mikudagur 28. august 2002síða 11

20 Nr. 163 - 28. august 2002 Nr. 163 - 28. august 2002 21 VIÐMERKINGAR Í bløðunum 17. aug- ust 2001 hevur Krist- ina Háfoss (KH), løg- tingskvinna fyri Tjóðveldisflokkin, grein um Virðis- brævamarknað Før- oya (VMF). Nevndin fyri VMF metir tað vera neyðugt at koma við nøkrum rættleið- ingum í sambandi við umrøddu grein. Nevndin fyri p/f Virðisbrævamarknað Føroya. Sigurð Poulsen Inngangur Ein virðisbrævamarknaður – herundir eisini tann ið VMF hevur í umbúnað, er samansettur av nógvum ymiskum lutumelementum, t.d. - Einari virðisbrævamið- støð (her Værdipapircentral- en í Danmark), har virðis- brøvini verða goymd elektr- oniskt, og har tey verða flutt millum seljara og keypara, - Einari "clearing" (her PBS í Danmark), har pen- ingur verður fluttur frá keyp- ara til seljara, í samstarvi við virðisbrævamiðstøðina, soleiðis at virðisbrøvpappír og peningur samstundis skiftir hendur - Einum handilsstaði (her eini deild av íslendska virðis- brævamarknaðinum ICEX í íslandi), har kursir og handlaðar nøgdir av virðisbrøvum verða skrásett og almannakunngjørd, og sum móttekur upplýsingar frá skrásettu fyritøkunum, til at almannakunngerða, soleiðis at allir íleggjarar fáa somu kunning samstundis, og sum eisini hevur eftirlit við, at handilin fer rætt fram sum hann skal, - Peningastovnum og øðr- um meklarum (her føroyskir peningastovnar og virðisbrævameklarafeløg), ið fremja handlarnar vegna viðskiftafólk umvegis oman- fyristandandi stovnar, her- undir keypa og selja, skráseta og flyta pening og virðisbrøvpappír millum viðskiftafólkini - Fyritøkum og stovnum, ið lata síni partabrøv ella lánsbrøv skráseta hjá hand- ilsstaðnum og virðisbræva- miðstøðini (her føroyskar fyritøkur og stovnar), - Íleggjarum (her fyrst og fremst føroyingum), sum umvegis peningastovnar og meklarar – ofta við ráðgev- ing frá hesum somu, og ann- ars út frá teimum informa- tiónum ið handilsstaðurin kunngerð, - keypa og selja virðrisbrøv. Øll hesi lið eru neyðug, til tess at fáa ein nútímans virðisbrævamarknaðmarkna ðin at virka. Øll pappír, og allur handil í loysnini hjá VMF fer fram í donskum krónum! At t.d. Værdipapircentral- en og PBS í Danmark standa fyri goymslu av virðisbrøvunum og flyting av peningi í loysnini hjá VMF kemst av, at føroysku peningastovnarnir eiga í hesum stovnum, sum útinna m.a. hesar funktiónir fyri føroysku peningastovnarnar frammanundan – bæði tá tað kemur til útlendsk virðisbrøv, men eisini t.d. føroysku landskassa- lánsbrøvini, sum landsstýrið hevur latið skrásett á hesi miðstøð, og partabrøvini í Føroya Banka og Føroya Sparikassa, sum eisini eru skrásett har. At íslendski handilsstaður- in ICEX er valdur at skráseta sjálvar handlarnar í kemst av, at hann, eftir hvat vit duga at meta, er tann besta egnaða, bíligasta og mest fjøltáttaða og framtíðartrygga loysnin. Hini liðini í loysnini eru føroyskir: peningastovnar og virðisbrævameklarar, før- oyskar fyritøkur og stovnar, ið ynskja at skráseta partabrøv og lánsbrøv, og føroyskir íleggjarar, sum ynskja at keypa og selja hesi somu. Hesir føroysku partarnir eru teir týdning- armestu í loysnini – tað eru teir, ið koma at upparbeiða ta týdningarmilklu vitanina, – og eisini teir ið koma at mynda sjálvan marknaðin. Tøknin – og teir útlendsku aktørarnir, sum eru nevndir frammanfyri, eru at kalla eins anonymir fyri íleggjararnar, sum tekstvið- gerðin ið henda grein er skriva í, MS-Word, er fyri hesa grein. Øll virðisbrøv, og allur handil í loysnini, sum VMF leggur upp til, fer fram í donskum krónum, og møgu- leiki verður fyri at hava eigaraavmarkingar mótvegis útlendskum eigarum, eins og vit kenna tær í fiski- og alivinnuni! Uppgávan Marknaðurin verður tí ikki meira ís- lendskur, enn eitt føroyskt bræv skrivað í MS-Word er amerikanskt! Uppgávan hjá VMF í hesum høpi verður, at standa fyri og samskipa samlaðu loysnina, herundir at gera avtalu við ICEX um eina deild í Íslandi, serliga tilogna føroysku virðisbrøvunum, at vera umboð fyri ICEX í Føroyum og føroyskt umboð yvir fyri ICEX, at ráðgeva føroyskum fyritøkum um treytir og krøv í sambandi við skrásetanina, at ráðgeva ICEX um føroyskar fyritøkur, at hava eftirlit við tí upplýsingarskyldu, sum áliggur skrásettu fyritøkunum og at midla tíðindi og dagføra heimasíðu við børsupplýsingum um føroysku virðisbrøvini. VMF hevur lagt ynski inn um, at VMF gerst partaeigari í ICEX, á jøvnum føti við íslendingar, men enn er ikki greitt, hvørt hetta verður møguligt. So til sjálva greinina hjá Kristinu Háfoss: "Føroyski virðisbrævamarknaðurin verður íslendskur". Viðtøkubroytingar í VMF KH skrivar m.a. at: "Viðtøkurnar fyri partafel- agið vórðu ... broyttar so- leiðis, at tað ikki varð neyðugt fyri partafelagið (VMF) at seta á stovn før- oyskan virðisbrævamarknað, men kundi partafelagið (VMF) eitt nú heldur skipa fyri samstarvsavtalu við útlendskan virðisbræva- marknað" (citat enda). Hertil er at siga, at síðan stovnanina á heysti í 2000 hevur nevndin fyri VMF ar- beitt við at finna eina loysn, sum hóskaði til føroyska samfelagið, bæði við atlitið til búskaparlig, tøknilig og trygdarlig viðurskifti. Hetta merkir, at loysnin skal vera bílig at seta í verk og reka fyri føroysku partarnar, at krøvini til skráseting skuldu vera hóskandi til føroyskar fyritøkur, at møguligt skal vera at taka neyðug atlit til føroysk politisk ynski um eitt nú avmarking av útlendskum eigaraskapi í ávísum vinnu- greinum – sum vit kenna tað frá fiskiskapi og aling, og annars, at fyritøkur, íleggj- arar og onnur skulu kunna kenna seg trygg við at nýta marknaðin. Ymisk uppskot vóru á borðinum, harímillum eisini at skipa ein føroyskan virð- isbrævamarknað frá grundini av. Nevndin umrøddi og kann- aði ymiskar møguleikar, og út frá hesum kom nevndin til ta niðurstøðu, at tað ið tænti partaeigarunum og føroyska samfelagnum best var, at skapa karmarnar um ein marknað fyri føroysk virðisbrøv, heldur enn í sjálvum sær at byggja upp eina serføroyska tøkniliga loysn. Henda niðurstøða byggir á, at tað gjørdist greitt, at tað gjøgnum samstarv við útlendskar virðisbrævamarkn- aðir ber til at skipa ein marknað, sum tekur neyðugu búskaparligu og politisku atlitini, samstundis sum vit fáa eina trygga og fjøltáttaða loysn á altjóða støði, sum hóskar til bæði stórar og smáar fyritøkur. Íslendski virðisbræva- marknaðurin bleiv valdur, sum samstarvsfelagið, m.a. tí hann yvir eitt fimm ára skeið var umleið 50% bíligari at samstarva við enn Københavns Fondsbørs, svarandi til uml. 5 mió. kr. Føroysk "mini-útgáva" er í veruleikanum ein "maxi- útgáva til mini-prís"! KH rør uppundir at skipa føroyskt løggilt marknaðar- pláss, sum er: "ein miniút- gáva av einum stórum virðis- brævamarknaði. Eitt nú verða minni krøv sett til fyri- tøkur, ið ynskja at skráseta seg á tílíkum virðisbræva- marknaði enn á einum stórum virðisbrævamarkn- aði, og er hetta neyðugt, um fleiri føroyskar fyritøkur skulu verða skrásettar á virðisbrævamarknaðinum" (citat enda). Vert er her at geva gætur, at um føroysku virðisbrøvini "bert" vórðu skrásett á einum lóggildum marknaði, hevði sambært galdandi fyriskipanum ikki verið møguligt í størri mun at sett tann partin av føroysku langtíðar uppsparingini, sum stovnsligir íleggjarar sum t.d. tryggingarfeløg og eftirlønargrunnar umsita, í føroysk virðisbrøv -- og tí hevði føroyski kapitalurin, sum hesi ráða yvir ikki "vakna í føroyskum høpi og verið nýttur sum íløga í føroyskt vinnulív" -- fyri at nýta KH'sa málburð. Til tess krevst nevniliga ein "fondsbørsnotering". Hetta er fylgja av teimum plaser- ingsreglum, sum galda fyri hesar íleggjarar. Samstarvið, sum VMF hevur lagt upp til við ís- lendska virðisbrævamarkn- aðin ICEX, gevur atgongd til báðar skrásetingarmøgu- leikarnar á føroysku deildini. Í fyrsta lagi ber til at skráseta stóru fyritøkurnar sum vanligar fondsbørsskrá- setingar, og í øðrum lagi at skráseta minnu fyritøkurnar á løggildum marknaði – alt í somu loysn. Treytirnar fyri at skrásetast á føroysku deildini verða helst meinlíkar teim- um, ið galda fyri íslendsk – og harvið norðurlendsk virðisbrøv, men VMF hevur tryggja sær, at møguligt er í rímuliga stóran mun at víkja frá íslendsku ásetingunum, tá tað kemur til lóggilda marknaðin fyri føroysk virðisbrøv. Fyri at skrásetast á verandi lóggilda marknaðinum í Íslandi krevst m.a., at fyri- tøkan hevur minst 2 rokn- skaparár aftanfyri seg, hevur minst 25 partaeigarar, og eitt marknaðarvirði uppá uml. 3 mió. kr. Til tess at skráseta fyri- tøkuna á íslendska fonds- børsinum krevst, at fyritøkan hevur minst 3 roknskaparár at vísa á, hevur minst 300 partaeigarar og eitt marknaðarvirði uppá minst uml. 7010 mió. kr. Hartil er tann munur, at fondsbørsskrásettar fyritøkur skulu lata inn kvartals- roknskapir, meðan fyritøkur, skrásettar á lóggilda marknaðinum, bert nýtast at lata inn hálvársroknskapir. Nevndin er ikki í iva um, at tær føroysku fyritøkurnar, sum fyrstu árini verða skrá- settar á virðisbrævamarkn- aðinum megna at liva upp til altjóða krøv um skráseting. Virðisbrævamarknað ur og einskiljing KH skrivar somuleiðis: "at samgongan hevur ynskt at nýta ein virðisbrævamarknað til at einskilja eitt nú Føroya Fiskavirking..." Nevndin í VMF fegnast sjálvsagt um, at landsstýri ð ynskir at nýta ein føroyskan virðisbrævamarknað í sam- bandi við einskiljingar. Men ein einskiljing kann -- eins og víst er á av øðrum fyrr – í roynd og veru gerast, óheft av, um føroyskur virðisbrævamarknaður finst ella ikki. Landsstýrið kann til hvørja tíð -- heilt ella partvís, selja partabrøv í fyritøkum sínum við at lýsa tey til sølu. Nakað annað er, at lands- stýrið hevur møguleika til, í sambandi við handilin at skráseta, ella binda keyparan til at skráseta partabrøvini á einum børsi ella løggildum marknaðarplássi – verið seg í Føroyum, Reykjavík, Keypmannahavn ella aðrastaðir. Skrásetingin tryggjar væl- skipaðan handil og gevur landsstýrinum virðismiklar upplýsingar um marknaðin. Ofta verður ført fram, at hetta tryggjar landsstýrinum "rættan" prís fyri parta- brøvini. Við stigvísari sølu av ávísari fyritøku kann landsstýrið sjónliggera fyri eitt nú skattgjaldarum, hvørt selt verður til marknaðarprís. Verður selt ov bíligt, fer kursurin upp aftaná handilin, og øvugt, um selt verður ov dýrt. Á hendan hátt kann gjøgnumskygni tryggjast, og skattgjaldarin kann kenna seg tryggan við, at hann fær "rættan" prís fyri fyritøkur sínar, er hugsanin. Og er prísurin eftir skattgjaldarans hugsan ov lágur, ber til hjá skattgjaldaranum at keypa partabrøv á marknaðinum, og harvið tryggja seg sjálvan móti tapi. Men spurningurin um „rættan" prís er ikki heilt so einfaldur. Tað kann t.d. hugsast, at ein ella nakrir heilt fáir strategiskir íleggj- arar vilja geva hægri prís, fyri at hava ræði á fyritøkuni – altso keypa hana í einum, og harvið kunna stýra henni á tí kós, ið teir ynskja, enn um teir komu inn sum smáir minnilutapartaeigarar. Í so fall er ein skráseting á einum virðisbrævamarknaði ofta ikki neyðug -- og hon gevur ikki neyðturviliga hægri prís. Men eru nógvir íleggjarar, er støðan ein onnur. Skráseting á einum virðis- brævamarknað, ið tryggjar íleggjarunum, at teir kunnu sleppa av aftur við parta- brøvini á skipaðan hátt („exit") – herundir at teir kunnu staðfesta, hvat onnur handla partabrøvini til – ger helst, at íleggjararnir tá vilja geva ein hægri prís, enn um partabrøvini ikki vórðu skrásett. Hetta er helst serliga galdandi, um talan er um nógvar smáar íleggjarar. Tí ber ikki til, einvíst at siga hvat er best – skráseting ella ikki í sambandi við einskiljing. Tað veldst um viðurskiftini í hvørjum ein- støkum føri – herundir um talan er um sølu til ein breið- an skara av íleggj-arum, og eisini hvat ætlanin er við fyritøkuni í framtíðini. Men at ein føroyskur virð- isbrævamarknaður sum so, er týdningarmikil fyri menningina av føroyskum búskapi – og harvið virðis- skapandi – er nevndin ikki í iva um. Og tí er hann avgjørt verdur at stuðla av landsins myndugleikum. Íslendsk vs. føroysk loysn KH nevnir eisini, at "ÁÀ komandi føroyska virðis- brævamarknaðinum fara føroyskar fyritøkur at kunna skráseta seg á íslendska virðisbrævamarknaðinum, eins og føroyingar fáa høvi til at keypa og selja partabrøv á íslendska markn- aðinum. Hetta hava føroyingar og føroyskar fyri- tøkur eisini møgulieika fyri í dag, men munurin er, at tað í næstum verður møguligt umvegis eina føroyska heimasíðu. Tað einasta ið verður før- oyskt við "føroyska virðis- brævamarknaðinum" verður sostatt heimasíðan." Henda útsøgn lýsir ikki veruleikan. Ongin føroysk fyritøka er í dag skrásett á nøkrum børsi (ella løggild- um marknaði), hóast møgu- leiki hevur verið fyri hesum í mong harrans ár. Fleiri or- søkir eru til tess. Eitt nú Ein virðiligur føroyskur virðisbrævamarknaður! skundaði gamla rentuskatta- lógin ikki júst undir íløgur í virðisbrøv, og m.a. tí hava vit ikki nakra virðis- brævamentan í føroyum í dag. Men hartil kemur, at føroyskar fyritøkur -- sum tær flestu eru lutfallsliga sera smáar í altjóða høpi – helst høvdu "drukna" á út- lendskum fondsbørsum. Handil við partabrøvum krevur nevniliga kunnleika til einstøku fyritøkuna, henn- ara virksemi og ta geografiska, búskaparliga og politiska umhvørvið, hon virkar í. Tann kunnleikin til føroyskar fyritøkur er og verður einamest í Føroyum – uttan mun til hvar fyritøkan verður skrásett. Tí eru tað sera fáar føroyskar fyritøkur – um nøkur, ið eru so mikið áhugaverdar í altjóða høpi, at útlendingar vildu sýnt ser- ligan áhuga fyri teimum – heldur enn at keypa parta- brøv í líknandi fyritøkum í egnum landi. Tí er tað eisini sannlýkt, at størsti eftir- spurningurin eftir partabrøv- um í føroyskum fyritøkum verður frá føroyingum sjálvum – uttan mun til hvar tær verða skrásettar. Men skal handil við før- oyskum partabrøvum veru- liga byggjast upp krevst, at onkur skapar áhuga, kunnar og samskipar, soleiðis at marknaðurin kemur í gongd – herundir tryggjar at talan verður um eitt lutfallsliga fjølltáttað útboð av føroyskum partabrøvum savnaði á sama marknaði, ið kunnu skrásetast, handlast og goymast til kappingarføran kostnað. VMF sær tað í hesum viðfangi sum sína uppgávu at vera við til at nútímans- gera fíggjarliga undirstøðu- kervið í Føroyum við at fáa ein marknað fyri føroysk virðisbrøv at virka; har før- oysk virðisbrøv finna kap- ital, og kapitalur finnur før- oysk virðisbrøv. Í hesum liggur eisini ein stór kunn- ingar- og samskipanarupp- gáva, bæði mótvegis fyritøk- um, íleggjarum og politisku skipanini -- ein uppgáva sum ikki hevur verið lyft áður í føroyskum høpi. Marknaðurin, sæð sum tøknin, regluverkið v.m. er útlendskur, eftir EU-leisti; ongin ivi um tað! Sama leisti sum eitt nú svenski, danski, norski og íslendski marknaðurin eru skipaðir eftir. Men marknaðurin, sæð sum tey, ið mynda kursin á føroysku virðisbrøvunum, verður føroyskur. Tað vera føroyingar, ið kenna skrásettu fyritøkurnar, og tí eisini teir, sum koma at mynda sjálvan marknaðin. Marknaðurin verður tí ikki meira íslendskur, enn eitt føroyskt bræv skrivað í tekst- viðgerðini MS-Word er amerikanskt. Føroyska Heimasíðan KH førir fram at "...at talan verður bert um, at føroyingar um stutta tíð fáa møguleika fyri, at gera íløgur, skráseta fyritøkur v.m. á íslendska virðisbrævamarknaðinum – eins og í dag – men tá umvegis eina føroyska heimasíðu." (citat enda). Henda útsøgn lðsir ikki veruleikan.Viðvíkjandi heimasíðuni er at siga, at a Allir virðisbrævamarknaðir í dag – bæði stórir og smáir – hava eina heimasíðu, har børskursir, handlaðar nøgdir, upplýsingar um skrásettu fyritøkurnar og kursávirk- andi tíðindi frá fyritøkunum verða almannakunngjørd. Hesin miðil letur allar brúkarar fáa upplýsingar samstundis – enntá heima við hús, og er hartil nógv bí- ligari í rakstri enn tær skip- anir, sum fyri bert fáum árum síðani vóru tengdar at virðisbrævamarknaðum. Heimasíður eru í dag ein tíðandi liður í øllum informa- tiónsvirksemi – okkum vitandi nðtir KH sjálv eina slíka í sínum politiska virksemi. Hví føroyski marknaðurin ikki skal hava eina slíka, er torført at skilja. Men sum grundgivið í innganginum, so er ein virðisbrævamarknaður nógv meira enn ein heimasíða – og loysnin hjá VMF fevnir um øll hesi lið! Føroyingar fara ikki at gera íløgur umvegis heima- síðuna hjá VMF, men um- vegis føroyskar peninga- stovnar og meklarar. Skilt eigur at vera mill- um teknik og marknað Marknaðurin, sæð sum tøknin, regluverkið v.m. er útlendskur, eftir EU-leisti; ongin ivi um tað! Men marknaðurin, sæð sum tey, ið mynda kursin á føroysku virðisbrøvunum, er føroysk- ur. Tað vera føroyingar, ið kenna skrásettu fyritøkurnar, og tí eisini teir, sum koma at mynda sjálvan marknaðin. Marknaðurin verður tí ikki meira íslendskur, enn eitt føroyskt bræv skrivað í MS- Word er amerikanskt Kostnaður av tøkni- ligaekniska kervinum Sum skilst á greinini, so hevur KH ynski um tøkni- ligtekniskt kervi á før- oyskum hondum "... fyri at byggja upp vitan og førleika á økinum, soleiðis at Føroyar – eins og onnur framkomin lond – kunnu vera skipaðar og framkomnar eisini á virðisbrævaøkinum...". Hetta vil gerast kostnaðarmikið. Virðisbrævahandilslógin setur minstukrøv viðvíkjandi kapitalgrundarlagi hjá teim- um stovnum, sum mynda undirstøðukervið. Ein lóggildur marknaður skal hava ein eginpening uppá minst 8 mió kr og ein fondsbørsur ein eginpening uppá minst 40 mió kr. Ein virðisbrævamiðstøð, sum somuleiðis er neyðug, skal eftir lógini umframt eg- inpeningin eisini hava til- búgvingarkapital uppá minst 1.000 mió kr. (1. mia. kKr.). Sum fyrr nevnt, hevur alla tíðina verið uppá tal, at nýta danska Værdipapircentralen til hesa uppgávu. Afturat kapitalgrundarlag- num koma útreiðslur til edv- skipanir v.m., linjur og serv- arar v.m.. At menna skipanir, sum í dag verða nýttar í samband við handil á norð- urlendskum børsum og løggildum marknaðum kost- ar ikki smávegis. Men spurningurin er so, hvørt tað er týðandi fyri okkum, at hava vitan um hvussu ein í smálutum tøkniliga skrúvar ein virðis- brævamarknað saman. Ís- lendingum tørvar t.d. ikki hesa vitan – tí teirra markn- aður koyrir í roynd og veru í Stockholm, og regluverkið sum teir nýta er úr EU. Er tað ikki forrætningsvitanin ið er týðandi, og sum skal gagna Føroyum? Vitanin um hvussu virðirbrøv verða útgivin, handlaði osfr., sum skal skapa okkum í Føroyum eitt meirvirði. Hesa vitan fáa vit, við tí loysn sum VMF hevur í umbúna, og hetta er væl tað ið hevur týdning, fyri at Føroyar "kunnu vera skip- aðar og framkomnar eisini á virðisbrævaøkinum". Nevndin í VMF metir ikki, at tað er áhugi ella grundar- lag í Føroyum fyri at fíggja ein slíkan kostnað, ið væl einans skapar "national monumentir" uttan meirvirði fyri føroyska samfelagið, serliga tá ið betri somu úrslit kunnu røkkast við samstarv- ið, til nógv minni kostnað. Viðtøkubroytingar KH skrivar: "Viðtøkurnar fyri partafelagið vórðu ... broyttar soleiðis, at tað ikki varð neyðugt fyri partafel- agið (VMF) at seta á stovn føroyskan virðisbræva- marknað, men kundi parta- felagið (VMF) eitt nú heldur skipa fyri samstarvsavtalu við útlendskan virðisbræva- marknað" Nevndin fyri VMF metir tað vera neyðugt at útgreina hesi viðurskifti nærri. Síðan stovnan á heysti í 2000 hevur nevndin arbeitt við at finna eina loysn, sum hóskaði til føroyska samfel- agið, bæði við atlitið til bú- skaparlig, tøknilig og trygdarlig viðurskifti. Hetta merkir, at loysnin skal vera bílig at seta í verk og reka fyri føroysku partarnar, og at fyritøkur, íleggjarar o.o. skulu kunna kenna seg trygg við at nðta marknaðin. Ymisk uppskot vóru á borðinum, harímillum eisini at skipa ein føroyskan virðis- brævamarknað frá grundini av. Niðurstøðan var, at enda- málið er at fáa lív í markn- aðin fyri føroysk virðisbrøv, heldur enn at byggja upp eina serføroyska tøkniliga loysn. Henda niðurstøða byggir á, at tað gjøgnum samstarv við útlendskar børsfyritøkur ber til at skipa ein marknað, sum hevur neyðugu búskaparligu, tøkniligu og trygdarligu atlitini, samstundis sum vit fáa eina fjøltáttaða loysn á altjóða støði, sum hóskar til bæði stórar og smáar fyri- tøkur. Íslendski virðisbræva- marknaðurin bleiv valdur, sum samstarvsfelagið, m.a. tí hann yvir eitt fimm ára skeið varð umleið 50% bíligari at samstarva við enn Køben- havns Fondsbørs, svarandi til uml. 5 mió. kr. Loysnin er bæði fondsbørs- ur og løggildur marknaður Afturat hesum gevur sam- starvið við íslendska børsin í veruleikanum atgongd til tvinnar skrásetingarmøgu- leikar. Í fyrsta lagi ber til at skráseta stóru fyritøkurnar á vanliga fondsbørsinum og í øðrum lagi at skráseta minnu fyritøkurnar á løggildum marknaði - alt í somu loysn. Løggildi marknaðurin hevur í Íslandi virkað við síðuna av fondsbørsinum í áravís, meðan slíkur síðu- marknaður nústani er við at fáast at virka í samband við børsin í Keypmannahavn. Føroysk "mini-útgáva" KH rør uppundir at skipa løggilt marknaðarpláss, sum er: "ein miniútgáva av einum stórum virðisbrævamarkn- aði. Eitt nú verða minni krøv sett til fyritøkur, ið ynskja at skráseta seg á tílíkum viðis- brævamarknaði enn á einum stórum virðisbrævamarkn- aði, og er hetta neyðugt, um fleiri føroyskar fyritøkur skulu verða skrásettar á virðisbrævamarknaðinum" (citat enda). Í veruleikanum eru krøvini ikki so ymisk, sum KH legg- ur upp til. Informatiónskrøv- ini eru t.d. tey somu til báar marknaðirnar. Munurin er, at á lóggilda marknaðinum eru krøvini til talið av partaeig- arum í hvørjum partafelag lægri, enn á einum fonds- børsi, eins og krøvini til hvussu stórur partapening- urin skal vera eru lægri. Nevndin fyri VMF hevur sett trygdina hjá íleggjarum sera høgt í samband við fyri- reikingarnar til ein marknað fyri føroysk virðisbrøv. Nevndin metir tað ikki verða eitt endamál í sjálvum sær at skipa ein marknað við so nógvum fyritøkum skrásett- um sum møguligt, men held- ur at tryggja skipaði viður- skifti, bæði fyri íleggjarar, meklarar og fyritøkur. Nevndin er ikki í iva um, at tær føroysku fyritøkurnar, sum fyrstu árini verða skrá- settar á virðisbrævamarkn- aðinum megna at liva upp til altjóða krøv um skráseting. Vísast skal eisini á, at um føroyskar fyritøkur bert blivu skrásettar á løggildum marknað, so hevði stórsti parturin av føroyskari lang- tíðar uppsparing ikki kunnað verið beindur í føroysk virðisbrøv. Hetta er fylgja av teimum plaseringsreglum, sum vanliga galda fyri stovnsligar íleggjarar, t.d. tryggingarfeløg og eftir- lønargrunnar. Virðisbrævamarknaður og einskiljing KH skrivar somuleiðis: "at samgongan hevur ynskt at nðta ein virðisbrævamarknað til at einskilja eitt nú Føroya Fiskavirking..." Nevndin í VMF fegnast sjálvsagt um, at Landstðri ynskir at nýta ein føroyskan virðisbrævamarknað í sam- bandi við einskiljingar. Men ein einskiljing kann - eins og víst er á fyrr - í roynd og veru gerast, óheft av um føroyskur virðisbrævamarknaður finst ella ikki. Landsstðrið kann til hvørja tíð - heilt ella partvís, selja partabrøv í fyritøkum sínum við at lýsa tey til sølu. Nakað annað er, at Lands- stýrið í samband við handilin skrásetur, ella bindur keypar- an til at skráseta partabrøvini á einum børsi ella løggildum marknaðarplássi - verið seg í Føroyum, Reykjavík, Keyp- mannahavn ella London. Skrásetingin tryggjar vælskipaðan handil og gevur landsstðrinum virðismiklar upplðsingar um marknaðin. Ofta verður ført fram, at hetta tryggjar Landstðrinum "rættan" prís fyri parta- brøvini. Við stigvísari sølu av ávísari fyritøku kann landsstýrið sjónliggera fyri eitt nú skattgjaldarum, hvørt selt verður til marknaðarprís. Verður selt ov bíligt, fer kursurin upp aftaná handilin, og øvugt, um selt verður ov dýrt. Á hendan hátt kann gjøgnumskygni tryggjast, og skattgjaldarin kann kenna seg tryggan við, at hann fær "rættan" prís fyri fyritøkur sínar, er hugsanin. Og er prísurin eftir skattgjaldarans hugsan ov lágur, ber til hjá skattgjaldaranum at keypa partabrøv á marknaðinum, og harvið tryggja seg móti tapi. Men spurningurin um „rættan" prís er ikki heilt so einfaldur. Tað kann t.d. hugsast, at ein ella nakrir fáir strategiskir íleggjarar vilja geva hægri prís, fyri at hava ræði á fyritøkuni - altso keypa hana í einum, og harvið kunna stðra henni á tí kós, ið teir ynskja. Í so fall er ein skráseting á einum virðisbrævamarknaði ofta ikki neyðug. Men eru nógvir íleggjarar, er støðan ein onnur. Skrá- seting á einum virðisbræva- marknað, ið tryggjar íleggj- arunum at teir kunnu sleppa av aftur við partabrøvini á skipaðan hátt („exit"), ger helst, at íleggjararnir tá vilja geva ein hægri prís, enn um partabrøvini ikki vóru skrá- sett. Hetta er helst serliga galdandi, um talan er um nógvar smáar íleggjarar. Tí ber ikki til, einvíst at siga hvat er best - skráseting ella ikki. Tað veldst um við- urskiftini í hvørjum eins- tøkum føri. Íslendsk vs. føroysk loysn KH nevnir eisini, at "À komandi føroyska virðis- brævamarknaðinum fara føroyskar fyritøkur at kunna skráseta seg á íslendska virðisbrævamarknaðinum, eins og føroyingar fáa høvi til at keypa og selja parta- brøv á íslendska marknað- inum. Hetta hava føroyingar og føroyskar fyritøkur eisini møgulieika fyri í dag, men munurin er, at tað í næstum verður møguligt umvegis eina føroyska heimasíðu. Tað einasta ið verður føroyskt við "føroyska virðisbrævamarknaðinum" verður sostatt heimasíðan. Munurin man vera nakað størri enn hetta. Ongin føroysk fyritøka er í dag skrásett á nøkrum børsi (ella løggildum marknaði). Fleiri orsøkir eru til tess. Eitt nú skundaði gamla rentuskatta- lógin ikki undir íløgur í virðisbrøv, og tí hava vit ikki nakra virðisbrævamentan í føroyum. Men hartil kemur, at føroyskar fyritøkur - sum tær flestu eru smáar - helst "drukna" á útlendskum fondsbørsum, eins og handil við partabrøvum krevur kunnleika til fyritøkuna og tess virksemi. Tann kunn- leikin er í Føroyum. Loksins krevst, at onkur skapar áhuga og samskipar, soleiðis at marknaðurin kemur í gongd. VMF sær tað í hesum viðfangi sum sína uppgávu at vera við til at nútímans- gera fíggjarliga undirstøðu- kervið í Føroyum við at fáa ein marknað fyri føroysk virðisbrøv at virka; har før- oysk virðisbrøv finna kapi- tal, og kapitalur finnur før- oysk virðisbrøv. Í hesum liggur eisini ein stór kunn- ingar- og samskipanarupp- gáva, bæði mótvegis fyri- tøkum, íleggjarum og polit- isku skipanini. Neyðugt er at hava í huga, at virksemi knðtt at einum virðisbrævamarknaði fevnir um so mangt annað enn júst, hvar tøkniliga skipanin, ið handilin fer fram í, hoyrir heima. Virðisbrøvini eru elektroniskar skrásetingar í eini virðisbrævamiðstøð. Í okkara føri verður danska virðisbrævamiðstøðin brúkt, hóast tann íslendska kundi verið brúkt. Hetta sum nevnt tí, at føroysku peningastovn- arnir og Landstýrið longu frammanundan nðta donsku miðstøðina. Virð- isbrøvini vera í okkara egna gjaldoyra (DKK) og ikki tí íslendska. Transaktiónir í sambandi við handilin (t.e. flytingin av virðisbrævin- um til keyparan og flytingin av pengunum til seljaran) fara fram yvir samskiftis- netið hjá donsku og føroysku peningastovnunum á PBS, og handilsstaðið kann liggja hvar sum helst. Framhald á síðu 31 C M Y K 21 20