býta peningin; tí skeivt, enn tá fiski- vegna tess at summir skyldaðu meira enn teir áttu, tók hann sær teirra skuld betalta frá hinum. Av ti, at ein sak um tilfka óligógar fråbytingar frá ifjør er | givin uppí sakførara hendur av reiðarafelagnum, og útsiktir eru til, at bæði manning og skipari koma undir ábyrgd, er tað rætt- manningin á teimum skipum, har frá verðnr býtt, og parturin seldur, altíð sendur sín pening til fiskimannafelagið. Reiðarin skal íkki taka forskot burtur av heldur, um stendur felagið honum inni fyri, tá tað hevur fingið peningin. ast at síni teim- Streikuvarslið avlýst. Vegna tess, at sýsluformaðurin fyri ikki helt seg kunna forsvara, at ganga við til streiku á fyriliggjandi grund- Suðroyar sýslu, arlag, hevur formaður fiski- mannafelagsins avlýst streiku- varslið. Hin gamla kontraktin er so | galdandi millum reiðarafelagið og fiskimannafelagið fyri 1929 við tveimum broytingum: 1) Kokkurin skal ikki hava loyvi at fiska suðurlandstúrin. 2) Helvt- | in av manningini má vera fyri frábýting. Í ár var grundarlagið ovveikt fyri verkfalli, og til næsta heyst, í oktobermánaði, eru fiskimann- afelagið og reiðarafelagið samd um at fáa skiparafelagid upp í eina aðalráðgerð um kontrakt- viðurskiftini yvirhovur. ein tílík ráðgerð millum trýggjar nr Hvussu partar kemur at skåka sær, er ikki lætt at ætla um; men at vanta, at hon skal enda uttan skarpskeringar, man helst vera ov vantið. Den danske Presse og Radioen er kold. Aviserne skriver næsten udelukkende om Isvanskelighe- der og den hermed forbundne Ulæmpe, Ulykker, foraarsagede af Isvanskeligheden og den fryg- telige Kulde. Passagerer forlader af Sult de over store Færger, og vandrer Isen for at naa Land. Radioen udslynger ikke meget andet end Is og Kulde. Isbryderne har meget travlt og overkommer aldeles ikke de Fordringer, der stilles til dem. Overfarten over Bæltene med Sovevogne er indstillet indtil videre, og Postruten beserges pr. Flyvemaskine. Lysingar Fólkaháskúli. Sumarskúli er fyri gentur fra 1. mai og til Ólavssku. Bønarbræv um peningastyrk må vera sent til amtid innan 15. mars. Tær, sum ætla sær á Feroya Fólka- háskúla, mugu skila tað til í bønarbrævinum. Lær- dómur verður givin í van- ligum lærugreinum: lestri, føroyskum máli og donsk- um, rokning, skrivning, segu, nátfúrnlæru o. s. fr. Í hond- arbeiði læra genturnar at seyma og binda, haraftrat kurva- og bustagerð og ymist annað. R. Rasmussen. í | Fyri farmasigling til Símun av Skarði. Føroya skipara- og navigatørfelag limum sínum kunnugt, at ger skiparalønin í 1929 er 10%, sum vanligt, og at eingin felagslimur má fara fyri minni. útlanda er skiparalønin 300 kr. og besta- mannslønin 175 kr. um mánaðin. Nevndin. Eirika. (Ein heyst-søga). Katrin snurradi sær triggjar ferðir runt á gólvinum, táið hon frætti, at Eiríka var afturkomin, tók so tuflurnar upp á tærnar og reyk út til Eiriku. Eirika lá og vaskaði g6lv, táið Katrin hugdi inn gjøgnum vind- eygað, áður enn hon fór inn. jon læt so skundisliga upp klinkuna og segði: >Hvar hevur tú verið?< Eiríka hugdi knapp- liga upp úr gólvinum, meðan hon vant tvøguna, og hon brosaði um alt andliti, men svaraði tó ikki við tað sama, men bíðaði eina lotu. Nú vildi hon gera Katrina forvitna. Væl vóru tær vinkonur, men hon var nógv meiri forvitin við- víkjandi tí ið millum hana og Brand var, enn hon átti. >Hevur tað verið stuttligt, har II. tå hevur verid«, segdi Katrin, »sfdan tå brosar um alt and- litið og ert reyd sum hummars- klågv«. »Tig nú við tær«, segði Eirika og reistist, »tå hevur aldri haft slikar kenslur sum hesar, í mær rerast, og tað nyttar tí einki at greiða tær frá tilburði mínum ímorgun úti í haga«. ÞÁ jú, á jú, besta« breyt Katrin hana av, veg eri so glað, tá tú ert glað, og tú mást siga mær alt.« Eirika greiddi so henni frå hvussu gingist hevði, hvar hon hevði verið og hvat hon hevði sæð, og tåid hon endaði frásogn, spurdi hon Katrina um tað var logið, at hon hevði skundað sær so ímorgun. Nú, tað helt Katrin ikki vera legið, táið hon hevði so gott í væntu. sína Og nú tyktist tað at vera henn- ara túrur at gerast bæði brá- orðað og fåmælt. »Tad er gotta, segði hon, og skundaði sær av stað aftur. Katrin, Katrin«, rópti Eirika og læt vindeyga upp, men Katrin fór vimsandi fgjøgnum túnið og hoyrdi hana ikki. Eirika stóð eina langa letu og hugdi oman í túnið, har Katrin var farin afturundir. »Sum Katrin er vorðin løgin,« helt hon. fyri seg sjálva, Þat hon skuldi gerast so bísk av tí góða, sum meg hendir. Og vit eru vinkonur. Nei, nei, eg havi kanska ongan annan vin enn Brand, men hansara vinskapur kann vera mær nóg mikil.« Hon tók vindeygað afturat og krampaði tað, skiftið vatnið í byttuni og skolaði tvoguna væl undir krananum. So legðist hon aftur at vaska gólv. Skjótt var tað so skínandi fonnhvítt. Táið hetta hennara starv var liðugt, fór hon inn á kamarið hjá sær, og tað fyrsta hon gjørdi, var at venda ellum upp og niður, ið inni var. Sjálvt dragu- kistan, ættarskrínið, fekk ikki frið, hon holvdi alt fram á gólvið og byrjaði so at leggja niður í aftur av nýggjum. Nú sum tað eigur, tí nú er Brandur má alt vera afturkomin. Hon tók klæðini, ið hon var von at goyma í kistuni, hvort plaggið fyri seg, hon vendið tí allar vegir, blásti og bustaði legði niður í aftur, og tað so væl, sum tey aldri skuldi fara úr aftur leguni. Nú hevði hon fingið fatur á tí kýs anum, hon hevði á høvdinum tað kveldið, hon og Brandur funnist. Hon hevði altíð hildið hann vera vakran, men í morgun kundi hon ikki fáa eyguni av tey og honum. Hon streyk honum, kýndi honum, kysti hann og legði hann afturat kjálkanum, meðan hon hugsaði um Brand, sum hon, við hesum eydnukýsa, hevði funnið. Og nú var hann afturkomin, og nú átti tað at vera skjótt, til hin stóri hátíðar- dagur kom, táið hon og Brand- ur skuldu verða hjún. So legði hon kýsan niður í kistuna, so varisliga tað vanvarasta pastalín, ið einki toldi sum var hann av, og táið hon legði onnur klæðir omaná, streyk hon hon- um einaferð enn, meðan hon uppí saman segði: >Eydnukýsin, eydnukysin.« Táið Eirika helt alt í kamari sínum vera sum tað átti, setti hon vindeygað opið heilt á glað og toygdi seg útá við báðum albogum niður á karmin. Hin fríski angin frá tí turra hoynum, á benum stóð, kom við tað sama mintist hon til, at nakað var eftir at raka saman, áður hon kundi fara til neytar, seinra mál. Hon læt tó opið standa, tess frískligari og svalligari var at koma inn aftur í kamarið, táið hon skuldi fara til hvíldar. Løtt og kvik, sum hon altíð var, ja kanska eitt sindur meir, tilskundað av dagsins hendingum, fór hon út í bein, har longu nógv fólk var farið at raka ímóti henni, og sø