leygardagur 17. apríl 1982síða 10

Síða 10 Eg orki ikki fyri fornminnissøvnum. Og heldur ikki fyri stavkirkjum, glyptotek- um, gomlum borgum, øllum hesum hús- unum, sum fólk halda tað vera sína skyldu at vitja av og á, og sum tey gera langar og dýrar ferðir til onnur lond fyri at síggja. Eg orki ikki fyri teimum, og eg geri alt eg kann fyri at sleppa undan at fara inn í tey. Hendir tað seg kortini onkuntíð, at eg noyðist at fara inn í eitt slíkt hús, so ber tað næstan altíð soleiðis á, at eg endi úti við eitt vindeyga, starandi við langtan at einum blomstri, sum veksur í grasinum uttanfyri, ella at nøkrum børnum, sum spæla í sólini uttanfyri. Ég fái eina undarliga kenslu av, at eg gangi og spilli tíðina burtur. og at eg geri tað av fríum vilja. Lat meg beinan vegin skoyta uppí, at um eg brúki mítt vit, dugi eg ikki at síggja, hví ein skal hava nakað ímóti fornum lutum. Tverturímóti. Kunnleiki til fornar siðmenningar eigur at vera ein neyðugur partur av tí andiligu útgerðini hjá nútíðarmenniskjanum. Men mítt stikni byggir ikki á skila- góðar grundir. Tað byggir á kenslurnar. Og viðhvert havi eg roynt at hugsa um, hver tann kensluligi upprunin til hetta stikni er. Ein partur av hesum uppruna sýnist at vera huldur í einum mjørka, sum ongantíð lættir. Men ein part kenni eg. Ein grund til mína steðu er tann ein- falda, at harra Persson elskar forn- minnissevn. Og ikki bara harra Persson, eisini frú Persson-og versynirnir hjá harra og frú Persson og breðurnir hjá frú Persson og systrarnar hjá harra Persson. Er ein framsýning av fornum lutum latin upp í býnum, so er harra Persson altíð fyrsta dagin tann fremsti millum áskoða- rarnar — harra Persson og húski hansara og hirð hansara. Ert tú inni hjá harra Persson, so snýr samreðan seg altíð um tær kirkjur og tey slott og teir skansar og tey gravhelli, sum harra og frú Pers- son hava sæð á sínum ferðum, og um tey søvn, tey hava vitjað. Og um tær fornu tjóðir og tær horvnu siðmenningar, sum hesi sevn og hesi hús siga frá, um pikt- arar og keltarar, um samnittar og etrus- karar. Yvirhøvur dámar harra og frú Persson ógvuliga væl at tosa um tað, sum farið er. Mínar kenslur mótvegis fornminnis- sevnum hava altíð verið rættiliga greið- ar. Heilt greiðar gjørdust tær ikki fyrr enn hetta kveldið, eg var í feðingardegi hjá Aymée. Aymée er yngsta dóttir harra Persson. Aymeée og eg hava kenst og verið vinfólk frá barnsbeini av. Aymée hevði gilt av vinum tá, í barndóminum og ungdóm- inum. Men fólk giftast, fáa bern, finna sær mál at rekka í tilveruni, tíðin tærir ungdómsins vinarbond. Eg man hava verið ein av hennara góðu vinum. Tí nú hon fylti 35, var eg tann einasti, ið var boðin við. Ég fór út til harra Persson um áttatíð- ina. Tað var eitt vindsamt heystkveld. Regnið oysti niður. Vindurin sang og sús- aði í trækrúnunum í urtagarðinum hjá harra Persson og fekk teir ramligu bul- arnar at sveiggja seigliga aftur og fram. Eg læt portrið upp og gekk niðan móti húsunum og fyri vindeyganum sá eg skuggarnar á harra og frú Persson og longur inni hómaði eg skuggarnar á hinum gestunum. Eg før inn. Leygardagur 17. april 1982 Nógv ár vóru liðin, síðan eg seinast var inni hjá harra Persson, og nógv var broytt síðani tá. Harra Persson og konan vóru blivin eldri, og somuleiðis breðurnir hjá frú Persson og systrarnar hjá harra Persson. Í hárið á Petrinu fastur var komin ein farri av silvuri, sum gjerdi tað myndiga arnabráið, ið altíð hevur eyð- kent hana, sjónskari enn áður. Tær tríggjar eldru deturnar hjá harra Persson vóru allar giftar, og versynirnir vóru allir við í fødingardegnum, úrvaldir menn, tann fyrsti skipari, tann næsti handils- maður, hin triði tannlækni. Ein familja í trivnaði og vekstri. Eitt prýði fyri landið. Eitt fyridømi fyri fólkið. Sumt var, ið ikki var broytt inni hjá harra Persson. Tað hevur altíð eyðkent samspælið millum harra Persson og um- verðina, at hansara uppbyggiligu vanar og mennandi medferð hava rinið við tey menniskju, ið hava staðið honum næst. Hetta var ikki broytt. Tú veitst, hvussu tað er at blaka ein stein út á eitt vatn — brátt sært tú ringarnar breiða seg sum smáar drabbur, ið at enda bróta og skvatla ímóti jarðanum allan vegin runt. Nú sá eg hesar ringarnar breiða seg inni í stovuni hjá harra Persson. Harra Pers- son hevði t.d. til vana at sita í einum stóli og murra fyri seg sjálvan upp á ein máta, sum viðhvert kundi minna um fjart omanlop. Versynirnir høvdu ivaleyst gáað eftir hesum, tí nú var tað ikki bara ein, men fýra, sum sótu hver í sínum stóli og murraðu. Harra Persson hevði ein annan vana: hann plagdi at ganga og mala aftur og fram í stovuni, meðan hann umaftur og umaftur tók um hekuna og sá ógvuliga hugsunarsamur út. Nú var hesin vanin margfaldaður, og brátt sóust fýra menn spáka aftur og fram eftir gólv- inum, meðan teir struku sær um hekuna og sóu ógvuliga hugsunarsamir út. Tað hevði verið skeivt í hesum sam- bandi ikki at nevnt ein annan vana, sum harra Persson hevði gróðursett so væl og virðiliga millum tað yngra ættarliðið, at sjálvt eg hevði ansað eftir honum tað stutta skiftið, eg hesu ferð var heima. Hesin sidurin hevði samband við ferðirnar til handils hjá harra Persson og konuni. Tá ið hjunini høvdu verið og keypt, kom frú Persson altíð fyrst út úr handlinum, berandi ein tungan posa í hverjari hond, bogin eitt sindur framá av vektini. Aftaná kom harra Persson, rank- ur og hábærsligur, við leysum hondum, hann minti mest um ein general, starandi beint frameftir, sum rak hann hundrað- tals ósæddar hermenn undan sær. Henda sjónin var vanlig í býnum, cg fólk tóku til, hvussu bæriligur og lættgongdur harra Persson var hóast aldurin: Eisini hesin vanin hjá harra Persson bar frukt. Tað vardi ikki leingi, so sóust versynirnir hjá harra Persson koma út úr handlum á sama hátt, lættgongdir og stimaligir, rekandi tær meira tungfettu konurnar undan sær. Tað bar so á, at eg kom at sita millum tvær av fastrunum hjá Aymée. Sjálv sat hon hinumegin borðið, á skák yvir av mær. Meðan sjokulåtan varð skonkt og eitt fat fyri og annað eftir av kakum borið inn, sat eg og eygleiddi hana. Sum eg sat og hugdi at henni, rann eitt minni fram fyri meg. Eg kom at hugsa um eitt orð. sum Aymée heyði lært meg einaferð tíðliga í barndóminum. . Orðið var bládýpi. Eg gloymi tað ongantíð, hvussu hon stóð og peikaði, fús og tíðindafróð, niður í ein djúpan hyl í eini á, sum ein fossur rann niður í. Hatta er blådypi, segði hon, har er eingin botn- ur. Eg hugdi niður í tað myrka, blágrena dýpið og øtadist, kundi tað veruliga vera satt? Hetta lítla minnið rann fram fyri meg, onkursvegna segði tað mær alt um Aymée, hennara hugflog, hennara stutt- ligu hugskot, hvussu hon altíð var drigin at tí litfagra og øviliga. Og nú sat eg her og eygleiddi hana og undraðist á, hvussu menniskju kunnu skifta persón alt eftir umsteðunum. Harra Persson segði okkurt um etruskararnar, og Aymée kom við einum skilagóðum uppískoyti til tað, sum hann segði. Harra Persson umreddi útgrevstrarnar í Paestum, og Aymée skoytti eina fótnotu uppí, sum týðiliga vísti, at hon hevði ein meira enn bara grunnan kunnleika til hetta evnið. Meðan eg sat og lurtaði eftir teimum, kom eg knappliga at hugsa um, hvussu tú vidhvørt, tá id tú sært ung fólk í sam- rødu við eldri fólk, upp á ein máta, sum ger teg syrgnan, kann síggja tey líkasum bregða seg í gamlamannaham, av einum slag av misfataðum samhuga begynna at brúka hetta tunga og álvarsama og suff- andi tosingarlagið hjá teimum eldru, leggja á sínar ungu herðar vektina av lívsroyndum, sum ikki eru teirra. Og eina ferð enn var eg burtur í eðrum heimi, tjaldið út ímóti sjokulåtakannuni og teimum rokaðu kakuskálunum varð drig- ið fyri, og eg mintist ta fyrstu ferðina, eg hevði fylgt Aymée heim aftaná dansin, hvussu vit stóðu og prátaðu uttan fyri tann høga garðin rundan um húsini hjá harra Persson, tann glaða láturin, ta kátu sjarmuna, tey vekru eyguni (við hesum lívshækkandi dreymabránum, sum eg ikki hevði ansað eftir fyrr enn hetta kvøldid), og eg mintist, hvussu eg segði við hana, áðrenn vit skiltust (eg heyði ætlað at sloppið við inn, men tað varð av ongum, eingin slapp nakrantíð inn við Aymée): Aymée, Aymée, tú mást fara burtur, tú mást ríva teg leysa, og hvussu hon svaraði, við einum kátum treysti í røddini, sum eingin ávaring beit á: Hvi skal eg tað? Tey hava brúk fyri mær her. Far tú burtur, um tú vilt... Vit vóru tá bæði átjan ár. Aymée fór ongan veg. Men eg gjørdi eftir boðum hennara. Eg flutti burtur í onnur lond. Eg fekk mær eina útbúgving, sum gjørdi, at eg flutti uppaftur longur burtur. Ég var burturi í nógv ár... Fortíðin kámaðist burtur, og eg rakn- aði við. og eg var mitt í nútíðini, og rundan um meg surraði og suðaði av lov- orðum um sjokolåtuna og kaffið og boll- arnar og góðaráðini og kokusmakrón- urnar og lagkakurnar, sum alt varð borið inn, til næstan roki var á borðinum. — Tey eru praktfull! segði Petrina fastir um góðaráðini. — Praktfull! tóku ell hini uppaftur. Prátið helt fram. Men tá ið vit høvdu sitið eina góða løtu, hendi eitt lítið óhapp. Eitt misljóð kom í, sum — lat meg skunda mær at siga tað — var av einum slag, sum var heilt óvaniligt inni hjá harra Persson. Harra Persson er, sum eg iva- leyst havi nevnt, politikari. Men ert tú inni hjá harra Persson, tosar hann at kalla ongantíð um politikk. Harra Persson er ein heviskur maður og dugir væl at halda seg frá teimum evnum, sum kunnu skammfila eina samveru, sum ósemja, enntá klandur, kann standast av. Samstundis er harra Persson ein ment- aður og upplýstur maður, og tað er ein frøi at hoyra, hvussu nógv rúmast innan fyri hansara sjónarring — skald- skapur, list, nýggir orkumeguleikar, , stuttsøga eftir Hanus Andreassen Aymee fornfrødi, hetta eru bara nøkur av teimum evnum, sum harra Persson å sin serliga sakliga hått og vid sinum serliga kunnleika tekur upp å samkomum og fød- ingardøgum. Eisini dugir harra Persson til lítar hetta sjåldsama kynstrið at tosa við hvønn einstakan um tað evnid, sum viðkomandi hevur áhuga fyri. Men hetta kveldið hendi tað óhepna, at harra Persson í sínum práti kom at sneiða tætt fram við sínum politiska virki. Tað er umráðandi fyri meg at undirstrika eina ferð enn, at hetta var av tilvild og eitt óhapp. Harra Persson hevði á orði eina so frálíka grein, sum hevði staðið í floks- blaði hansara, og hann tók til tann dygga blaðstjóran, ið flokkurin hevði. Her meinti hann sjálvandi við harra Kúhl, sum í tríati ár hevur stjórnað floksblaðn- um hjá harra Persson, og sum, tá hann klokkan átta á morgni stundisliga fer eftir torginum, mest minnir um ein bleik- an dýpisfisk, sum av óvart er vilstur út í sólina, og sum roynir at skunda sær alt hann er mentur inn aftur í myrkrið. — Hann er ein fongur fyri okkara flokk, segði harra Persson. Hann hevði hondina á lofti í somu letu, og sá nettup tá út, sum hann plagar, tá hann sum konsul fyri eitt stórt europeiskt land dekorerar býarins heiðursmenn við tí serligu gull- medaljuni. So flenti hann, vælnøgt murr- andi, sum ein mettur fressur. — Og fyri okkara fólkaræði, segði skip- arin. — Og fyri okkara frælsi, segði handils- maðurin. — ein gáva til okkara fólk, segði tann- læknin. Tað er óneyðugt at siga, at hjá øllum trimum versynunum vóru hesi væl valdu orðini fylgd av einum vælnøgt murrandi látri. Og nú fingu kvinnurnar orðið. — Handa greinin í gjár var virkiliga praktfull! segði Petrina fastir. — Praktfull! tóku systrar hennara upp- aftur. Evnið hevði ikki mín serliga áhuga. Men tað er okkurt við eini rúgvu av full- samt málamiklum menniskjum, ið vekir ein lítlan uppreistrarmann til lívs í mær. sum annars altíð er væl krógvaður. At lata hann fáa orðið í hesi letu, tað var eitt stórt mistak av mær. Ég átti at vitað, at tey flestu menniskju fegin vilja síggja seg sjálv sum einstaklingar, hver við síni serligu markantu lívssjón. Tá ið nógv fólk eru samd, skammast tey innast inni og hata hann, ið avdúkar teirra anlits- loysi. — Eg eri ósamdur, segði eg, lágmælt, men heilt týðiliga. So segði eg, hví er var ósamdur. Eg fekk einki svar. Men eg merkti, at eg hevði gjørt eitt stórt mistak. Fólk hugdu at mær, eitt sindur ovfarin. Harra Persson murraði, og eg helt meg hoyra tað fjara omanlopið nærkast. Petrina fastir hugdi at mær við sínum silvur- dæmda arnabrái, og eg visti tá, hvussu tað mundi kennast hjá einum sjúkahjálp- ara at koma fyri hennara dóm, tí tú hevði reitt eina song skeivt upp. Fólk skiftu evni, og eina letu seinni tóktist alt at vera samljóð og semja. Men so líðandi feldi eg, at okkurt var broytt inni í stovuni. Broytingin var ikki stór. Alt sýntist at vera við sama lag sum fyrr. Ljóðini í stovuni hildu fram. Glintan av koppum og skálum og skeiðum. Slurkan av kaffi og sjokolåtu. Bryðjan av góðaráðum og kokusmakrónum og bollum. Samreðan